بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی م‍ؤثر بر مصرف انرژی خانوار پس از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‌‏ها (مطالعه موردی: شهر اصفهان)

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسندگان

1 استاد، گروه اقتصاد دانشگاه اصفهان، ایران

2 دانشیار، گروه آمار دانشگاه اصفهان، ایران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد دانشگاه اصفهان، ایران

چکیده

بخش خانگی در میان بخش‏های اقتصادی کشور، از بزرگ‏ترین مصرف‏کنندگان نهایی انرژی است و شدت انرژی آن، برخلاف سایر بخش‏ها، روندی صعودی دارد. قانون هدفمندسازی یارانه‏ها از اقدامات اساسی دولت نهم است که از جمله اهداف اجرای آن، کاهش مصرف انرژی این بخش بوده است. بخش خانگی متشکل از گروه‏هایی است که به لحاظ ویژگی‏های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی متفاوتند و به نظر می‏رسد تغییر یکسان قیمت دو حامل برق و گاز طبیعی در نتیجه اجرای این قانون برای تمامی این گروه‏ها، اثرات متفاوتی بر میزان مصرف هر گروه داشته باشد. هدف پژوهش حاضر، بررسی تأثیر ویژگی‏های اجتماعی (پایگاه اقتصادی-اجتماعی) و فرهنگی (فرهنگ زیست‏محیطی) مؤثر بر میزان تغییر مصرف برق و گاز طبیعی خانوارهای شهر اصفهان پس از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏هاست. بدین منظور با کسب نظرات خانوارها و با استفاده از ابزار پرسشنامه، فرضیه‏های پژوهش بررسی شده‏اند. جامعه آماری شامل کلیه خانوارهای ساکن در مناطق پانزده‏گانه شهرداری اصفهان بوده است و نمونه‏گیری به روش تصادفی ساده انجام شده است. حجم نمونه برای بررسی فرضیه‏های پژوهش، 145 خانوار بوده است. نتایج حاصل از پژوهش نشان داد پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانوارهای اصفهانی بر میزان صرفه‏جویی آن‏ها در مصرف انرژی (برق و گاز طبیعی) تأثیر معناداری نداشته است؛ در حالی که فرهنگ (زیست‏محیطی) خانوارها، تأثیر منفی معناداری داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Investigation of Socio-Cultural Factors Affecting the Household Energy Consumption after the Implementation of Targeted Subsidies Law

نویسندگان [English]

  • nematollah akbari 1
  • hooshang talebi 2
  • azam jalaei 3
1 University of Isfahan, Iran
2 University of Isfahan, Iran
3 University of Isfahan, Iran
چکیده [English]

Introduction
Among the economical sectors of the country, residential sector is the largest final consumer of energy and unlike the other sectors, its energy intensity is upward. In this regard, targeted subsidies law is a basic measure by the ninth government which began by the president’s command since 2010 despite the opposition of a number of economists and MPs with the way of its implementation that was a price reform (rising) plan to energy carriers with a focus to reduce energy consumption in all consumer sectors, especially residential sector. The residential sector consists of different groups regarding economic, social and cultural features and it seems that identical changes of prices of gas and electricity for all these groups as result of targeted subsidies law implementation have different effects on the level of energy consumption in these groups. Therefore, after nearly three years of implementation of the law and on the verge of implementation of the second phase, the study is to investigate the effects of social (Social-Economical Status) and cultural (environmental culture) features on the level of change in gas and electricity consumption of households in Esfahan city after the implementation of targeted subsidies law.
 Materials & Methods
Regarding the purpose, the study is practical and regarding the nature and methods, it is descriptive-analysis and casual-comparative (post-event). The data for investigating the research hypotheses are collected by field method. The study population of the research is all the households living in all fourteen districts of Esfahan municipality and 145 households were selected from the 492767 households living in Esfahan city in 2011 by the use of Cochran formula (confidence level of 90 percent) and the data were collected by referring to them using simple random sampling. In order to analyze the effects of the variables, namely Social-Economical Status and environmental culture of the households, on the level of change in gas and electricity consumption after the implementation of targeted subsidies law, we used multivariate regression model of binomial logistics. SPSS software was also used to do the calculation and achieving the results.
Discussion of Results & Conclusions
The results of the research showed that: 1- Social-Economical Status of Esfahan households did not have a significant effect on reducing the consumption of gas and electricity after the implementation of targeted subsidies law. 2- The effects of environmental culture of Esfahan households on the possibility of gas and electricity energy saving on both levels (low and average) have been negative.
In order to justify the lack of any significant relationship between Social-Economical Status Esfahan households and reducing gas and electricity consumption, the reasons are presented as follows in two divisions of sociological and economic fields:
A) Sociological analysis: For many years, Social-Economical Status has been a powerful and significant variable in the area of social sciences which is used to explain a host of social attitudes and behaviors. But the lack of relationship between this variable and dependent variables of the research, despite the research hypothesis on the relationship between these two variables, is theoretically very important for the society that is studied; Therefore, it is likely that the views of some sociologists such as Veblen, Weber and Bourdieu who believe in social class life and also believe that socio-economic class factor affects the formation of lifestyle, have been fading away and lack explanatory ability. On the other hand, the approach of intellectuals such as Anthony Giddens, Mike Featherstone and Ulrich Beck is able to analyze the case in a better way. According to the views of these sociologists, social classes do not determine the selective consumption patterns of people so that it is not possible to separate the lifestyles according to the social classes and the lifestyles break boundaries of social class differentiations. In fact, lifestyle is neither a social class concept nor a tool for distinction, but it is offered as a new concept against the social class. From such a viewpoint, in modern societies similar consumption behaviors are observed among people from different social classes which show the class integration of lifestyles. In other words, we deal with a lifestyle which does not particularly belong to a group or a class, but it is only significant in the cultural changes of modernity and the growth of consumerism culture.
B) Economic Analysis: According to economic studies on this subject, justifications for the lack of relationship can be outlined as follows: 1- Inelasticity of energy demand (consumption) for residential sector against the price changes - even in long term - and the necessity of energy commodity in the households carts. 2- Limitations to find alternatives for energy consumption such as gas and electricity for the households: the reason is the different technologies for using gas, electricity and other types of energy in household appliances. Even if the alternatives are technically possible, it is not economical for the consumers to change their consumption patterns and their energy appliances for slight fluctuations in energy prices (especially knowing that the fluctuations are very slight on the basis of real prices). 3- Since gas and electricity are necessary commodities for residential sector, this sector at least has to use them for heat, light, cooking, etc. In most cases, reducing the consumption of these two energy carriers leads to nothing but lowering the level of well-being and as a result causing numerous social, cultural and sanitary abnormalities and increasing discontent in the society. Therefore, it is natural that energy consumption in household sector is not a function of its price. 4- Energy consumption in residential sector is a function of its previous patterns which means that the consumers of this sector act according to their consumption habits. 5- Regarding the electricity, it can be said that refrigerators, freezers, coolers and TV sets share the greater part of electricity consumption in households which includes 60% of the total energy consumption by the households. It seems that despite rising electricity price after implementation of the law, the household consumer still uses the same electrical appliances; because most families - especially in inflation condition after implementation of the law - can not afford to buy energy-saving modern appliances. 6- For wealthy households who can afford to buy energy-saving appliances it is not economical to change their consumption patterns and appliances for the slight fluctuations in the price of gas and electricity (especially in inflation condition after implementation of the law). 7- Although at the beginning of targeted subsidies law implementation, the government attempted to increase the nominal prices of gas and electricity of the residential sector, only after two months the real price of electricity and after four months the real price of gas have been declining due to fixing the nominal prices of these two energy carriers after the beginning of the plan and ignoring the consumer price index while pricing these two energy carriers.
In order to explain the negative effect of  households environmental culture on energy consumption reduction it can be argued that households with higher cultures before the implementation of targeted subsidies law had more thrifty behaviors comparing to households from lower cultures; therefore, there is less possibility for them to save energy under the law implementation.
It seems that price changing of gas and electricity is not an appropriate leverage to reform energy consumption pattern (gas and electricity) of residential sector; but energy saving in this sector by logical use of energy through creating the consumption culture alongside price changing of energy carriers can have a significant effect on consumption control in this section.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Targeted Subsidies Law
  • Energy Consumption
  • Social-Economical Status
  • Environmental Culture
  • Household
  • Isfahan city

