بررسی وضعیت مؤلفه ‏های سرمایه اجتماعی شهری در شهرهای مرکزی استان آذربایجان‌شرقی

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی دانشگاه باکو

2 استادیار گروه شهرسازی دانشگاه گیلان

چکیده

سرمایه اجتماعی مفهومی چند بعدی، شامل: شبکه‌ها، اعتماد و هنجار است که  بر کیفیت روابط اجتماعی و ساختار این روابط تأکید دارد. این مقاله سرمایه اجتماعی در شهرهای مرکزی شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی را می‏سنجد. پژوهش حاضر از نوع پیمایشی است که به دنبال ارائه تصویری از میزان سرمایه اجتماعی در میان افراد 15 سال به بالای 19 شهر مرکزی ساکن در استان آذربایجان شرقی است. حجم نمونه تحقیق 739 نفر تعیین گردید. شیوه نمونه‌گیری نیز سهمیه‌ای متناسب بود و برای گردآوری اطلاعات از تکنیک پرسشنامه استفاده شد. براساس الگوی پیشنهادی استون و هیوز سه بُعد سرمایه اجتماعی، شامل: بعد غیررسمی، نهادی و تعمیم یافته مورد استفاده قرار گرفت و برای حصول اطمینان از روایی سؤال‏های پرسشنامه از ضرایب آلفای کرونباخ استفاده شد. براساس نتایج به دست آمده در میان شهرها در رتبه‌بندی سرمایه اجتماعی غیررسمی، تعمیم یافته و نهادی، شهرهای بستان‌آباد و ملکان در رتبه نخست قرار داشتند و شهرهای تبریز، سراب و جلفا در رتبه پایین‌ قرار داشتند. مقایسه انواع سرمایه اجتماعی در میان زنان و مردان، حاکی است که در سرمایه اجتماعی غیررسمی و تعمیم یافته میانگین مردان بیش از زنان است، در حالی‏که در سرمایه اجتماعی نهادی میانگین زنان از مردان بیشتر است. کمترین اعتماد پاسخگویان در میان اعتماد به گروه‌ها و سازمان‌ها، عبارتنداز: رادیو و تلویزیون خارجی، کسبه و بازاریان و روزنامه‌ها و بیشترین میزان اعتماد معطوف به گروه‌های اجتماعی، معلمان، پلیس و نیروی انتظامی، اساتید دانشگاه و پزشکان است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Study of the Components of Urban Social Capital in Central Cities of East Azerbaijan Province

نویسندگان [English]

  • Reza Ostad Rahimi 1
  • Nader Zali 2
1 Ph.D. Student of Sociology, University of Baku
2 Assistant Professor, Department of Urban Planning, University of Guilan
چکیده [English]

Nowadays social capital is disscussed along with human resorces and economic -financial capital. This concept of capital considers  the communications between members of the network as a valuable resource which couse individual and collective objective to be realized using norms and mutual trust. Social capital is considered suitable way for increasing productivity of human resources and achieving success. (Knach, 1996, 1260).Social capital is a multidimensional concept which widespread among other social sciences such as urban studies, area studies, criminology, historical and geographic studies. Social capital is play important role in social, politic and economic development which guarantees sustainable development. Accordingly, government is not the only effective factor of development, thereis two other factors which named “civil society" and "private sector” which have effective role in development along with government including national and local government. These three factors should be in cooperation with each other to solve the complex challenges of development and society. Private sector including small, medium and large companies, unions, trade associations and multinational investment organizations. Civil society including NGOs, People's voluntary organizations, academic institutions, mass media, religious groups and civic organizations (Share Pour 2006) For this reason the measurement of social capital and understanding its status, helps social policymakers to make proper policy to achieve sustainable development. fuction of this paper  is to introduce components and generalized dimensions of social capital to authorities and city managers to applynecessary policy to promot social capital in various urban areas of provice. The main purpose of this study was to measure social capital in the nineteen central cities of East Azarbaijan province. Also other partial objectives is following ;
-          Identifying social capital in the urban centers of East Azarbaijan province
-          Understanding the components of social capital in the city center of East Azarbaijan
-          Measurment of informal social capital of citizens of central cities of East Azarbaijan province
Ranking of the cities of East Azarbaijan province from the view of informal social capital

کلیدواژه‌ها [English]

  • East Azerbaijan

مقدمه

 طرح مسأله

امروزه در کنار سرمایه‌های انسانی، مالی و اقتصادی، از سرمایه دیگری به نام سرمایه اجتماعی[1] نام برده می‌شود. این مفهوم از سرمایه به پیوندها و ارتباطات میان اعضای یک شبکه به عنوان منبعی با ارزش نگاه می‌کند که با خلق هنجارها و اعتماد متقابل، موجب تحقق اهداف  جمعی و فردی اعضا می‌شود. سرمایه اجتماعی، بستر مناسبی برای بهره‌وری سرمایه انسانی و راهی برای نیل به موفقیت جوامع قلمداد می‌شود. این مفهوم در بیشتر رشته‌های علوم اجتماعی گسترده شده است (Knach, 1996 :1260). سرمایه اجتماعی مفهومی چند بعدی است و در علوم دیگری چون مطالعات شهری، مطالعات منطقه‌ای، جرم‌شناسی، مطالعات جغرافیایی و تاریخی نیز ریشه دارد.

مفهوم سرمایه اجتماعی امروزه به عنوان یکی از مهمترین شاخصه‏های رشد و توسعه در هر نظام اجتماعی مطرح شده است. شرط لازم برای پیشرفت جامعه، توسعه همه جانبه، گسترش انسجام و همبستگی اجتماعی، بسط مشارکت اجتماعی و اعتماد متقابل فرد- جامعه - دولت است که متأسفانه در کشورهای جهان سوم مانند ایران کمتر به این مقوله توجه می‏شود. تئوری سرمایه اجتماعی در اصل  مفهومی واضح و روشن است که در دو کلمه خلاصه می‌شود: موضوع ارتباطی با ایجاد ارتباطات بین یکدیگر و ادامه آن در طول زمان. مردم قادر خواهند بود که برای به دست آوردن چیزهایی که قادر به تحصیل آن به تنهایی نیستند و با مشکل عدیده‌ای روبه رو هستند، با همکاری و مشارکت یکدیگر به دست آورند، افراد از طریق شبکه‌هایی به همدیگر متصل می‌شوند و با دیگر اعضای این شبکه‌ها و برای گسترش آن منابعی را به وجود می‌آورند که در شکل‌گیری سرمایه اجتماعی مهم و حیاتی است. طرح این رویکرد در بسیاری از مباحث اقتصادی و مدیریتی نیز نشان دهنده اهمیت نقش ساختارها و روابط اجتماعی بر متغیرهای اقتصادی و توسعه جامعه است. سرمایه اجتماعی عمدتاً مبتنی بر عوامل فرهنگی و اجتماعی بوده، شناسایی آن به عنوان یک نوع سرمایه در سطح مدیریت کلان توسعه شهرها، می‏تواند شناخت جدیدی از نظام‏های اقتصادی – اجتماعی را ایجاد و مدیران را در هدایت بهتر شهرها یاری کند.

امروزه ماهیت شهرها با تراکم جمعیت ، فشردگی خدمات و در بعد اجتماعی با کنترل اجتماعی پایین عجین شده است. سنجش سرمایه اجتماعی می‌تواند زمینه‏ای برای آسیب‏شناسی ارتباطات اجتماعی و کیفیت آن در اجتماعات انسانی، بخصوص کلانشهرها و شهرهای بزرگ فراهم نموده، فرصتی را برای اعضای یک جامعه فراهم سازد تا از تغییرات جامعه خویش آگاه شوند، چون در درون هر اجتماعی افراد با سلایق متفاوت زندگی می‌کنند، برخی از افراد و گروه‏ها فعال و مشارکت‌جو هستند و گروهی نیز چنین نیستند که این تفاوت‏ها باید بهتر سنجیده شوند تا علل، عوامل و چگونگی مسائل مرتبط با سرمایه اجتماعی شناسایی شوند (Cavaye, 2004). اهمیت و ضرورت این موضوع در این نکته نهفته شده است که حجم سرمایه اجتماعی که در جامعه سرمایه‌گذاری می­­شود، به حفظ نظم اجتماعی و جلوگیری از آسیب‌های اجتماعی و بزهکاری منجر می‌شود که هزینه‌های زیادی را برای جامعه ایجاد می‌کند. گزارش سازمان همکاری‏های اقتصادی و توسعه ([2]OECD,2001) در مورد سرمایه اجتماعی و سرمایه انسانی خاطرنشان می‌سازد که نتایج تحقیقات انجام شده در سطح کشورهای عضو، سرمایه اجتماعی و دسترسی به آن را با مواردی، از جمله بهبود سلامت، خشنودی بیشتر، مراقبت بهتر از کودکان، جرایم کمتر و برخورداری از حکومتی بهتر در ارتباط می‌بیند. چنانکه پاتنام معتقد است، نقش بالقوه سرمایه اجتماعی در توسعه بسیار زیاد است و این امر با رشد علم و دانش تأیید می‌شود (Putnam, 1998: 5). در سطح خرد سرمایه اجتماعی در درون خانواده، گروه‌ها، احزاب و اقلیت‌ها وجود دارد. در درون تمام گروه‌هایی که به نوعی حول یک هدف مشترک با هم همکاری می‌کنند، سرمایه اجتماعی وجود دارد، اما سرمایه اجتماعی هم در سطح کلان است که کل افراد جامعه در آن فضا با هم تعامل می‌کنند. مجموعه «ما» به عنوان اعضای یک جامعه، یک گروه کلان هستیم که اگر سرمایه اجتماعی در این سطح تقویت شود، تعامل اجتماعی در سطح جامعه کم هزینه و تسهیل می‌شود (رنانی، 1381).