مقدمه و بیان مسأله

جهان امروز، جهان توسعه اقتصادی و صنعتی است و انرژی از ملزومات اساسی آن به شمار می‏رود؛ چنان‏چه انرژی یکی از تعیین‏‏کننده‏ترین عوامل در جهت‏دهی به تعامل کشورهای جهان است (مشیری و شاهمرادی، 1385). علی‏رغم آن‏که ایران از غنی‏ترین کشورهای جهان به لحاظ انرژی محسوب می‏گردد اما در زمره کشورهای در حال توسعه قلمداد می‏شود که علت عمده آن استفاده بهینه نکردن از این منابع است (اسدی مهماندوستی، 1388). بر اساس گزارش انجمن جهانی انرژی[1] (WEC)، ایران در طی سال‏های 1990-2006 از جمله کشورهای دارای بالاترین شدت انرژی[2] در جهان بوده است. به علاوه، در حالی‏که در سطح جهان شدت انرژی در حال کاهش است (Jamshidi, 2008)، این شاخص برای ایران حکایت از روندی متفاوت و صعودی دارد (ترازنامه انرژی، 1388). تجزیه و تحلیل شدت انرژی بخش‏های مختلف اقتصادی کشور (صنعت، حمل و نقل، خانگی- عمومی-تجاری، کشاورزی و سایر بخش‏ها) طی دوره 86-1376 حاکی از آن است که در میان بخش‏های مورد بررسی، تنها بخش خانگی-عمومی-تجاری با افزایش در شدت انرژی همراه بوده است (فطرس و براتی، 1390). افزایش در شهرنشینی، تغییر در سبک زندگی[3]، قیمت ارزان انرژی و پایین بودن سهم هزینه آن در کل هزینه‏های مصرفی خانوار که از اختصاص یارانه به آن نشأت می‏گیرد، نبود فرهنگ صحیح مصرف و استفاده از تجهیزات خانگی با راندمان پایین در مصرف انرژی از دلایل اصلی افزایش در شدت انرژی بخش خانگی است (فطرس و براتی، 1390؛ دهقان شبانی، 1385: 45)؛ بنابراین در ایران بخش خانگی-عمومی-تجاری بیش‏ترین سهم را در روند افزایشی شدت انرژی داشته است. مقایسه الگوی بخشی مصرف نهایی انرژی نیز در ایران با الگوی جهانی بیانگر تفاوتی اساسی است؛ چنان‏چه سهم مصرف انرژی بخش صنعت در ایران بسیار کم‏تر از متوسط جهانی و بر عکس سهم بخش خانگی-تجاری و بخش حمل‏و‏نقل بالاتر از متوسط جهانی است (ترازنامه انرژی، 1390).

در ایران در طی چند دهه گذشته، تلاش دولت برای کنترل رشد قیمت حامل‏های انرژی نسبت به افزایش قیمت سایر کالاها و خدمات یا نهاده‏های تولید پیامدهای زیر را به دنبال داشته است : 1– اختصاص بخش عظیمی از منابع و بودجه کشور به اعطای یارانه مستقیم و غیرمستقیم برای حامل‏های انرژی که بار مالی سنگینی را به دولت تحمیل کرده است و مجال اندکی برای صرف هزینه‏های عمرانی و سرمایه‏گذاری در زیر‏بناهای اقتصادی کشور فراهم آورده است (اکبری و همکاران، 1389). 2- به شکاف هرچه بیش‏تر قیمت این حامل‏ها با هزینه‏های تولید و عرضه آن‏ها در داخل (شاهمرادی و همکاران، 1389) و به مخاطره افتادن استمرار خدمات بخش انرژی منجر شده است (ترازنامه انرژی، 1390: 186). 3- علاوه بر این‏که در بخش تقاضا، سبب شکل‏گیری عادات و رفتارهای غلط مصرفی و اتلاف انرژی شده است، یکی از موانع اصلی در ارتقای بازدهی و کارایی تجهیزات خانگی مصرف­کننده انرژی و تکنیک‏های ساخت ساختمان است (نصراللهی، 1390؛ Farahmandpour et al., 2008). 4- به آلودگی فزاینده محیط زیست به ویژه در شهرهای بزرگ منجر شده است.

با وجود اذعان دولت‏های مختلف به وجود چنین معضلات مزمنی در کشور، موضوع هدفمندسازی یارانه‏ها تنها در دولت نهم به طور جد در دستور کار قرار گرفت لایحه آن پس از یک سال و نیم کارشناسی مستمر، تهیه شد و برای طی مراحل قانونی به مجلس شورای اسلامی ارسال گردید. مجلس نیز با تشکیل کمیسیون ویژه‏ای، پس از یک سال بررسی، لایحه را در دی ماه 1388 به تصویب رساند و علی‏رغم مخالفت تعدادی از اقتصاددانان و نمایندگان مجلس با نحوه اجرایی شدن آن، قانون هدفمندسازی یارانه‏ها با دستور رئیس‏جمهور از یکشنبه 28 آذرماه 1389 با طرح اصلاح (افزایش) قیمت حامل‏های انرژی و با محوریت کاهش مصرف انرژی تمامی بخش‏های مصرف‏کننده انرژی به ویژه بخش خانگی آغاز گردید.

در عصری که نگاه به مصرف، نه صرفاً همچون یک روند اقتصادی منفعت‏گرایانه بلکه به مثابه روندی اجتماعی – فرهنگی که شامل نشانه‏ها و نمادهای فرهنگی نیز هست در نظر گرفته می‏شود (باکاک، 1381)، برنامه‏ریزان و تصمیم‏گیرندگان در زمینه سیاست‏های کلان بهینه‏سازی مصرف انرژی باید به یافته‏ها و تحلیل‏های جامعه‏شناختی در ارتباط با این مقوله نیز تکیه کنند تا بتوانند میزان اثربخشی تصمیم‏گیری‏های خود و چگونگی واکنش گروه‏های گوناگون کلان اجتماعی را به سیاست‏ها و تصمیم‏های خود به نحو صحیحی بسنجند.

بخش خانگی متشکل از گروه‌هایی است که به لحاظ ویژگی‏های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی متفاوتند و به نظر می‏رسد تغییر یکسان قیمت دو حامل برق و گازطبیعی برای تمامی این گروه‏ها در نتیجه اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها، اثرات متفاوتی بر میزان مصرف انرژی هر گروه داشته باشد. بنابراین با گذشت حدود سه سال از اجرای این قانون و در آستانه اجرایی نمودن فاز دوم آن، پژوهش حاضر درصدد بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر مصرف انرژی (برق و گاز طبیعی) خانوارهای شهر اصفهان پس از اجرای قانون است.

 

پیشینه پژوهش

صالحی و امام‏قلی (1391)، در پژوهش خود به واکاوی رابطه میان آگاهی زیست‏محیطی ساکنان شهرستان سنندج با رفتارهای زیست‏محیطی آن‏ها (که از ترکیب سه مقوله مصرف انرژی، استفاده از وسایل دارای استانداردهای زیست‏محیطی و استفاده دوباره از وسایل قابل استفاده حاصل شده است) پرداخته‏اند. نتایج پژوهش حاکی از رابطه مستقیم میان رفتارهای مسؤولانه محیطی و آگاهی زیست‏محیطی بوده است. لاهیری نیز در پژوهش خود به نتایج مشابهی دست یافته است (Lahiri, 2011). فردوسی، مرتضوی و رضوانی (1386)، در مقاله خود به بررسی رابطه میان دانش زیست‏محیطی و نگرش‏ها با رفتارهای محافظت از محیط پرداخته‏اند. نتایج پژوهش حاکی از آن بوده است که دانش و نگرش افراد به مسائل زیست‏محیطی تعیین کننده‏هایی مهم در زمینه پیش‏بینی رفتارهای محافظت از محیط هستند. شاهنوشی و عبدالهی (1386) نیز در پژوهش خود به نتایج مشابهی دست یافته‏اند. کریمی و صفاری‏نیا (1384)، در مقاله خود به بررسی دیدگاه‏ها و نظریه‏های مربوط به شکل‏گیری نگرش‏ها و روش‏های تغییر آن پرداخته‏اند و به این نتیجه دست یافته‏اند که استفاده صحیح و منطقی از انرژی و فرآورده‏های آن مسأله‏ای است که با رفتار انسان ارتباط می‏یابد. اگر صرفه‏جویی در مصرف انرژی به عنوان یک رفتار در نظر گرفته شود، برای بررسی و ترغیب رفتار صرفه‏جویی انرژی در مصرف‏کنندگان باید به بررسی و تغییر نگرش‏ها پرداخت. کایزر، ولفینگ و فوهرر[4]، در مقاله خود با استفاده از تئوری رفتار برنامه‏ریزی شده آیزن به بررسی نگرش زیست‏محیطی و رفتارهای زیست‏محیطی در میان اعضای دو شرکت حمل و نقل سوئیسی پرداخته‏اند. نتایج حاکی از آن بوده است که دانش زیست‏محیطی و ارزش زیست‏محیطی 40 درصد از واریانس قصد رفتار زیست‏محیطی را توضیح داده‏اندکه به نوبه خود پیش‏بینی کننده 75 درصد از واریانس رفتار زیست‏محیطی است  (Kaiser et al., 199).

محمدی، صالحی و خوشفر (1390)، در مقاله خود به بررسی نحوه اثرگذاری سبک زندگی بر مصرف برق شهروندان گرگانی پرداخته‏اند. نتایج پژوهش حاکی از آن بوده است که زیربنای ساختمان، تعداد لوازم برقی موجود در منزل و نحوه معماری منزل بر میزان مصرف برق تأثیرگذار بوده است و بنابراین سبک زندگی افراد بر مصرف انرژی آن‏ها در بخش خانگی تأثیر مثبت معناداری داشته است. علاوه بر این، نتایج پژوهش بیانگر عدم تأثیر تحصیلات بر مصرف برق افراد بوده است. سلیمان، در مقاله خود به تخمین تابع تقاضای برق بخش مسکونی کره جنوبی با هدف بررسی تأثیرات بهبود کارایی انرژی، عوامل ساختاری و سبک‏های زندگی بر مصرف برق پرداخته است. نتایج پژوهش حاکی از آن بوده است که متغیرهای درآمد خانوار، قیمت برق و عوامل ساختاری (اندازه خانواده، توزیع سنی و شرایط آب و هوایی) و سبک زندگی بر مصرف انرژی تأثیر معناداری داشته‏اند (Suleiman, 2009).

سرمست و پورحسن (1389)، در مقاله خود با استفاده از نظریه پیر بوردیو[5] به بررسی عوامل مؤثر بر تغییر الگوی مصرف برق شهروندان تبریزی پرداخته‏اند. نتایج پژوهش حاکی از آن بوده است که سرمایه فرهنگی و سرمایه اقتصادی (درآمد و محل سکونت) از عوامل مؤثر بر الگوی مصرف برق شهروندان تبریزی است. تابلی و خواجوی (1388)، در مقاله خود درصدد واکاوی رابطه میان درآمد و سطح تحصیلات خانوارهای شهر تهران با میزان مصرف انرژی آن‏ها (آب، برق و گاز) بوده‏اند. نتایج حاکی از آن بوده است که میان درآمد خانوار و میزان مصرف مازاد بر الگوی مصرف بهینه انرژی همبستگی قوی و مثبتی وجود دارد اما رابطه معناداری میان تحصیلات خانوار با مصرف مازاد بر الگوی بهینه وجود ندارد. لطفعلی‏پور و لطفی (1383)، در مقاله خود به بررسی تأثیر عوامل مختلف بر تقاضای برق خانگی در استان خراسان پرداخته‏اند. نتایج پژوهش حاکی از آن بوده است که درآمد خانوار، موجودی وسایل برقی خانگی، شدت استفاده از وسایل برقی، قیمت لوازم برقی خانگی، بعد خانوارها، محل زندگی (شهر یا روستا)، تحصیلات، تعداد اتاق‏ها و زیربنای منزل با میزان مصرف برق رابطه مستقیم معناداری داشته‏اند. ساردیانو، لانگ، شیپر و هاوک، هلد و ریچی و همکاران نیز در پژوهش‏های خود بر تأثیر مثبت و معنادار درآمد خانوار بر مصرف انرژی آن صحه گذارده‏اند (Sardianou, 2005). نتایج پژوهش‏های هلد، اولسن و پورتینگا و همکاران نیز مؤید ارتباط مثبت و معنادار میان تحصیلات افراد و مصرف انرژی آن‏ها بوده است (Held, 1983). بوشهری و ولجنانت، در مقاله خود به تحلیل و برآورد منافع و هزینه‏های مستقیم ناشی از افزایش قیمت برق یارانه‏ای در کشور کویت پرداخته‏اند. نتایج حاکی از آن بوده است که تقاضای برق برای تمامی گروه‏های درآمدی بی‏کشش[6] است و خانوارهای با درآمد بالا به تغییرات در قیمت برق واکنش بیشتری نشان می‏دهند و انتظار بر آن است که مصرف آن‏ها بیش از دیگر خانوارها به ازای یک افزایش معین در قیمت برق کاهش یابد (Bushehri & Wohlgenant, 2012).