در ادبیات جامعه‏شناسی نحوه تنظیم اجتماعی و روابط اجتماعی تا حدودی به اعتماد و همبستگی اجتماعی بستگی دارد؛ یعنی بدون انسجام و نوعی اعتماد، پایداری نظم اجتماعی ممکن نیست (چلبی، 1375: 12). انسجام یا پیوندهای اجتماعی گرم و قوی پایه و مایه اجتماع و جامعه است. حال اگر به هر دلیل پیوندها و روابط اجتماعی کنشگران به سردی گراید و احساس تعلق آنها به اجتماع کل تضعیف شود، به همان نسبت نیز اعتماد و انسجام اجتماعی نیز ضعیف خواهند شد (همان: 157) و همین امر  موجب پایین آمدن سرمایه اجتماعی - که به نوعی فرهنگ اعتماد و مداراست – خواهد شد. با توجه به پژوهش‏های انجام شده در سال‏های قبل میزان سرمایه اجتماعی در استان آذربایجان شرقی در رده‏های پایینی قرار داشت (حسینی و عبدالهی، 1386). با عنایت به اهمیت سرمایه اجتماعی در جامعه مدرن امروزی، هدف اصلی این پژوهش سنجش سرمایه اجتماعی در شهرهای استان آذربایجان‌شرقی است تا با این وسیله وضعیت شهرهای مختلف استان از منظر سرمایه اجتماعی بررسی و زمینه برای اعمال سیاست‏های لازم  برای ارتقای سطح سرمایه اجتماعی برای مدیران و مسؤولان مناطق فراهم گردد.

 

اهمیت و ضرورت تحقیق

شهرهای امروزی، مرکز تلاقی فرهنگ‏های مختلف، اختلاط قومیت‏ها، تضادهای طبقاتی، افزایش ناهنجاری‏ها و مسائلی از این قبیل شده و همین عوامل روابط اجتماعی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. اهمیت و ضرورت این پژوهش در این نکته نهفته است که ارتقای سرمایه اجتماعی به حفظ نظم اجتماعی و جلوگیری از آسیب‌های اجتماعی و بزهکاری می‏انجامد که کمبود آن در جوامع شهری هزینه‌های زیادی را برای جامعه ایجاد می‌کند.

سرمایه اجتماعی نقش زیادی در توسعه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دارد و به طور کل تضمین کننده توسعه پایدار است. براین اساس، بازیگر عرصه توسعه دیگر تنها دولت نیست؛ در کنار دولت اعم از ملی و محلی دو بازیگر به نام‏های «جامعه مدنی» و «بخش خصوصی» وجود دارند. این سه بازیگر باید با مشارکت یکدیگر به رفع چالش‏های پیچیده جامعه و توسعه بپردازند. در این رابطه، بخش خصوصی شامل شرکت‏های کوچک، متوسط و بزرگ، اتحادیه‌ها، انجمن‌های تجاری و سرمایه‌گذاری و حتی سازمان‌های چند ملیتی است. جامعه مدنی نیز چون سازمان‌های غیردولتی، گروه‏های اجتماعی، محلی، تشکل‏های داوطلبانه مردمی، نهادهای دانشگاهی، رسانه‌های جمعی، گروه‌های مذهبی و سازمان‌های مدنی است (شارع‌پور، 1385: 9). به این دلیل سنجش سرمایه اجتماعی و شناخت وضعیت آن، سیاستگذاران اجتماعی را در پی‌گیری حلقه مفقوده توسعه پایدار - که همان سرمایه اجتماعی است-  کمک و یاری می‌رساند. کارکرد مقاله حاضر شناساندن وضعیت مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی و ابعاد غیررسمی، تعمیم یافته و نهادی آن برای مسؤولان و مدیران شهری استان است تا با شناخت اجتماعی از محیط، برنامه‏های لازم را برای ارتقای سرمایه اجتماعی در نقاط شهری مختلف استان به کار بندند.

 

مبانی  نظری

مبانی فکری سرمایه اجتماعی

جامعه‌شناسان معاصر برای بررسی کمیّت و کیفیت روابط اجتماعی در جامعه، از مفهوم سرمایه اجتماعی بهره جسته‌اند. منظور از سرمایه اجتماعی، سرمایه و منابعی است که افراد و گروه‌ها از طریق پیوند با یکدیگر و کیفیت این پیوندها و نوع آنها می‌توانند به دست آورند (بوردیو، 1986؛ کلمن[3] 1988؛ پاتنام[4] 1993؛ به نقل از: شارع‌پور، 1383: 296).

سابقه این مفهوم به معنای امروزی به بیش از 90 سال برمی‌گردد. نخستین بار این مفهوم در سال 1916 توسط هانی فن[5] که یک اصلاحگر امور مدرسه بود، استفاده شده است. سپس در سال 1971 ژان ژاکوب آن را در برنامه‌ریزی شهری به کار برده است. به نظر وی برای یک شهر شبکه‌ها حکم سرمایه اجتماعی را دارند. پس از آن در اواخر دهه 1970 گلن لوری، اقتصاددان از این مفهوم در نقد تئوری‌های نئوکلاسیک نابرابری نژادی و درآمدی استفاده کرده است. بعد از وی پیر بوردیو، جامعه‌شناس فرانسوی، از این مفهوم استفاده کرده است، اما در واقع با تحقیق جیمز کلمن، جامعه‌شناس آمریکایی در سال 1988 این مفهوم مورد توجه قرار گرفت و سپس از آن در دهه 1990 با استفاده پاتنام[6] از این مفهوم برای مطالعه نمادهای دموکراتیک در ایتالیا این مفهوم شهرت یافت (شارع‌پور،7:1383-296).

بوردیو سرمایه اجتماعی را یکی از اشکال سرمایه می‌داند. سرمایه به اعتقاد بوردیو در سه شکل سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی شکل می‏گیرد. سرمایه اقتصادی مستقیماً قابل تبدیل به پول بوده، ممکن است به شکل حقوق مالکیت نهادینه شود. سرمایه فرهنگی که تحت شرایطی خاص قابل تبدیل به سرمایه اقتصادی است و در شکل مدارج تحصیلی نهادینه می‌شود و سرمایه اجتماعی که از تکالیف و تعهدات اجتماعی ، پیوندها و ارتباطات تشکیل شده و در برخی شرایط قابل تبدیل به سرمایه اقتصادی است و ممکن است در شکل شهرت و اصالت نهادینه شود (بوردیو، 136:1384) .

به نظر کلمن، سرمایه اجتماعی شیء واحدی نیست، بلکه انواع چیزهای گوناگونی است که دو ویژگی مشترک دارند: اول اینکه تمام آنها جنبه‌ای از ساخت اجتماعی هستند و دوم اینکه برخی از کنش‌های افراد درون آن ساختار را تسهیل می‌کنند (عبداللهی، 1385 :180). از نظر کلمن سرمایه اجتماعی به عنوان بخشی از ساختار اجتماعی، مانند سایر اشکال سرمایه مولد است و به کنشگر اجازه می‌دهد که از طریق آنها به اهداف خود دست یابد که شاید در نبود آن محقق نمی‌شدند  (Field, 2008:23).

پاتنام مفهوم سرمایه اجتماعی را فراتر از سطح فردی به کار می‌گیرد و به چگونگی کارکرد سرمایه اجتماعی در سطح منطقه‌ای و ملی و نوع تأثیرات سرمایه اجتماعی بر نهادهای دموکراتیک و در نهایت توسعه اقتصادی علاقه‏مند است. وی سرمایه اجتماعی را با سه مؤلفه، شبکه‌ها، هنجارهای همیاری و اعتماد به عنوان ویژگی سازمان اجتماعی تعریف می‌نماید (توسلی، 1384: 14).

دیوید هالپرن[7] نیز سرمایه اجتماعی را ترکیب یافته از سه جزء شبکه‌ها ، هنجارها و اعتماد  می‌داند (Halpern, 2005). شبکه‌ها که تأکید اصلی در این مقاله است، به عنوان یکی از مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی است که از روابط اجتماعی منتج می‌شود. وندی استون[8] در سنجش سرمایه اجتماعی، آن را در دوبخش «ساختار روابط» و «کیفیت روابط» محدود کرده است. نوع روابط (رسمی و غیر رسمی) ، اندازه شبکه روابط (گسترده و محدود) و ساختار درونی و بیرونی روابط عناصر آن هستند . (Stone, 2001)

مدل پاکستون[9] برای تبیین وزن انواع مختلف روابط چهار حالت را برای تبیین سرمایه اجتماعی به کار می‏برد. این مدل به جای اینکه سرمایه اجتماعی را به عنوان متغیری که تا حد زیادی به تاریخ و زمینه اجتماعی وابسته است، نشان دهد، آن را یک دارایی با سرجمع صفر می‏داند .

سرمایه اجتماعی در طول سالیان گذشته در سه رشته مختلف جامعه‌شناسی،‌ علوم سیاسی و اقتصاد به کار رفته است. گرچه در این سه رشته در بحث از سرمایه اجتماعی بر جنبه‌های گوناگونی از سرمایه‌ اجتماعی،‌ هنجارها، شبکه‌ها و اعتماد تأکید داشته‌اند، کلمن بر اعتماد و بوردیو بر شبکه‌های اجتماعی تأکید داشتند و اقتصاددانان از سرمایه اجتماعی در نظریه ‌بازی سود برده‌اند. عده‌ای معتقدند که تنها دو مکتب در سرمایه اجتماعی وجود دارد: یکی مکتب پاتنام که بر روابط اجتماعی و فعالیت‌های مدنی تأکید دارد و دیگری مکتب بوردیو که بر تأثیر عضویت فرد در شبکه‌ها تأکید داشته‌ است (Ziersch, 2003:320).