پژوهش حاضر از جمله معدود پژوهش‏های داخلی در زمینه مصرف انرژی خانوار است که رویکرد صرف اقتصادی به الگوی مصرف انرژی نداشته است بلکه به بررسی توأمان عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر در این حیطه پرداخته است.

 

مبانی نظری پژوهش

مبانی جامعه‏شناختی مصرف

نظریه‏های اجتماعی مصرف، مصرف را به صورت پدیده‏ای گروهی که یاری‏دهنده در شکل‏بندی و عضویت در گروه‏هاست، ترسیم می‏نمایند (محمدی، 1390: 40، به نقل از ویلک). با توجه به محوریت بحث مصرف در این پ‍ژوهش و ارتباط آن با مقوله پایگاه اقتصادی-اجتماعی که به عنوان یک متغیر کلیدی مورد بحث است، در این بخش، آراء و اندیشه‏های سه تن از متفکران برجسته (وبر[7]، وبلن[8] و بوردیو) که از منظر جامعه‏شناختی به تبیین ارتباط میان مصرف و پایگاه اقتصادی-اجتماعی با تأکید بر مفهوم سبک زندگی پرداخته‏اند، به اختصار بررسی شده است. آرتور آسابرگر و جورج زیمل[9] نیز از جامعه‏شناسان برجسته دیگری هستند که قائل به سبک زندگی طبقاتی بوده‏اند و عامل طبقه اقتصادی – اجتماعی را در شکل‏گیری سبک زندگی مؤثر دانسته‏اند. از اواخر دهه 1980 در ادبیات انرژی نیز پژوهشگران انرژی، مفهوم سبک زندگی را در مطالعه مصرف انرژی معرفی کرده‏اند و مطالعات متعددی با تأکید بر مفهوم سبک زندگی به تبیین ارتباط میان پایگاه اقتصادی –اجتماعی خانوار و مصرف انرژی آن پرداخته‏اند. از جمله پژوهش‏های صورت پذیرفته در این زمینه می‏توان به مطالعات: نادر و بکمنان[10] (1987)، ریچی و همکاران (1981)، کاسولیس[11] و همکاران (1981)، هلد (1983)، اولسن (1983)، کورتیس[12] و همکاران (1984)، والش[13] (1989)، شیپر و هاوک (1991)، ساموئلسن و بیک[14] (1991)، لوتزنهایزر[15] (1992)، لوتزنهایزر (1993)، لانگ (1993)، ناکاگیمی[16] (1996)، براندن و لویس[17] (1999)، پورتینگا و همکاران (2003) اشاره کرد (Sardianou, 2005).

در میان جامعه‏شناسان کلاسیک، ماکس وبرتنها کسی است که بدون داشتن هیچ اندیشه مبسوطی درباره مصرف و نقش آن در دنیای مدرن، با ارائه نظریه‏ای در زمینه قشربندی اجتماعی به بحث در این باره پرداخته است (تامین[18]، 1373: 9). به عبارت دیگر، نظریات وبر در زمینه مصرف به تبع مطالعات وی در زمینه سبک زندگی حاصل شده است و مفهوم سبک زندگی حاصل تأملات وی درباره مفاهیم «مرتبه منزلتی» و «منزلت» است (رئیسی، 1390: 28) که مقصود از آن، توزیع احترام و اعتبار و وجود تفاوت‏هایی است که از آن‏ها با عنوان سلسله مراتب اجتماعی نام برده می‏شود (شجاع، 1387: 49، به نقل از ربانی). به اعتقاد وی، گروه‏های منزلتی با تفاوت در سبک زندگی که بازتاب‏دهنده تفاوت‏های پرستیژی[19] آن‏هاست، بازشناسی می‏شوند[20]. وبر به عنوان نخستین مبنای تمایز گروه‏های منزلتی، هم به «فرآیند رسمی آموزش[21]» و هم به «پرستیژ تبار[22] (اصل و نسب) و پرستیژ شغل» توجه داشته که هر یک مبنایی برای نشان دادن سبک‏های مختلف زندگی فراهم می‏آورد (ریزمن و انگویتا[23]، 1383: 47؛ تامین، 1373: 11؛ ملک، 1388: 74). گروه‏های منزلتی به دنبال انحصار کالاها، فرصت‏ها و نمادهایی هستند که فراهم آورنده احترام باشد تا بدین وسیله فاصله اجتماعی خود و دیگران را به حداکثر برسانند (ریزمن و آنگویتا، 1383: 48). به عبارت دیگر، وبر می‏گوید: «با برخی ساده‏سازی‏های بیش از اندازه، کسی ممکن است بگوید که طبقات بر اساس روابط‏شان با تولید و تملک کالا قشربندی می‏شوند، در حالی که گروه‏های منزلتی بر اساس الگوهای مصرف خود به عنوان جلوه مخصوص شیوه‏های زندگی قشربندی می‏شوند. (ریزمن و آنگویتا، 1383: 50). همان‏طور که ریمر[24] به خوبی دریافته است، از نظر وبر جامعه فقط به لحاظ اقتصادی قشربندی نمی‏شود  آن‏چنان که مارکس معتقد است  بلکه بر اساس منزلت و راه و رسم آشکار شدن منزلت در «سبک زندگی»، گروه‏های اجتماعی مختلف نیز قشربندی می‏شوند (بنت[25]، 1386: 29).

تورشتاین وبلن نیز همچون وبر، به وجود رابطه میان الگوی مصرف به عنوان یکی از ابعاد فکری و رفتاری حیات اجتماعی با پایگاه اقتصادی-اجتماعی به خصوص از بعد منزلتی و اجتماعی آن معتقد است و بدین منظور نظریه‏ای درباره سبک زندگی ارائه نموده است. به اعتقاد وی، سبک زندگی، شیوه‏ای از زندگی است که علاوه بر مصرف، ارزش‏ها، نگرش‏ها، مسائل جمعیت‏شناختی، تفاوت‏های جنسیتی، موقعیت اقتصادی، شغل و طبقه اجتماعی را نیز در بر‏می‏گیرد. از نظر وبلن، الگوهای مصرف را عموماً نباید تنها بر حسب کارکردهای آشکار آن‏ها تبیین کرد بلکه کارکرد پنهانی بالا بردن منزلت اجتماعی را نیز باید به حساب آورد. در برخی موارد ممکن است یک الگوی مصرف حتی هیچ‏گونه کارکرد آشکاری نداشته باشد و آن را تنها باید بر حسب بالا بردن منزلت اجتماعی توجیه کرد (مهدوی‏کنی، 1386: 366).