 

جدول 1 - مدل پاکستون برای سرمایه اجتماعی

شاخص

پیوستگی‏های انجمنی بین افراد

زیاد

کم

پیوندهای ذهنی بین افراد

زیاد

A

B

کم

C

D

 

الگوهای سنجش سرمایه اجتماعی

سنجش مفاهیم علوم اجتماعی با دشواری‏های زیادی روبه روست. بخشی از این دشواری ناشی از مشکلات مربوط به سنجش و اندازه‌گیری است؛ چون مفاهیمی نظیر سرمایه اجتماعی انتزاعی و ذهنی است و باید از مجموعه‌ای از شاخص‏ها استفاده کرد تا بتوان ابعاد گوناگون آن را مقایسه کرد.

سرمایه اجتماعی می‌تواند در سطوح مختلف خرد (افراد، خانوارها و همسایه‌ها)، میانه (نهادی) و کلان (ملی) اندازه‌گیری شود و هر یک از این سطوح به ابزارهای خاص خود نیاز دارد. طبق مدل ارائه شده توسط کریشنا و شرادر (Krishna, 2000) سطح خرد با دو گروه متغیرهای شناختی و ساختاری ارتباط دارد، در حالی که در سطح کلان مسائل سیاسی مورد توجه قرار می‌گیرد.


جدول 2- مدل مفهومی برای سرمایه اجتماعی

سطح خرد

سطح کلان

شناختی

ساختاری

ـ ارزش‌ها

ـ ساختار سازمان‌های افقی

ـ مشارکت افراد در فرایندهای سیاسی

ـ هنجارها

ـ فرآیند تصمیم‌گیری روشن و شفاف

ـ نوع رژیم سیاسی

ـ رفتارها

ـ تجربه کنش جمعی

ـ چارچوب قانونی

ـ نگرش‌ها

 

ـ درجه تمرکززدایی

 

 

ـ مقررات قانونی

(Krishna, 2000)  

 

 

جولوند و سوندسون (Hjollund, Svendsen, 2002) بیان می‌کنند که مطالعات اندازه‌گیری سرمایه اجتماعی در کشورهای جهان سوم و آمریکا عمدتاً در سطح خرد انجام شده است. این در حالی است که این مطالعات در کشورهای توسعه یافته بیشتر متمایل به مقایسه تطبیقی براساس شاخص‌های ساده‌ای، مثل اعتماد اجتماعی و ارزیابی میزان همبستگی بین سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی در سطح کلان بوده است. برای اندازه‌گیری سرمایه اجتماعی توسط بانک جهانی بر رهیافت‌های زیر تأکید شده است (2009  (World Bank,1ـ روش کمی[10]   2ـ مطالعات تطبیقی[11] 3ـ مطالعات کیفی[12]

پروژه خانواده، سرمایه اجتماعی و شهروندی در کشور استرالیا، برای سنجش سرمایه اجتماعی، یکی از جامعترین چارچوب‌های مفهومی را طراحی کرده است (استون، 2001). براساس این چارچوب، سرمایه اجتماعی مفهومی چند بعدی است که شامل شبکه‌ها، اعتماد و هنجار بوده، بر کیفیت روابط اجتماعی و ساختار این روابط تأکید دارد.

از جمله مشکلات در سنجش سرمایه اجتماعی می‏توان به موارد زیر اشاره کرد: اول اینکه تعریف مفهومی سرمایه اجتماعی معمولاً چند بُعدی[13]  است و به سطوح و واحدهای مختلف تحلیل مربوط می‌شود؛ دوم اندازه‌گیری خصوصیات مفاهیم دو پهلویی، مانند «اجتماع»، «شبکه‌های اجتماعی» و «سازمان اجتماعی» مشکل است؛ سوم اندازه‌گیری سرمایه اجتماعی سابقه زیادی نداشته است و در نتیجه محققان مجبور می‌شوند برای اندازه‏گیری مفهوم مذکور از شاخص‌های نزدیک مثل اعتماد غیررسمی و رسمی به حکومت، تمایل به رأی دادن، میزان عضویت در فعالیت‌های مدنی و میزان زمان صرف شده در فعالیت‌های مدنی استفاده نمایند؛ چهارم آنکه مفهوم سرمایه اجتماعی در اصل مفهومی خرد است، ولی می‌توان آن را در سطح کلان بیان نمود. استون و هیوز با درک این مشکلات به چهار مورد ضعف‌هایی که در تحقیقات رایج در زمینه اندازه‌گیری سرمایه اجتماعی وجود داشته است، اشاره می‌کنند: (Stone, Huges, 2002a)

1ـ تحقیقات اندازه‌گیری سرمایه اجتماعی کمتر به لحاظ نظری توجیه شده‌اند.

2ـ تحقیقات تجربی کمتر سرمایه اجتماعی را به عنوان منبعی برای کنش جمعی در نظر گرفته‌اند.

3ـ یک خطای رایج در تحقیقات مختلف این بوده که سرمایه اجتماعی را به عنوان یک مفهوم چند بعدی بررسی نکرده‌اند.

4-    به این موضوع توجه نشده که سرمایه اجتماعی با نوع شبکه اجتماعی و مقیاس اجتماعی تغییر می‌کند.

با توجه به پژوهش‌ها و تحقیقات مختلف در خصوص سرمایه اجتماعی، در پژوهش‌ حاضر با استفاده از الگوی پیشنهادی شارع پور (شارع‌پور، 1385: 156)، از روش «استون و هیوز» برای سنجش سرمایه اجتماعی استناد می‏شود. بررسی ادبیات مربوط به سنجش سرمایه اجتماعی در کشورهای مختلف جهان نشان داد که الگوی «استون و هیوز» برای سنجش سرمایه اجتماعی به جهت توجه همزمان به انواع شبکه‌ها، هنجارها، ساختار و کیفیت شبکه‌های اجتماعی، کاملترین ابزار سنجش در این زمینه محسوب می‌شود. به همین جهت، در پژوهش حاضر سعی گردید تا تطبیق الگو با شرایط بومی ایران و استان، ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی مورد سنجش تجربی قرار گیرد.

 

 

شکل 1- عوامل تعیین‌کننده، ابعاد و پیامدهای سرمایه اجتماعی

 

 

 

 

 

 

جدول3- ابعاد سرمایه اجتماعی

ویژگی‌های شبکه

هنجارها

 

تنوع

تراکم

اندازه

معامله به مثل

اعتماد

نوع شبکه

 

الف) شبکه‌های غیررسمی

 

آیا اعضای خانواده شما در خانه به غیر از انگلیسی به زبان دیگری نیز سخن می‌گویند؟

تا چه حد اعضای خانواده شما دوستان نزدیک یکدیگر را می‌شناسند؟

تعداد خویشاوندان , اعضای خانواده

تا چه حد خانواده و خویشان شما آمادگی و تمایل کمک به یکدیگر دارند؟

تا چه حد به خانواده و خویشان خود اعتماد دارید؟

1ـ خانواده و خویشاوندان

 

آیا دوستان شما به غیر از انگلیسی به زبان دیگری سخن می‌گویند؟

آیا دوستان شما با یکدیگر نیز دوست هستند؟

تعداد دوستان

تا چه حد دوستان شما آمادگی کمک به یکدیگر دارند؟

تا چه حد به دوستان خود اعتماد دارید؟

2ـ دوستان

 

-

-

با چند نفر از همکاران خود در ارتباط و تماس هستید؟

تا چه حد همکاران شما آمادگی کمک به یکدیگر دارند؟

تا چه حد به همکاران خود اعتماد دارید؟

3ـ همکاران

 

-

-

چند نفر از همسایگان خود را شخصاً می‌شناسید؟

تا چه حد همسایگان شما آمادگی و تمایل کمک به یکدیگر دارند؟

تا چه حد به همسایگان خود اعتماد دارید؟

4ـ همسایگان

 

ب) روابط تعمیم‌یافته:

 

مردم این محل دارای ارزش‏های مشترکی هستند.

-

-

مردم این محله آمادگی و تمایل کمک به یکدیگر دارند.

اکثر مردم در این محله قابل اعتماد هستند.

 

1ـ مردم محل

 

-

-

-

اکثر اوقات مردم می‌کوشند  به یکدیگر کمک کنند.

به طور کلی، اکثر مردم قابل اعتمادند.

2ـ‌ عموم مردم

 

آیا اعضای این گروه‌ها از خاستگاه فرهنگی و اقتصادی متفاوتی هستند یا مشابه هستند؟

-

عضو گروه‌ها

-

-

3ـ گروه‌های مدنی

 

ورزشی، تفریحی، حرفه‌ای، احزاب ،‌ محیط زیست، ، هنری فرهنگی و آموزشی.

 

ج) روابط نهادی:

 

آیا با هیچ یک از موارد زیر ارتباط شخصی دارید؟نظام قضایی، کلیسا، پلیس، وسایل ارتباط جمعی، اتحادیه‌های کارگری، دولت مرکزی، دولت ایالتی، مقامات شهری، دستگاه‏های دولتی و  شرکت‌های بزرگ تجاری.

سطح اعتماد به:نظام قضایی، کلیسا، پلیس، وسایل ارتباط جمعی، اتحادیه‌های کارگری دولت مرکزی، دولت ایالتی، مقامات شهری دستگاه‏های دولتی، شرکت‌های تجاری

روابط نهادی

 
 
 
 
 
 

 


 

 

پیشینه تحقیق

مطالعه سرمایه اجتماعی در ایران به طور کلی به سال‏های اخیر برمی‌گردد؛ هرچند مطالعاتی در خصوص عمل جمعی و مشارکت‌های داوطلبانه در اشکال مختلف آن در جامعه ایران از سابقه بیشتری برخوردارند.

یکی از پژوهش‌ها در این زمینه، پژوهش «بررسی انجمن‌های شهر در نظام کنونی عدم تمرکز» (صبوری کاشانی، 1354) نشان می‌دهد که تمایل برای رسمی‌سازی انجمن‌های داوطلبانه بر اثر نوع رابطه ساختی که نهادهای دولتی و حکومتی (مثل وزارتخانه‌ها و ادارات مرکزی) به وجود می‌آورند می‌تواند باعث ناکارآمد شدن این انجمن‌ها برای ایفای نقش مؤثر در اداره امور و توسعه محل ‌شود.

تحقیق دیگری که به «بررسی آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی» ساکنان تهران و پانزده شهر دیگر پرداخته است (محسنی، 1374). مشارکت اجتماعی در شش انجمن (ورزشی، علمی و فرهنگی، صنفی، اسلامی، خانه و مدرسه و جهاد دانشگاهی) را بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد کمترین مشارکت در تشکل‌های صنفی بوده است. با بالارفتن سطح سواد میل به مشارکت بیشتر می‌شود، مردان بیش از زنان فعالیت مشارکتی داشته‌اند و متغیرهایی چون درآمد و میزان استفاده از رسانه تأثیر مستقیمی بر مشارکت اجتماعی دارد (محسنی، 1374).

علوی‌تبار (1379) در بررسی «الگوهای مشارکت شهروندان در اداره شهر» تأثیر مثبت بالا بودن تحصیلات و درآمد بر مشارکت اجتماعی را تأیید کرده است (علوی تبار، 1379). در بررسی «تشکل صنفی و مشارکت اجتماعی» در مورد دو صنف ناشر و کتابفروش (رضایی، 1373) نتایج گویای تأثیر مثبت افزایش تحصیلات، روزنامه خوانی و همبستگی با گروه و تأثیر معکوس احساس بی‌قدرتی بر میزان مشارکت اجتماعی است. یزدان پناه (1382) عوامل مؤثر بر میزان مشارکت اجتماعی شهروندان را با نمونه‌ای 827 نفری در سطح مناطق بیست و دو گانه تهران بررسی کرده است.

پژوهش‌ها و پایان‌نامه‌های دانشگاهی در خصوص اعتماد اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در ایران، گویای تأثیر مثبت روابط اجتماعی، تعهد تعمیم یافته، امنیت و رضایت اجتماعی و متغیرهای زمینه‌ای، چون: سن و جنس (مردان بیش از زنان) بر روی اعتماد اجتماعی است. (امیر کافی، 1375 عظیمی هاشمی، 1373). در همین زمینه، پژوهش‌ها مؤید تأثیر اعتماد عام بر اخلاق نظری و عملی است، همچنین، تأثیر متقابل عام‏گرایی با واسطه تعهد تعمیم یافته بر روی اعتماد به تأیید رسیده است. عظیمی هاشمی (1373) و کمالی (1383) در یک پیمایش ملی در 28 شهر مرکز استان با نمونه‌ای 8260 نفری به بررسی اعتماد در حوزه فرهنگ و سیاست پرداخته‏اند.

از پژوهش‌هایی که به سنجش سرمایه اجتماعی در ایران پرداخته است، مطالعه‌ای است که به سفارش مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی برای «بررسی مقدماتی کاربرد نظریه سرمایه اجتماعی در تحلیل وضعیت تأمین اجتماعی در ایران» (تاجبخش و دیگران، 1382) تهیه شده است و در آن، سه مؤلفه اصلی سرمایه اجتماعی آگاهی، اعتماد و مشارکت می‌پردازد. ارزیابی آگاهی و اعتماد، در سطح بین شخص در میان خانواده، اقوام و خویشان و دوستان و نیز اعتماد به گروه‏ها و اصناف مختلف صورت گرفته و هم با توجه به نگرش شهروندان به ارزش‌های حاکم بر جامعه. مشارکت نیز به طور غیر مستقیم و از طریق بررسی وضعیت نگرش نسبت به مهم‌رین مسائل جامعه (امنیت، مشارکت، رفاه، آزادی) ارزیابی شده است.

از بررسی این پژوهش در می‏یابیم که اعتماد مردم به گروه‌های مختلف اجتماعی، طیف بسیار گسترده‌ای را شامل می‌شود و تقریباً از بی‌اعتمادی شدید (نسبت به بنگاه‌داران، تجار و بازاریان) تا اعتماد کامل (نسبت به معلمان و اساتید دانشگاه) را در برمی‌گیرد (تاجبخش و همکاران، 1382: 164) .

کیان تاجبخش در تحقیق دیگری تأثیر سرمایه اجتماعی را بر کارایی شوراهای محلی در استان فارس بررسی کرده است. این پژوهش به شیوه پیمایش در 25 شهر با نمونه 2550 نفری انجام شده و نتایج گویای رابطه منفی اندازه شهر با آگاهی و اعتماد (اجتماعی و نهادی)، پایگاه اقتصادی، اجتماعی با اعتماد نهادی و اجتماعی و نیز رابطه منفی اعتماد به نهادها با مشارکت شورایی و از دیگر سو، رابطه مثبت آموزش و پایگاه اقتصادی و اجتماعی با آگاهی، آگاهی و اعتماد اجتماعی و نهادی، آگاهی و اعتماد با مشارکت و همچنین، رابطه مثبت اعتماد به نهادها با مشارکت سیاسی است.

از پژوهش‏های دیگر می‌توان به تحقیق آقای شارع‌پور (1383) با عنوان بررسی تجربی سرمایه اجتماعی در مازندران اشاره کرد که در میان جوانان 15 تا 24 ساله واقع در کلیه مراکز شهری آن استان انجام شده است. جامعه آماری شامل تعداد 231880 نفر و حجم نمونه 599 نفر بوده است. در این پژوهش، ویژگی‌های فردی نمونه‌های مورد بررسی و رابطه آن با سطوح مختلف سرمایه اجتماعی و نیز رابطه بین متغیرهای سن، جنس، وضع تأهل، سطح تحصیلات، شهر محل سکونت، طبقه اجتماعی و میزان استفاده از رسانه‌های جمعی با میزان سرمایه اجتماعی مورد سنجش واقع شده است. یافته‌های این پژوهش بیانگر وجود دو نوع گروه و سازمان مدنی در نمونه مورد مطالعه است: 1) سازمان‌هایی که بیشتر به قلمرو خصوصی، باورهای شخصی، اخلاق فردی، ورزش و اوقات فراغت مربوط می‌شوند؛ 2) سازمان‌هایی که بیشتر به قلمرو سیاسی و اقتصادی مربوط می‌شوند.

پژوهش دیگری که در دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی با عنوان «سرمایه اجتماعی در ایران، وضعیت موجود، دور نمای آینده و امکان شناسی گذار»، به وسیله محمد عبداللهی، پرویز پیران و میرطاهر موسوی (1385) به انجام رسیده است.  این پژوهش با جامعه آماری افراد 15 سال به بالای ساکن مراکز 30 استان کشور با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چند مرحله‌ای و با حجم نمونه 12000 نفر به صورت پیمایشی با حمایت مالی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی انجام گرفته است. طبق یافته‌های این پژوهش کم و کیف سرمایه اجتماعی، به ویژه در بعد روابط انجمنی پایین است. نوع غالب آن درون گروهی و قدیم با پیامدهای مثبت و منفی است. با توجه به پایین بودن میزان سرمایه اجتماعی، غلبه گونه قدیم بر جدید و نقش منفی آن از لحاظ جلوگیری از تحقق انسجام جمعی در سطح ملی، تقویت سرمایه اجتماعی جدید، به ویژه در بعد روابط انجمنی و پیامدهای مثبت آن از طریق اصلاح و بهبود محیط اجتماعی کنشگران فردی و جمعی، تقویت نهادهای مدنی ضروری است.

 

اهداف، فرضیات و روش تحقیق

اهداف تحقیق

هدف اصلی این تحقیق، سنجش میزان سرمایه اجتماعی در شهرهای مرکزی نوزده شهرستان استان آذربایجان شرقی است در قالب همین هدف کلی اهداف جزئی زیر نیز مدنظر است:

  • شناخت وضعیت سرمایه اجتماعی در مراکز شهری شهرستان‏های استان آذربایجان‌شرقی
  • شناخت وضعیت مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی در مراکز شهرستان‏های استان آذربایجان‌شرقی
  • سنجش سرمایه اجتماعی غیررسمی شهروندان مراکز شهری شهرستان‏های استان آذربایجان‌شرقی
  • رتبه‏بندی شهرستان‏های استان آذربایجان شرقی از نظر سطح سرمایه اجتماعی غیر رسمی، تعمیم یافته و نهادی

 

سؤال‌های تحقیق

سؤال اصلی این تحقیق این است که میزان سرمایه اجتماعی در شهرهای مرکزی نوزده شهرستان استان آذربایجان شرقی چقدر است؟ همچنین سؤال‏های جزئی‏تر زیر نیز مد نظر است:

  • وضعیت کلی سرمایه اجتماعی در مراکز شهری مورد مطالعه چگونه است؟
  • وضعیت مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی در مراکز شهری مورد مطالعه چگونه است؟
  • اعتماد غیررسمی شهروندان در مراکز شهری مورد مطالعه چگونه است؟
  • شهرستان‏های استان از نظر سطح مؤلفه‏های سرمایه اجتماعی در چه رتبه‏ای هستند؟

 

 روش تحقیق ،جامعه آماری، نمونه آماری و روش نمونه‌گیری

پژوهش حاضر از نوع پیمایشی بوده، با هدف توصیف ویژگی‏های سرمایه اجتماعی و ارائه تصویری از میزان آن در میان افراد 15 سال به بالای  مراکز شهری شهرستان‌های استان آذربایجان‌شرقی  انجام شده است. مجموع کل افراد بالای 15 سال در مراکز شهری شهرستان‌های استان آذربایجان‌شرقی براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385، 2112999 نفر بوده است و با استفاده از فرمول کوکران، حجم نمونه خانوارهای مورد نیاز تعیین و سپس با مراجعه به این خانوارهای منتخب پرسشنامه ها تکمیل گردید.