اهمیت سبک زندگی برای درک روابط میان ثروت، منزلت و قدرت در جامعه مصرفی به نحو درخشانی در مطالعه وبلن درباره طبقه مرفه نوظهور در آمریکای اواخر قرن نوزدهم نشان داده شده است. این طبقه مرفه از افرادی تشکیل می‏شد که ثروت و منزلت خود را با تلاش بسیار، کار سخت و انباشت سرمایه به چنگ آورده بودند. وبلن نشان می‏دهد که این افراد چگونه می‏کوشیدند منزلت نوآمده خویش را با تقلید از سبک زندگی طبقات بالای اروپایی به نمایش بگذارند و سلایق آن‏ها را در مد، غذا، فعالیت‏های فراغتی و تفریحی و... مو به مو تقلید کنند. وبلن برای این فعالیت، اصطلاح «مصرف نمایشی» را وضع کرد (بنت، 1386: 27).

مطابق با استدلال وبلن، عادات فکری که با پایگاه فرد در نظام اجتماعی و شغلی همخوان هستند، در رفتار وی منعکس می‌شوند و رفتار (از جمله رفتار مصرفی) افراد را شکل می‏دهند (کوزر[26]، 1389).

پیر بوردیو یکی از برجسته‏ترین جامعه‏شناسان حوزه مصرف، بیش از همه برای بسط نظریه‏های اجتماعی مصرف تلاش کرده است، با این استدلال که مصرف، سلائق و سبک‏های گروهی را که طبقات اجتماعی مشابه را تصرف کرده است منعکس می‏سازد. به اعتقاد وی، به لحاظ منطقی در هر جامعه‏ای که تفکیک اجتماعی وجود دارد، مصرف نقش مهمی در ارزیابی یا به چالش کشیدن رتبه و پایگاه دارد (محمدی، 1390: 30، به نقل از ویلک).

مطابق با نظریه بوردیو، انسان‏ها در فضاهای اجتماعی بر اساس سرمایه‏هایی که در اختیار دارند، عمل می‏کنند. وی از چهار نوع سرمایه سخن می‏گوید: 1- سرمایه اجتماعی[27] 2-سرمایه فرهنگی[28] 3- سرمایه اقتصادی[29] 4- سرمایه نمادین[30]. بر اساس اندیشه‏های وی، این سرمایه‏ها با کمیت‏های متفاوتی در اختیار گروه‏های طبقاتی مختلف قرار دارد (شجاع، 1387: 51) و تمامی فعالیت‏های زندگی آن‏ها از گوش دادن به موسیقی، نحوه لباس پوشیدن، غذا خوردن و به عبارت دقیق‏تر، سبک زندگی آن‏ها را تحت تأثیر قرار می‏دهد (محمدی، 1390، به نقل از فاضلی و همکاران). در واقع سبک زندگی در اندیشه بوردیو مبنایی طبقاتی دارد؛ به عبارتی، موقعیت طبقاتی افراد، عادات و اشتغالات فرهنگی متمایزی را شکل می‏دهد و در نتیجه سبک‏های زندگی مختلفی را پدید می‏آورد (رستگار، 1386: 74). از دیدگاه وی، مصرف نه تنها ارضای نیازهای زیستی نیست بلکه متضمن نشانه‏ها، نمادها، ایده‏ها و ارزش‏هاست. به تعبیر وی، مصرف در دوران جدید روندی است که در آن خریدار کالا، از طریق به نمایش گذاشتن کالاهای خریداری شده، فعالانه در تلاش برای خلق و حفظ هویت خویش است (محمدی، 1390، به نقل از غلامرضایی).

مطالعه پرآوازه بوردیو با عنوان تمایز (1984)، با بسط‏دادن به اندیشه‏های وبر، زیمل[31] و وبلن، سبک زندگی را به منزله بازتاب منزلت اجتماعی مفهوم‏پردازی می‏کند. مطابق با استدلال وی، کرد و کارهای مربوط به سبک زندگی که افراد آن‏ها را انجام می‏کنند، پیام‏هایی درباره سطح ثروت، موفقیت، شأن و منزلت آن‏ها به جامعه صادر می‏کند. به گفته بوردیو، هرچند سبک‏های زندگی ظاهراً به صورت مستقل برساخته می‏شوند و شکل‏هایی از عمل فرهنگی هستند که به صورت تأملی پیکربندی می‏شوند ولی پیوند تفکیک‏ناپذیری با تجربه‏های مربوط به طبقه دارند (بنت، 1386) (بوردیو دسته‏بندی‏های طبقاتی را به طور تجربی و بر اساس پایگاه شغلی تعریف می‏کند (شجاع، 1387: 52)).

 

مبانی فرهنگی مصرف انرژی

فرهنگ بستری است که تمامی رفتارهای پایدار اجتماعی انسان در درون آن شکل می‏گیرد. منظور از بستر، محیط غیر مادی ساخته شده توسط بشر در مدتی طولانی است که شامل ارزش‏ها، باورها، آداب و رسوم و... است که توسط اکثریت جامعه پذیرفته می‏شود و مهم‏ترین ویژگی آن، پایداری و چسبندگی است. در حقیقت رفتارهای پایدار انسان نتیجه فرهنگ خاصی است که دارد. تفاوت رفتارها، نتیجه تفاوت فرهنگ‏هاست. بر این اساس، تغییر رفتارهای پایدار تنها در صورت تغییر فرهنگ ممکن است؛ بنابراین برای تغییر رفتار مصرفی جامعه باید برای عامل فرهنگ اعتبار خاصی قائل گردید (موسایی، 1388).

امروزه از صرفه‏جویی در مصرف انرژی به عنوان رفتاری زیست محیطی[32] سخن گفته می‏شود (فاضلی و همکاران، 1385: 15)؛ چنان‏چه سبک زندگی خانوار در مصرف انرژی می‏تواند منعکس کننده درک خانوار از مسؤولیت‏های زیست‏محیطی خود و نیز نگرانی درباره منابع انرژی باشد (Held, 1983; Van Raaij & Verhallen, 1983; Weber & Perrels, 2000). استفاده بی‏رویه از انرژی در منازل، استفاده از تولیدات یک‏بار مصرف، استفاده از وسایل نقلیه شخصی، استفاده از انواع آفت‏‏کش‏ها، دفع مواد زائد به روش غیر بهداشتی، جمع‏آوری و تفکیک نکردن زباله به منظور بازیافت و بسیاری از رفتارهای مخرب زیست‏محیطی دیگر همگی نتیجه رفتارهای محیطی انسان است (بارو[33]، 1380؛ صالحی و امام‏قلی، 1390).

به اعتقاد جامعه‏شناسان محیط‏زیستی، مسائل زیست‏محیطی به صورت گسترده‏ای در ارزش‏ها، نگرش‏ها و باورهای سنتی یک جامعه معین ریشه دارند شکل‏دهنده رفتار انسان نسبت به محیط‏زیست هستند و در مجموع می‏توان از آن‏ها با عنوان «فرهنگ زیست‏محیطی» نام برد. در ادامه با تأکید بر یکی از مهم‏ترین انواع رفتارهای زیست‏محیطی (رفتار صرفه‏جویی در مصرف انرژی) به ارائه نظریه‏های مرتبط پرداخته شده است.

 

فرهنگ زیست‏محیطی

تبیین رفتارهای زیست‏محیطی در قالب نظریه‏ها و الگوهای گوناگونی بررسی شده است. یکی از ابتدایی‏ترین نظریه‏ها در این زمینه، توسط فیش‏بین و آیزن[34] با عنوان «فعالیت تفکر شده[35]» مطرح شده است. بعدها در باره این نظریه تجدید نظر شد و با عنوان نظریه «رفتار برنامه‏ریزی شده[36]» بسط داده شد. مطابق با نظریه فعالیت تفکر شده، یک کنش یا رفتار در پی زنجیره‏ای از عوامل روی می‏دهد. قصد رفتار[37] که از پیشایندهای بدون واسطه انجام یک رفتار است، تابع نگرش‏ها و هنجارهای ذهنی شخص برای انجام دادن یک فعالیت مشخص است (Kaiser et al., 1991). نگرش به رفتار، متغیری فردی و شخصی است که طی آن رفتار از منظر خود فرد کنشگر ارزیابی می‏گردد اما متغیر دوم «هنجارهای ذهنی[38]» منعکس کننده نفوذ و فشار اجتماعی است که شخص آن را برای انجام یک رفتار احساس و ادراک می‏کند و برآیندی از انتظارات و ارزش‏های اجتماعی و اصول اخلاقی است (نواح و فروتن‏کیا، 1390). مطابق با این نظریه، اطلاعات و دانش از واقعیت‏های خاص، از پیش شرط‏های ضروری برای هر نگرش است. دانش ضرورتی برای انجام موفقیت‏آمیز فعالیت‏ها قلمداد می‏شود. در واقع، دانش به مثابه ابزاری برای چیره شدن بر موانع روان‏شناختی نظیر ناآگاهی یا اطلاعات غلط به کار گرفته می‏شود. اگرچه دانش همیشه تأثیر مستقیمی بر رفتار ندارد اما مکانیسم‏های دیگری را تقویت می‏کند که تغییر رفتار را تسهیل می‏کند (فردوسی و همکاران، 1386، به نقل از فریچ[39]).

نظریه دیگری که توسط هینز و همکارانش مطرح شده است، شباهت زیادی به نظریه فیش‏بین و آیزن دارد (Hines et al., 1987). این الگو مبتنی بر بررسی فراتحلیلی از 128 مطالعه از سال 1970 است. در این بررسی فراتحلیلی، متغیرهای تعیین کننده رفتار زیست‏محیطی در سه طبقه دسته‏بندی شده‏اند که عبارتند از: 1- متغیرهای شناختی 2- متغیرهای روان‏شناختی 3- متغیرهای جمعیت‏شناختی. در این طبقه‏بندی، دانش جزء متغیرهای شناختی است. نگرش‏ها، منبع کنترل[40]، مسؤولیت‏پذیری شخصی و تعهد شفاهی، متغیرهای روان‏شناختی دانسته شده‏اند. سن، تحصیلات، درآمد، جنسیت، نژاد و وضعیت تأهل جزء متغیرهای جمعیت‏شناختی قرار می‏گیرند. به عقیده هینز، تمایل فرد برای رفتارهای مسؤولانه به تنهایی برای تحقق پذیرفتن رفتار کافی نیست زیرا رفتار مسؤولانه محیطی تحت تأثیر فشارهای اقتصادی و اجتماعی و فرصت انتخاب رفتارهای متفاوت نیز واقع می‏گردد. در این فراتحلیل مشخص شده است که تعهد شفاهی از مهم‏ترین متغیرهاست که رابطه نزدیکی با رفتار واقعی دارد. تعهد نیز با دانش، مهارت و شخصیت افراد مرتبط است (صالحی عمران و آقا محمدی، 1387).

فریتیوف[41] (1386) معتقد است که تحصیل دانش زیست‏محیطی نخستین گام در راه نیل به جوامع پایدار است و اساساً شرط بقای آینده بشریت، آگاهی زیست‏محیطی، توانایی فهم اصول شناخت محیط‏زیست و زندگی کردن بر پایه آن‏هاست. گامبر و سوتیزکی، دانش زیست‏محیطی را به عنوان توانایی فرد در درک و ارزیابی اثر جامعه بر اکوسیستم تعریف نموده‏اند و خاطر نشان می‏کنند که آگاهی زیست‏محیطی خود را در قالب درک مسائل زیست‏محیطی و منشأ آن‏ها، مسائل و پیامدهای آن نشان می‏دهد (Gambro & Swizky, 1996). فریک و همکارانش، سه شکل از دانش محیطی را مطرح نموده‏اند که عبارتند از: دانش نظام‏مند[42]، دانش مربوط به عمل[43] و دانش اثربخشی[44] (Frick et al., 2004) . دانش نظام‏مند به نحوه عمل اکوسیستم می‏پردازد. دانش مربوط به عمل، طیف وسیعی از راه حل‏های رفتاری را در برمی‏گیرد و دانش اثربخشی، دانشی است که به فرد برای انتخاب راه حل‏های رفتاری کمک می‏کند. نتایج مطالعات حاکی از تأثیر بیشتر دانش مربوط به عمل و دانش اثربخشی در مقایسه با دانش نظام‏مند بر رفتار است. علی‏رغم آن‏که دانش نظام‏مند تأثیر مستقیمی بر رفتار ندارد، مبنایی ضروری برای دانش مربوط به عمل و دانش اثربخشی است (فردوسی، مرتضوی و رضوانی، 1386).