 

 


با توجه به پراکندگی ناهمگون جمعیت در شهرستان‌های استان که سبب شده است در تعدادی از شهرستان‌ها نتایج قابل تعمیم نباشد، اقدام به افزایش حجم نمونه در تعدادی از مراکز شهری شهرستان‌های استان گردید تا نتایج قابلیت تعمیم به این شهرستان‌ها نیز داشته باشد. بر این اساس، با مراجعه به جدول کرجسی و مورگان[14]  حداقل حجم نمونه برای شهرستان‌های فوق‌الذکر 15 نفر تعیین گردید که حجم نمونه حاصله به 739 پرسشنامه افزایش پیدا کرد. برای انتخاب خانوارهای نمونه از شیوه نمونه‌گیری سهمیه‌ای متناسب استفاده شده است. تکنیک گردآوری داده‏ها نیز پرسشنامه است.

فرآیند شاخص‌سازی ابعاد سرمایه اجتماعی براساس الگوی مورد استفاده دارای سه بعد "سرمایه اجتماعی غیررسمی"، "سرمایه اجتماعی تعمیم‌یافته" و "سرمایه اجتماعی نهادی" است که برای سنجش سرمایه اجتماعی غیررسمی 11 گویه ، سرمایه اجتماعی تعمیم‌یافته 19 گویه و سرمایه اجتماعی نهادی 15 گویه در پرسشنامه گنجانده شد.

اعتبار و روایی ابزار سنجش نیز با توجه به اینکه الگوی مورد استفاده در تحقیق حاضر برگرفته از الگویی است که طی چند سال گذشته در بسیاری از کشورها به کار گرفته شده، نسبت به اعتبار محتوایی[15] ابزار سنجش تا حدودی از قبل اطمینان حاصل شده بود. با وجود این، به جهت تطبیق آن با شرایط بومی، پرسشنامه طراحی شده در اختیار تعدادی از متخصصان علوم اجتماعی و آشنا با مفهوم سرمایه اجتماعی قرار گرفت و از نظرهای آنان برای شناسایی اعتبار شاخص‌ها استفاده شد. بدین ترتیب، اعتبار صوری[16] ابزار تأمین گردید. برای حصول اطمینان از روایی یا پایایی[17] ابزار سنجش، سؤال‏های پرسشنامه مورد پیش‌آزمون[18] قرار گرفتند. در این مطالعه مقدماتی، 70 نفر از افراد پاسخگو (غیرنمونه) پرسشنامه مورد نظر را تکمیل کردند. نتایج به دست آمده مقدار آلفای کرونباخ برابر 65/0 می‏باشد که تقریباً پایایی پرسشنامه مورد تأیید قرار می‏گیرد.

 

معرفی متغیرها و شاخص‌های سرمایه اجتماعی

چنانکه ذکر گردید، برای هر کدام از ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی، گویه‏هایی طراحی شد تا به وسیله آنها سطح سرمایه اجتماعی در هر شهر سنجیده شود. در بخش سرمایه اجتماعی غیر رسمی 11 گویه، در بخش سرمایه اجتماعی تعمیم یافته 19 گویه و در بخش سرمایه اجتماعی نهادی 15 گویه به شرح جدول ذیل طراحی و در معرض پاسخگویان قرار گرفت.

 

یافته‏ها

در این تحقیق حدود 53 درصد پاسخگویان را زن و 46 درصد را مردان تشکیل می‌دهند. توزیع پاسخگویان بر حسب گروه‌های سنی نشان می‌دهد که پاسخگویان در دامنه سنی 15 تا 80 سال قرار داشتند. همچنین، بیشترین افراد پاسخگو در سنین 26ـ21 با 9/16 درصد و پس از آن گروه سنی 32-27 با 5/16 درصد بیشترین سهم پاسخگویان را به خود اختصاص دادند. میانگین سنی پاسخگویان هم در حدود 35 سال بوده است.

توزیع پاسخگویان براساس سطح تحصیلات نیز نشان می‏دهد سطح تحصیلی دیپلم با 9/32 درصد بیشترین تعداد پاسخگویان را به خود اختصاص داده است و پس از آن، تحصیلات در حد لیسانس با 3/13 درصد در ردیف دوم قرار دارند. از کل پاسخگویان حدود 27 درصد دارای تحصیلات دانشگاهی بودند و بقیه پاسخگویان دانشجو، دیپلم یا زیردیپلم بودند.

در زمینه ارتباطات تنها 3/9 درصد افراد پاسخگو در طول یک ماه گذشته از تلویزیون استفاده نکردند، 3/87 درصد از پاسخگویان به هیچ وجه به سینما نرفته‌اند، 6/41 درصد پاسخگویان در طول یک ماه گذشته به خواندن روزنامه رغبت نشان داده‌اند و 209 نفر از پاسخگویان برابر 3/28 درصد در طول یک ماه گذشته از اینترنت استفاده کرده‏اند.

 

جدول 4- گویه‏های پرسشنامه برای ارزیابی سطح سرمایه اجتماعی شهرها

ردیف

سرمایه اجتماعی غیر رسمی

سرمایه اجتماعی تعمیم یافته

سرمایه اجتماعی نهادی

 

شما تا چه حد به اعضای خانواده خود اعتماد دارید؟

آیا اکثر مردم این شهر قابل اعتماد هستند؟

میزان اعتماد به معلمان؟

 

شما اقوام و خویشان خود را تا چه حد قابل اعتماد می‌دانید؟

به طور کلی آیا اکثر مردم قابل اعتماد هستند؟

میزان اعتماد به نظام قضایی و قضات؟

 

شما تا چه حد به دوستان خود اعتماد دارید؟

تا چه حد مردم این شهر آمادگی و تمایل کمک به یکدیگر دارند؟

میزان اعتماد به رانندگان تاکسی؟

 

تا چه حد به همسایگان خود اعتماد دارید؟

آیا اکثر مردم، آمادگی و تمایل کمک به یکدیگر دارند؟

میزان اعتماد به پزشکان؟

 

تا چه حد اعضای خانواده شما آمادگی و تمایل کمک کردن به یکدیگر دارند؟

افراد ساکن در محله شما، تا چه حد با هم رابطه دارند؟

میزان اعتماد به مدیران سازمان‌های دولتی؟

 

تا چه حد اقوام و خویشان شما تمایل و آمادگی کمک کردن به یکدیگر دارند؟

افراد محله شما، تا چه اندازه به مشارکت در حل مشکلات خود تمایل دارند؟

میزان اعتماد به پلیس و نیروی انتظامی؟

 

تا چه حد دوستان شما آمادگی و تمایل کمک کردن به یکدیگر دارند؟

تا چه حد افراد ساکن محله شما منصفانه در امور محلی مشارکت می‌کنند؟

میزان اعتماد به نمایندگان مجلس؟

 

فکر می‌کنید تا چه حد همسایگان شما آمادگی و تمایل کمک کردن به یکدیگر دارند؟

تا چه حد اعضای گروه‌هایی که شما عضو آنها هستید، دارای وضعیت اقتصادی و فرهنگی یکسان و مشابه‌ای هستند؟

میزان اعتماد به استادان دانشگاه؟

 

تا چه حد اعضای خانواده شما، دوستان نزدیک یکدیگر را می‌شناسند؟

آیا عضو هیچ یک از سازمان‌های غیردولتی مستقل (NGO) هستید؟

میزان اعتماد به روحانیان؟

 

تا چه حد دوستان شما، با یکدیگر نیز دوست هستند؟

عضویت در باشگاه ورزشی و تفریحی؟

میزان اعتماد به کسبه و بازاریان؟

 

تا چه حد همسایگان خود را می‌شناسید؟

عضویت در انجمن‌های هنری و فرهنگی؟

میزان اعتماد به ورزشکاران؟

 

-

عضویت در انجمن‌های علمی و آموزشی؟

میزان اعتماد به روزنامه‌ها؟

 

-

عضویت در تشکل‌های سیاسی؟

اعتماد به  رسانه‏های تصویری

 

-

عضویت در هیأت‌های مذهبی؟

اعتماد به رادیو  و تلویزیون خارجی؟

 

-

عضویت در تشکل‌های تعاونی؟

میزان اعتماد به ‏سیاستمداران؟

 

-

عضویت در صندوق قرض‌الحسنه دوستانه ؟

-

 

-

عضویت در گروه‏های خیریه؟

-

 

-

عضویت در گروه‏های طرفدار محیط زیست

-

 

-

عضویت در تشکل‌های محلی و همسایگی

-

 

 

 

 

 

 

در زمینه فعالیت‏ها و مشارکت‏های اجتماعی، داده‌ها گویای آن است که بیش از 9/82 درصد پاسخگویان در فعالیت‌های مربوط به محله خودشان که از جمله آنها «شرکت در مراسم ختم همسایگان و هم‌محله‌ای‌ها»، «شرکت در مراسم جشن و شادی هم‌محله‌ای‌ها»، «نشستن با افراد محل برای حل یک مسأله یا انجام کاری در محله» و ... مشارکت داشته‌اند. 8/23 درصد پاسخگویان متمایل به عضویت در NGOها بوده‏اند که نشان‌دهنده پایین بودن زمینه‌های کاری در این خصوص است، اما از همه کمتر مشارکت سیاسی است که پاسخگویان تمایل کمتری به آن نشان داده‌اند و تنها 8/16 درصد افراد در سیاست مشارکت داشته‌اند.