بار معتقد است که «این تصور در قلب سیاست‏گذاری‏های دولتی جای دارد که دانش مناسب تأثیرات ملموسی بر رفتار خواهد داشت» (Barr, 2003). انتشار اطلاعات[45] با استفاده از روش‏های گوناگون همچون برچسب زدن تجهیزات خانگی مصرف کننده انرژی، از طریق افزایش دانش خانوار درباره راه‏های موجود و ممکن برای صرفه‏جویی در مصرف انرژی استراتژی مؤثری برای تحریک خانوار به صرفه‏جویی در مصرف انرژی است (Sarduabiy, 2005، به نقل از اولسن، هلد، مک دوگال و همکاران). شیپر و هاوک (1991) معتقدند که مصرف کنندگان (خانوار) نه تنها ممکن است فاقد آگاهی لازم درباره هزینه‏ها و منافع ناشی از ارتقای کارایی انرژی باشند بلکه ممکن است نحوه استفاده از اطلاعات خود را نیز ندانند. بنابراین تمامی انواع اطلاعات (اعم از اطلاعات بازخوردی[46]، اطلاعات عمومی، اطلاعات خاص و یا آگاهی‏های رفتاری) می‏تواند در فرآیند صرفه‏جویی در مصرف انرژی خانوار مؤثر واقع شود (Van Raaij & Verhallen, 1983).

استرن، دیتز[47] و کالف (1993) مطرح می‏کنند که نوع نگرش به محیط ریشه در نظام ارزشی اشخاص دارد. ارزش‏ها به صورت نوعی به عنوان اهداف یا استانداردهای مهم زندگی مفهوم‏سازی شده‏اند و به صورت خط راهنمایی در زندگی عمل می‏کنند. به همین دلیل ممکن است مبنایی برای شکل‏دهی به نگرش‏ها و در نتیجه رفتار باشند (محمدی، 1390: 35، به نقل از پورتینگا؛ اسشوارتز[48] و زلزنی[49]). نگرش‏های افراد در مورد موضوعات محیطی بر اساس نوع ارزشی است که این اشخاص برای خود، دیگران و یا گیاهان و حیوانات (موجودات دیگر) قائل هستند. بر این اساس سه دسته نگرش مطرح می‏گردد: 1- علاقه به آسایش خود که نگرش «خودمحوری» نامیده می‏شود. 2- علاقه به آسایش موجودات انسانی دیگر که نگرش «نوع دوستی» نامیده می‏شود. 3- علاقه به موجودات غیرانسانی یا محیط‏زیست که نگرش «زیست‏محیطی[50]» نامیده می‏شود. هر یک از این سه نوع نگرش به علایق محیطی متفاوتی منجر می‏شوند. اگر علاقه به مسائل محیطی مبتنی بر نفع شخصی باشد، زمانی شخص هزینه‏هایی برای حفظ محیط متقبل خواهد شد که فوایدی برای وی داشته باشد. اگر علاقه محیطی به طور کامل مبتنی بر نگرش نوع‏دوستی باشد، زمانی فرد هزینه‏هایی برای حفظ محیط می‏پردازد که منجر به حفظ موجودات انسانی دیگر شود. اگر علاقه فقط مبتنی بر ارزش‏های زیست‏محیطی باشد، توجه شخصی معطوف به گونه‏های دیگر و محیط‏های طبیعی است (صالحی عمران و آقا محمدی، 1387).

بکر و سلیگمن[51] (1981) معتقدند که «نگرش‏های صحیح درباره مصرف انرژی شرط ضروری برای بروز رفتارهای صحیح در مصرف انرژی است». از آن‏جا که نگرش‏های جدید می‏تواند ایجاد شود، ارتباط میان نگرش و رفتار کارکردهای مهمی برای استراتژی‏های انرژی داراست (Collins et al., 1979). البته نگرش‏های هوشیارانه درباره مصرف انرژی همواره به رفتاری صرفه‏جویانه در مصرف انرژی منجر نمی‏گردد. نگرش‏ها می‏تواند به قصد رفتاری صحیح و مناسبی منجر شود اما هنجارهای اجتماعی، فقدان دانش در زمینه رفتارهای صحیح در مصرف انرژی و عوامل نهادی می‏توانند مانع از تبدیل قصد رفتار به بروز رفتار شوند (Van Raaij & Verhallen, 1983).

با الهام از رویکردهای نظری مطرح شده در بالا، الگوی نظری و فرضیه‏های پژوهش برای مشخص نمودن ویژگی‏های اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر میزان تغییر مصرف برق و گاز طبیعی خانوارهای شهر اصفهان پس از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها، به شرح زیرند:

 

 


شکل 1- الگوی نظری پژوهش

 


فرضیه‏های پژوهش

1-              میزان کاهش در مصرف برق با پایگاه اقتصادی–اجتماعی خانوار رابطه داشته است.

2-              میزان کاهش در مصرف برق با فرهنگ زیست‏محیطی خانوار رابطه داشته است.

3-              میزان کاهش در مصرف گاز طبیعی با پایگاه اقتصادی–اجتماعی خانوار رابطه داشته است.

4- میزان کاهش در مصرف گاز طبیعی با فرهنگ زیست‏محیطی خانوار رابطه داشته است.

 

روش پژوهش

این پژوهش به لحاظ هدف، کاربردی و به لحاظ ماهیت و روش، توصیفی-تحلیلی و علّی-تطبیقی (پس رویدادی) است. داده‏های مورد نیاز برای بررسی فرضیه‏های پژوهش به روش میدانی گردآوری شده‏اند. جامعه آماری پژوهش حاضر، تمامی خانوارهای ساکن در مناطق پانزده‏گانه شهرداری اصفهان بوده‏اند. از مجموع 492767 خانوار ساکن در شهر اصفهان در سال 1390، 145 خانوار با استفاده از فرمول کوکران (در سطح اطمینان 90 درصد[52]) انتخاب شده‏اند و با روش نمونه‏گیری تصادفی ساده به آنان مراجعه شد و داده‏های پژوهش گردآوری شده‏اند. پرسشنامه‏های مورد استفاده در پژوهش توسط زنان متأهل تکمیل شده است؛ زیرا از یک سو، زنان و مادران به عنوان مربیان فرزندان و مدیران داخلی منازل، در مقایسه با سایر اعضای خانواده نقشی دو چندان در شکل‏دهی ارزش‏ها، نگرش‏ها و رفتارهای خانواده دارند و از سوی دیگر، زنان به عنوان یکی از ارکان مهم خانواده که در مقایسه با سایر اعضا استفاده بیشتری از تجهیزات خانگی مصرف‏کننده انرژی دارند، نقش مهمی در الگوی مصرف انرژی خانوار ایفا می‏کنند (صالحی و محمدی، 1389، به نقل از همتی)؛ بنابراین به نظر می‏رسد از میان اعضای خانواده، زن یا مادر عضو مناسب‏تری برای سنجش فرهنگ خانوار باشد.