5/33 درصد از پاسخگویان به صورت هفتگی با فامیل و خویشاوندان رفت و آمد داشته‌اند. با مقایسه آمار و ارقام به دست آمده، روابط و پیوندها بیشتر میان نزدیکان و آشنایان برقرار بوده و هر چه فاصله آشنایی بیشتر می‌شود، از میزان رفت و آمد هم کاسته می‌شود.

بیش از 44 درصد پاسخگویان در هیأت‌های مذهبی عضویت داشته‏اند. شرکت مداوم در یک کلاس قرآن با 9/34 درصد پس از عضویت در هیأت‌های مذهبی در مقام بعدی قرار داشت. در مقابل، کمترین میزان عضویت پاسخگویان مربوط به تشکل‌های سیاسی (حدود 6/3 درصد) و تشکل‌های کارگری با (حدود 2/6 درصد) بود. جایگاه پایین عضویت در تشکل‌های سیاسی حاکی از عدم تمایل افراد به تشکل‌های سیاسی و نهادینه نشدن احزاب در میان مردم و کناره‌گیری آنها از سیاست و کارهای سیاسی است.

در خصوص اعتمادپذیری مردم،  327 نفر برابر با 4/44 درصد جواب منفی و حدود 35 درصد جواب تا حدودی و تنها 185 نفر برابر با 23 درصد جواب مثبت دادند. به عبارت دیگر، حدود 4/44 درصد پاسخگویان اکثر مردم را قابل اعتماد نمی‌دانند. میزان اعتماد پاسخگویان به خانواده بیش از 93 درصد، به اقوام حدود 65 درصد، به دوستان حدود 49 درصد و به همسایگان حدود 54 درصد است. بدین‌ترتیب مشخص می‌شود که در بین شبکه‌های غیررسمی، خانواده از بالاترین میزان اعتماد و دوستان از کمترین میزان اعتماد افراد پاسخگو برخوردارند.

اعتماد پاسخگویان به گروه‌های اجتماعی گویای آن است که 67 درصد آنان به معلمان اعتماد زیاد و کامل دارند، 40 درصد به قضات، 9/37 درصد به رانندگان تاکسی و 1/60 درصد به پزشکان اعتماد زیاد و کامل دارند. 32 درصد پاسخگویان به مدیران سازمان‌های دولتی اعتمادی ندارند. 3/65 درصد آنان به پلیس اعتماد زیاد و کامل دارند. کمترین میزان اعتماد پاسخگویان به ترتیب معطوف به گروه‌های اجتماعی، رادیو و تلویزیون خارجی، کسبه و بازاریان و روزنامه‌هاست. بیشترین میزان اعتماد نیز به ترتیب معطوف به گروه‌های اجتماعی، معلمان، پلیس و نیروی انتظامی، اساتید دانشگاه و پزشکان است.

به طور کلی، مطالعه حاضر نشان می‌دهد که هم اکنون پایین‌ترین سطح اعتماد اجتماعی به مشاغل با ماهیت سیاسی و تجاری و بالاترین سطح اعتماد به مشاغل فرهنگی است. با توجه به اطلاعات به دست آمده وضعیت سرمایه اجتماعی در شهرهای مرکزی استان در سه بعد غیر رسمی، تعمیم یافته و نهادی به شرح ذیل است:

 

وضعیت سرمایه اجتماعی غیر رسمی

بر اساس نتایج داده‌ها،  بیشترین سرمایه غیررسمی در میان شهرهای استان مربوط به شهرهای مراغه، چاراویماق و ملکان و کمترین آن متعلق به هریس، مرند و هشترود است. این بعد از سرمایه اجتماعی که اعتماد افراد به خانواده، دوستان، آشنایان، همسایگان و هم محلی‌ها را نشان می‏دهد، در میان شهرهای کوچک استان نمود بیشتری نسبت به شهرهای بزرگتر دارد (جدول 5). تحلیل واریانس داده‌ها نیز این تفاوت بین مراکز شهری استان را تأیید می‌کند (جدول6).

 

 

جدول 5- رتبه‌بندی میانگین سرمایه اجتماعی غیررسمی به تفکیک شهرها

بیشینه

کمینه

انحراف استاندارد

میانگین

شهر

رتبه

38

11

4. 92

28. 97

مراغه

1

35

24

3. 09

29. 92

چاراویماق

2

36

21

4. 01

29. 88

ملکان

3

40

27

4. 51

34. 86

بستان آباد

4

39

17

5. 47

28. 86

اهر

5

38

23

3. 87

29. 80

ورزقان

6

36

21

4. 01

29. 61

جلفا

7

39

23

4. 92

29. 60

شبستر

8

39

13

4. 40

28. 58

تبریز

9

38

17

5. 51

29. 50

اسکو

10

40

21

4. 40

31. 40

سراب

11

38

23

3. 97

30. 40

کلیبر

12

38

18

4. 97

29. 39

میانه

13

39

16

5. 79

30. 35

آذرشهر

14

40

22

4. 56

32. 30

بناب

15

35

24

3. 30

29. 26

عجب شیر

16

36

22

3. 80

30. 20

هریس

17

36

22

3. 33

29. 12

مرند

18

38

22

4. 58

30. 00

هشترود

19

 

جدول 6- واریانس سرمایه اجتماعی غیر رسمی

 

Sum of Squares

df

Mean Square

F

Sig.

Between Groups

16.528

18

.918

2.465

.001

Within Groups

172.835

464

.372

 

 

Total

189.364

482

 

 

 

 


وضعیت سرمایه اجتماعی نهادی

داده‌های جدول نشان می‌دهد که شهر‌های هریس، جلفا و مرند بیشترین سرمایه اجتماعی نهادی را دارا هستند و شهرهای سراب، کلیبر و ورزقان دارای کمترین میزان سرمایه اجتماعی در میان شهرهای استان هستند و شهرهای شبستر و مراغه و اسکو نیز از میزان سرمایه اجتماعی متوسطی برخوردارند. (جدول 7) بر اساس تحلیل واریانس انجام یافته بین شهرهای استان از لحاظ سرمایه اجتماعی نهادی تفاوت موجود معنی‌دار بود (جدول 8).

 

 

جدول 7- رتبه‌بندی میانگین سرمایه اجتماعی نهادی به تفکیک شهرها

بیشینه

کمینه

انحراف استاندارد

میانگین

شهر

رتبه

68

35

9. 47

50. 85

هریس

1

63

35

9. 73

48. 75

جلفا

2

57

42

6. 56

49. 66

مرند

3

56

33

8. 29

46. 66

شبستر

4

72

31

10. 30

54. 64

مراغه

5

66

36

8. 09

48. 57

اسکو

6

63

40

8. 10

55. 50

بستان آباد

7

59

39

5. 81

50. 44

چاراویماق

8

57

34

7. 80

48. 42

عجب شیر

9

73

37

9. 27

53. 41

ملکان

10

63

40

7. 36

52. 35

اهر

11

62

29

8. 09

48. 33

آذرشهر

12

67

22

9. 23

47. 30

تبریز

13

71

28

10. 59

54. 20

بناب

14

72

33

9. 80

48. 09

میانه

15

62

36

7. 04

46. 07

هشترود

16

62

41

8. 41

53. 00

ورزقان

17

60

32

7. 92

49. 00

کلیبر

18

61

24

13. 55

44. 00

سراب

19

 

جدول8- واریانس سرمایه اجتماعی نهادی

 

Sum of Squares

df

Mean Square

F

Sig.

Between Groups

23.871

18

1.326

2.842

.000

Within Groups

258.943

555

.467

 

 

Total

282.813

573

 

 

 

 


وضعیت سرمایه اجتماعی تعمیم یافته

مطابق جدول (9) که رتبه‌بندی میانگین سرمایه اجتماعی «تعمیم یافته» در میان پاسخگویان شهرهای مرکزی استان آذربایجان شرقی را نشان می‏دهد، شهرهای «ملکان»، «بناب» و «تبریز» در رتبه‌های نخست قرار دارند و شهرهای «مرند»، «اهر» و «هشترود» در انتهای این رتبه‌بندی هستند. تحلیل واریانس حاکی از وجود ارتباط معنی‌دار در بین شهرهای استان به لحاظ سرمایه اجتماعی تعمیم یافته است؛ یعنی اگرچه از الگوی معینی تبعیت نمی‏کند، با این همه میانگین سرمایه اجتماعی تعمیم یافته در مراکز شهری کوچک استان بیشترین نمره را به خود اختصاص داده‌اند و دارای بیشترین حد این نوع از سرمایه اجتماعی هستند (جدول 9). بر اساس تحلیل واریانس انجام یافته بین شهرهای استان از لحاظ سرمایه اجتماعی نهادی تفاوت موجود معنی‌دار بود (جدول 10).

 

 

 جدول 9-  رتبه‌بندی میانگین سرمایه اجتماعی تعمیم یافته به تفکیک شهرها

بیشینه

کمینه

انحراف استاندارد

میانگین

شهر

رتبه

90

41

15. 63

59. 86

ملکان

1

79

31

11. 81

55. 78

بناب

2

72

23

10. 11

44. 75

تبریز

3

65

32

9. 91

48. 64

هریس

4

69

41

8. 81

53. 61

آذرشهر

5

68

38

10. 28

49. 60

سراب

6

67

31

10. 13

47. 46

اسکو

7

68

32

12. 42

47. 40

چاراویماق

8

69

32

12. 95

48. 21

میانه

9

72

34

11. 80

49. 18

کلیبر

10

61

30

9. 77

42. 15

جلفا

11

75

40

10. 85

51. 12

شبستر

12

67

37

9. 88

51. 10

بستان آباد

13

66

39

10. 04

49. 10

عجب شیر

14

72

23

11. 62

49. 10

مراغه

15

60

38

7. 77

46. 08

ورزقان

16

60

38

8. 39

49. 00

هشترود

17

65

30

9. 85

46. 00

اهر

18

65

25

9. 78

45. 00

مرند

19

 

جدول 10- واریانس سرمایه اجتماعی تعمیم یافته

 

Sum of Squares

df

Mean Square

F

Sig.

Between Groups

16.008

18

.889

2.824

.000

Within Groups

224.892

714

.315

 

 

Total

240.900

732

 

 

 

 

 

مقایسه میانگین انواع سرمایه اجتماعی در میان زنان و مردان شهرهای مرکزی استان گویای آن است که در سرمایه اجتماعی غیررسمی میانگین مردان (29. 34) بیش از زنان (29. 20) است. آزمون T تفاوت ناچیز بین دو میانگین از لحاظ آماری را نشان می‌دهد که معنی‌دار نیست؛ یعنی در میزان سرمایه اجتماعی غیر رسمی در میان زنان و مردان شهر‌های مرکزی استان آذربایجان شرقی تفاوت زیادی وجود ندارد.

همچنین، مقایسه میانگین سرمایه اجتماعی تعمیم یافته در میان زنان و مردان شهرهای مرکزی استان حاکی از آن است که میانگین مردان (29. 41) بیش از زنان (27. 65) است. آزمون T تفاوت بین دو میانگین از لحاظ آماری را نشان می‌دهد که معنی‌دار است؛ یعنی میزان سرمایه اجتماعی تعمیم یافته در میان مردان بیش از زنان در شهر‌های مرکزی استان آذربایجان شرقی می‌باشد و این تفاوت از لحاظ آماری نیز معنی‌دار است.

یکی دیگر از انواع سرمایه اجتماعی، سرمایه اجتماعی نهادی است که میزان اعتماد پاسخگویان به نهادها و سازمان‏ها را نشان می‌دهد. جدول (11) حاکی از آن است که میزان میانگین سرمایه اجتماعی در میان زنان (49. 59) بیش از مردان (48. 45)است. آزمون T تفاوت در بین دو میانگین از لحاظ آماری معنی‌دار نیست.


 

جدول 11- مقایسه میانگین نمره انواع سرمایه اجتماعی در میان زنان و مردان


متغیر

زنان

مردان

آماره

 

 

میانگین

انحراف استاندارد

میانگین

انحراف استاندارد

مقدار T

سطح

معنی‌داری

سرمایه اجتماعی غیر رسمی

29. 20

4. 53

29. 34

4. 65

412 -

67/.

سرمایه اجتماعی تعمیم یافته

27. 65

6. 98

29. 41

6. 89

3. 22 -

00. 1

سرمایه اجتماعی نهادی

49. 59

9. 05

48. 45

9. 65

1. 35

176.

       

 

بحث و نتیجه‌گیری

کشورهایی که از تکثر و تنوع قومی ـ زبانی و نژادی برخوردارند، همگرایی درونی سرزمین و ملی را از وظایف اولیه و اولویت‏دار خود به حساب می‌آورند. شاید بتوان علت آن را شتاب روند جهانی شدن و تشدید روند تحولات و تعاملات اجتماعی و گسترش دامنه و عمق آن در همه سطوح محلی، ملی و بین‌المللی، دانست (عبداللهی، 1381: 101) .

توسعه فرایندی همه جانبه است. سرمایة اجتماعی از جمله حلقه‌های مفقوده و مورد غفلت در فرآیند توسعه است که به طور خاص در دهه اخیر توجه صاحبنظران را به خود جلب کرده است. یافته‌های پژوهشی در سطوح خرد، میانه و کلان، همگی بیانگر همبستگی بالای میزان سرمایه اجتماعی[19]مردم هر جامعه با شاخص‌های توسعه آن جامعه است. متفکرانی از قبیل جیمز کلمن[20]، گابریل آلموند[21]، سیدنی وربا[22] و ف. فوکویاما[23] معتقدند یکی از اجزای سازنده سرمایه اجتماعی، یعنی اعتماد میان فردی، عنصری ضروری برای ایجاد زیرساخت‌های دموکراسی و سازمان‌های پیچیده‌ای است که فعالیت‌های کلان اقتصادی بر آن تکیه دارند (اینگهارت،1380: 105).

یکی از نظریه‏هایی که تبیین کننده سرمایه اجتماعی در جامعه مدرن امروزی است، نظریه پیوندهای ضعیف[24] است که توسط جامعه‏شناس آمریکایی به نام «مارک گرانووتیر[25] در سال 1973 مطرح شد (چلبی، 1373: 29). تئوری محوری این نظریه عنوان می‌کند: «وقتی دو نفر، هر دو، دوست شخص ثالثی شوند، احتمالاً آشنا یا دوست یکدیگر خواهند شد».

فارو[26]  این تئوری را این گونه توضیح می‏دهد، که ما دو نوع انسجام داریم: انسجام کل[27] و انسجام محلی[28]. اگر تمام پیوندها از نوع قومی بودند، گروه‏ها و خرده نظام‏های جامعه مجزا از هم و نظام کلی فاقد انسجام بود و این قدرت پیوندهای ضعیف است که در واقع اجازه می‌دهد ارتباط بین گروه‏ها و خرده نظام‏ها برقرار و به تبع آن انسجام کلی در جامعه تأمین گردد؛ یعنی «هر چه قویتر پیوندهای ضعیف، هر چه بیشتر انسجام کل». به عبارت دیگر، هر چه پیوندهای ضعیف قویتر شوند، انسجام کل بیشتر و انسجام محلی ضعیف تر و بالعکس (همان ، 30) و چنین است که افراد با اعضای خانواده، فامیل و خویشاوندان و دوستان خود بیشتر رابطه عاطفی داشته، کمتر با دیگران اجتماعی روابط عاطفی دارند. در روابط اجتماعی و اقتصادی هم دوستان، همشهری‌ها، مردم، اهالی محله در اولویت هستند تا دیگران و این امر نشان دهنده انسجام بیشتر محلی و پیوند ضعیف اجتماعی است و این امر در مراکز شهری با جمعیت پایین و کمتر توسعه یافته نمود بیشتری پیدا می‏کند، در حالی که در مراکز شهری توسعه یافته و با جمعیت بالا سرمایه اجتماعی در سه سطح مورد بررسی از میزان پایینی برخوردار است که باید در پژوهش‏های دیگر بدان توجه بیشتری شود.

در جامعه امروزی افراد با اعضای خانواده، فامیل و خویشاوندان و دوستان خود بیشتر رابطه عاطفی داشته، در مرحله بعد با آنان رابطه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی برقرار می‌کنند. در برقراری روابط فرهنگی، دوستان و پس از آن فامیل همکاران قرار می‌گیرند. در روابط اجتماعی دوستان، همشهری‌ها، مردم و اهالی محله در اولویت هستند. در روابط اقتصادی هم بعد از خانواده، همکاران، فامیل و خویشان و دوستان بالاترین روابط را دارند. در این روابط، افراد به جز اعضای خانواده از دیگران در حد کم درخواست کمک می‌کنند.

میزان ارتباط افراد با نهادها، مؤسسات و سازمان‌ها بیش از افراد و گروه‌ها به ویژه ناآشنایان است؛ به این معنا که افراد بر حسب ضرورت با مراکز دولتی و غیردولتی ارتباط داشته و بیشتر مراوداتشان با آشنایان (خانواده، اقوام و دوستان) بوده است.

براساس یافته‌های پژوهش، تفاوت قابل ملاحظه‌ای میان انواع سرمایه اجتماعی در مؤلفه‌های روابط انجمنی، هنجارها و اعتماد اجتماعی، پیوندها و اعتماد بین فردی وجود داشته است. در بعد روابط انجمنی، میزان همکاری افراد با گروه‌ها و نهادهای مدنی کم است. بالاترین سطح به ترتیب به همکاری با گروه‌های مذهبی، گروه‌های خیریه و بسیج و کمترین حد هم به گروه‌های سیاسی تعلق دارد. عضویت در گروه‌ها و نهادهای مدنی هم کم بود. بالاترین درصد عضویت مربوط به گروه‌های مذهبی، و کلاس قرآن، گروه‌های ورزشی و کمترین حد هم متعلق به گروه‌های سیاسی است. اکثر افراد در برنامه‌ها و جلسات گروه‌ها و نهادهای مدنی مشارکت نداشته و یا در حد کم شرکت کرده، کمک مالی و فکری بسیار کمی به این گروه‌ها و نهادها می‌کنند.

در صورتی که سرمایه اجتماعی جدید در جوامع مدرن مبتنی بر روابط بین گروهی با اعتماد تعمیم یافته است، اما نکته قابل تأمل در استان فرسایش برخی ابعاد سرمایه اجتماعی قدیم است، در صورتی که هنوز سرمایه اجتماعی جدید شکل نگرفته یا نهادینه نشده است. در این شرایط با بروز نابسامانی‌های اجتماعی در سطوح مختلف روبه رو خواهیم بود که معرف گسست‌های اجتماعی و منبع افزایش مسائل و آسیب‌های اجتماعی است.

غالب‌ بودن گونه سنتی سرمایه اجتماعی را می‌توان در رابطه سطح توسعه‌یافتگی و سرمایه اجتماعی استان‌ها هم مشاهده کرد. بالاترین میزان سرمایه اجتماعی در مراکز شهرهای کمتر توسعه‌یافته نظیر هشترود و چاراویماق وجود داشته و پایین‌ترین حد هم به شهرهای توسعه یافته استان، همچون تبریز اختصاص داشته است. به این ترتیب، در استان آذربایجان شرقی سرمایه اجتماعی درون‌گروهی بیش از برون‌گروهی یا جدید است. غلبه این گونه سرمایه اجتماعی پیامدهای مثبت و منفی را به دنبال خواهد داشت و باید که اعتماد کلی افراد را نسبت به سرزمین افزایش داد و با تقویت ابعاد سرمایه اجتماعی کاهش فرسایش آنها زمینه را برای افزایش اعتماد و روابط گسترده‌تر و انسجام بیشتر و برون‌گروهی فراهم کرد.



[1] Social capital

 1Organization for Economic co-operation and Development

[3] Colmen

[4]  Putnam

[5] Hanifan

[6] R. Putnam

[7] D. Halpern

[8] Wendy stone

[9] Paxton

[10] Quantitative

[11] Comparative

[12] Qualitative

[13] Multi Dimentional

[14] Krejcie and Morgan

[15] Content Validity

[16] Face Validity

[17]Reliability

[18]Pre-test

[19] social capital

[20] J. Coleman

[21] G. A. Almond

[22] C. Verba

[23] F. Fukuyama

[24] Weak ties theory

[25] M.Granoretter

[26] fararo

[27] global integration

[28] local integration

امیرکافی، مهدی. (1374). اعتماد اجتماعی: اعتماد اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن، مقطع:کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی.

اینگلهارت، رونالد. (1373). تحول فرهنگی در جامعه پیشرفت صنعتی، ترجمه: مریم وتر، تهران: انتشارات کویر.

برهان یزدانی، سمیه. (1383). بررسی وضعیت سرمایه اجتماعی در ایران طی دوران پس از انقلاب اسلامی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته اقتصاد، دانشگاه الزهراء.

بوردیو، پیر. (1384).  شکل‌های سرمایه، سرمایه اجتماعی، اعتماد، دموکراسی و توسعه، به کوشش کیان تاجبخش، ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان، صص 131ـ167.

پاتنام، روبرت. (1380). دموکراسی و سنت‌های مدنی، ترجمه محمد تقی دلفروز، تهران: نشر روزنامه سلام.

تاجبخش، کیان. (1384). «نقش سرمایه اجتماعی در ایجاد سرمایه انسانی، سرمایه اجتماعی، اعتماد، دموکراسی و توسعه» (مجموعه مقاله)، ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان، صص 41ـ91، تهران: نشر شیرازه.

تاجبخش، کیان؛ ثقفی، مراد؛ کوهستانی نژاد، مسعود. (1382). «بررسی مقدماتی کاربرد نظریه سرمایه اجتماعی در تحلیل وضعیت تأمین اجتماعی در ایران»، مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی، گزارش شماره 107.

توسلی، غلامعباس. (1381). «سرمایه اجتماعی، ثروت نامرئی»، مصاحبه با دکتر توسلی، دکتر ذکایی و دکتر شارع‌پور، مجله فرهنگ و پژوهش، ش100، صص 26ـ29

توسلی، غلامعباس و موسوی، مرضیه. (1384). «مفهوم سرمایه در نظریات کلاسیک و جدید با تأکید بر نظریه‌های سرمایه اجتماعی»، نامه علوم اجتماعی، ش 26.

چلبی، مسعود. (1373). «تحلیل شبکه در جامعه‌ شناسی»، فصلنامه علوم اجتماعی  دانشگاه علامه طباطبایی، دوره دوم شماره پاییز و زمستان. 

ــــــ . (1375). جامعه شناسی نظم، تهران: نشر نی.

دینی ترکمانی، علی. (1385). «تبیین افول سرمایه اجتماعی»، فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، سال ششم، ش 23، زمستان، صص 147-171.

رضایی، عبدالعلی. (1373). تشکل صنفی و مشارکت اجتماعی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جامعه‌شناسی، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی

رنانی، محسن. (1381). «سقوط سرمایه اجتماعی»، ماهنامه آفتاب، ش 16، خرداد.

شارع‌پور، محمود. (1385). «سنجش سرمایه اجتماعی در استان مازندران»، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان مازندران.

شارع‌پور، محمود. (1385). سرمایه اجتماعی: مفهوم‌سازی، سنجش و دلالت‌های سیاستگذاری، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان مازندران، معاونت اقتصادی و برنامه‌ریزی،

صبوری کاشانی، نژاد منوچهر. (1354). تصمیم‌گیری و مشارکت: بررسی انجمن‌های شهر درنظام کنونی عدم تمرکز، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.

عبداللهی، محمد، محمد عثمان حسین بر. (1381). «گرایش دانشجویان بلوچ به هویت ملی در ایران»، فصلنامه جامعه شناسی ایران، سال چهارم، شماره 4، صص 101-126

عبداللهی، محمد، پرویز پیران و میرطاهر موسوی. (1385). «سرمایه اجتماعی در ایران، وضعیت موجود، دور نمای آینده و امکان شناسی گذار»، رفاه اجتماعی، سال ششم، ش25، صص 195- 233.

عظیمی هاشمی، مژگان. (1373). عام‌گرایی و عوامل مؤثر بر آن، پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهشگری اجتماعی، دانشگاه شهید بهشتی تهران

علوی‌تبار، علیرضا. (1379). بررسی الگوی مشارکت شهروندان در اداره امور شهرها، تهران: سازمان شهرداری‏های کشور.

کلمن، جیمز. (1377). بنیادهای نظریه اجتماعی، ترجمه: منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.

کمالی، افسانه. (1380). مطالعه تطبیقی اعتماد اجتماعی در دو حوزه فرهنگ و سیاست، پایان‌نامه دکتری، دانشگاه تهران.

محسنی، منوچهر. (1374). نگرش‌ها و اعتماد:بررسی آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی- فرهنگ و ایران، تهران: نشر زهد.

ناطق‌پور، محمد جواد و سید احمد فیروزآبادی. (1384). «بررسی سرمایه اجتماعی و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری آن در شهر تهران»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره ششم، ش4، فصل زمستان، صص 59-91.

یزدان پناه، لیلی. (1382). بررسی عوامل مؤثر بر میزان مشارکت اجتماعی شهروندان 18 سال و بالاتر شهر تهران، مقطع دکتری جامعه شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی، راهنما: پیرامون.

یوسفی، محمدرضا. (1383). بررسی تأثیر سرمایه اجتماعی بر عملکرد شوراهای اسلامی مطالعه موردی روستاهای دهستان کندوله شهرستان صحنه استان کرمانشاه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته مدیریت توسعه، دانشگاه تهران

Cavaye, Jim. (2004)  Social Capital: a Commentary on Issues, Understanding and Measurement, community Development, Australia/ www.obspascal.com/ reports/2004/cavaye.html

‍Coleman, J. (1988) “Social Capital in The Creation of  Human Capital”,  AJS. Vol. 94. Supplement.

Field, John. (2008) Social Capital Second Edition, London, Rutledge

Halpern, D. (2005)  “Social Capital”, UK. Polity Press.

Hjollund, Svendsen. (2002). Measuring social capital, Department of Economics at  http://www.hha.dk/nat/WPER/03-5_gts.pdf

Knack, S. and Keefer, P. (1997) “Does Social Capital have an Economic Payoff? A Cross-Country Investigation'”, The Quarterly Journal of Economics, November, pp. 1251-1288

Krishna, A. and Shrader, E. (2000) “Cross-Cultural Measures of Social Capital: A Tool and Results from India and Panama”, World Bank, Working Paper,  No. 21, 2000

OECD, (2001) The Well-Being of Nations: the Role of Human and Social Capital, Centre for Educational Research and Innovation, Paris

Putnam, R.D. (1995)  “Bowling alone: American's Declining Social Capital” / Journal of Democracy, vol. 6. No. I. 6(1), 65, 78

Putnam, R.D. (1998)  'Foreword', Housing Policy Debate, Vol. 9, No. 1, pp. V-viii.

Putnam, R.D. (2000) Bowling alone: The collapse and revival of American community. New York: Simon and Schuster

Stone, W. and Hughes, J. (2002a) “Social Capital Empirical Meaning and Measurement Validity”, Australian Institute of Family Studies, Research Paper, No. 27, www.aes.asn.au

Stone, W. and Hughes, J. ( 2002b) Measuring Social Capital: Towards a Standardized approach, Australasian Evaluation Society International Conference,. available at: www.aes.asn.autopics/extsocialdevelopment/exttsocialcapital

World Bank, (2009) http://web.worldbank.org /wbsite/external/

Ziersch, Anna. (2003) “Social Capital Glossary”, Journal of Epidemiology and Community Health, May, 57, 5, 320-32