روایی پرسشنامه مورد استفاده در سنجش متغیر فرهنگ زیست محیطی به دو روش اعتبار صوری و تحلیل عاملی تاییدی بررسی شده است؛ در حالی که برای متغیر پایگاه اقتصادی – اجتماعی به روش اعتبار صوری اکتفا شده است[53]. بر اساس جدول (1) و مطابق با نتایج تحلیل عاملی، آماره KMO برای متغیرهای پایگاه اقتصادی-اجتماعی و فرهنگ زیست‏محیطی خانوار به ترتیب برابر با 0.76 و 0.69 بوده که هر دو در سطح 0.95 معنادار هستند؛ بنابراین بارگذاری گویه‏ها توسط هر یک از این دو عامل قابل قبول است و نشان‏دهنده قدرت تبیین‏کنندگی بالای گویه‏های ساخته شده برای سنجش این دو متغیر است. برای سنجش میزان پایایی قسمت‏های مختلف پرسشنامه نیز از روش آلفای کرونباخ استفاده شده است و جدول (1)، مقادیر ضریب آلفا برای قسمت‏های مختلف پرسشنامه را نشان می‏دهد. نتایج حاکی از وجود پایایی در حد قابل قبول یا خوب برای قسمت‏های مختلف پرسشنامه است.

 

 

جدول 1- نتایج آزمون KMO برای تعیین روایی و ضرایب آلفا برای تعیین پایایی قسمت‏های مختلف پرسشنامه

متغیر

آلفای کرونباخ

نتیجه آزمون KM0

نتیجه نهایی آزمون KM0

فرهنگ زیست محیطی

دانش زیست‏محیطی خاص مربوط به عمل (مصرف انرژی (برق و گازطبیعی))

0.75

KM0=0.5

Sig=0.001

 

 

KM0=0.69

Sig=0.001

نگرش زیست‏محیطی خاص (مصرف انرژی)

0.70

KM0=0.5

Sig=0.001

ارزش زیست‏محیطی

0.77

KM0=0.62

Sig=0.002

                   پایگاه اقتصادی-اجتماعی

0.87

 

          منبع: یافته‏های پژوهش

 

مدل تجربی پژوهش

برای بررسی فرضیه‏های پژوهش، از مدل تجربی زیر استفاده شده است:

 

 


شکل 2- الگوی تجربی پژوهش

 

تعاریف عملیاتی متغیرهای پژوهش

تعریف عملیاتی متغیرهای وابسته پژوهش

میزان کاهش (صرفه‏جویی) در مصرف برق و گاز طبیعی خانوار پس از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها: برای سنجش این دو متغیر، 2 گویه درباره میزان کاهش (صرفه‏جویی) مصرف برق و گازطبیعی خانوار پس از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها با استفاده از طیف لیکرت 5 گزینه‏ای از خیلی زیاد تا خیلی کم در پرسشنامه گنجانده شده است. گویه‏های مربوط به سنجش این دو متغیر در پیوست 1 ارائه شده است.

 

تعاریف عملیاتی متغیرهای مستقل پژوهش

الف) پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانوار: در پژوهش حاضر مبنای سنجش متغیر پایگاه اقتصادی–اجتماعی، شاخص‏های ثروت و منزلت است و از شاخص قدرت صرف‏نظر شده است. بدین‏منظور با یک جمع‏بندی کلی از مطالعات پیشین مرتبط، برای سنجش ثروت و منزلت خانوار از 4 شاخص‏ عینی در قالب 11 گویه استفاده شده است. این شاخص‏ها عبارتند از: 1- درآمد ماهیانه مجموع اعضای خانواده 2- ارزش دارایی‏ها (واحد مسکونی و اتومبیل) 3- سطح تحصیلات 4- نوع اشتغال (منزلت شغلی). برای تعیین پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانوار بدین‏صورت عمل شده است: ابتدا به هر یک از شاخص‏های مذکور، مطابق با پژوهش‏های پیشین مرتبط، وزن خاصی داده شد که عبارتند از: 1- درآمد ماهیانه مجموع اعضای خانواده: 4؛ 2- ارزش واحد مسکونی: 2.4 و ارزش اتومبیل: 1.7؛ 3- سطح تحصیلات: 4.3 و 4- نوع اشتغال (منزلت شغلی): 5. از حاصل‏ضرب نمره خانوار در هر شاخص در وزن آن شاخص، نمره جزئی خانوار در هریک از شاخص‏ها تعیین شد. در نهایت از مجموع نمرات جزئی خانوار، امتیاز کل خانوار محاسبه گردید (ذاکری نصرآبادی، 1384: 120، به نقل از مسعودنیا).

ب) فرهنگ زیست‏محیطی خانوار: برای انطباق بیشتر ابعاد فرهنگ زیست‏محیطی خانوار در دو بعد دانش زیست‏محیطی و نگرش زیست‏محیطی با موضوع پژوهش، در ساختن گویه‏های مربوط به سنجش این دو بعد بر مقوله مصرف انرژی (به عنوان یکی از انواع رفتارهای زیست‏محیطی) تأکید شده است که در پژوهش حاضر از آن‏ها با عناوین دانش زیست‏محیطی خاص مربوط به عمل مصرف انرژی (برق و گاز طبیعی) و نگرش زیست‏محیطی خاص (مصرف انرژی) یاد شده است؛ در حالی که برای سنجش بعد ارزش زیست‏محیطی از گویه‏های استاندارد کایزر، ولفینگ و فوهرر استفاده شده است و با توجه به فرهنگ جامعه ایران و با استفاده از نظریات تکمیلی استادان دانشگاه اصلاح و بازبینی شده است. نحوه سنجش هر یک از سه بعد فرهنگ زیست‏محیطی که در مجموع در قالب 26 سؤال در پرسشنامه لحاظ شده است، به تفکیک در زیر ارائه شده است:

1- دانش زیست‏محیطی خاص مربوط به عمل (مصرف برق و گاز طبیعی): برای سنجش و اندازه‏گیری این متغیر، 10 سؤال مورد سنجش از عدد صفر تا 10 شماره‏گذاری شده است. امتیاز 1 برای سؤالی است که پاسخ صحیح بدان داده شده است. برای پاسخ نادرست نیز امتیازی لحاظ نشده است. بدین‏ترتیب 10 سؤال مورد سنجش دانش با 11 عدد (از صفر تا10) به پنج بازه تقسیم‏بندی شده است و هر بازه رتبه‏ای را به خود اختصاص داده است: بازه صفر دانش بسیار پایین، بازه 3-1 دانش پایین، بازه 6-4 دانش متوسط، بازه 8-7 دانش بالا و بازه 10-9 دانش بسیار بالا. گویه‏های مربوط به سنجش این متغیر به تفکیک دو حامل انرژی برق و گاز طبیعی در پیوست 2 ارائه شده است. 2- نگرش زیست‏محیطی خاص (مصرف انرژی): برای سنجش و اندازه‏گیری این متغیر، از طیف لیکرت 5 گزینه‏ای از کاملاً موافقم تا کاملاً مخالفم در قالب 10 گویه استفاده شده است. گویه‏های مربوط به سنجش این متغیر در پیوست 3 ارائه شده است.3 - ارزش زیست‏محیطی: برای سنجش و اندازه‏گیری متغیر ارزش زیست‏محیطی در قالب 6 سؤال از طیف لیکرت 5 گزینه‏ای از کاملاً موافقم تا کاملاً مخالفم استفاده شده است. گویه‏های مربوط به سنجش این متغیر در پیوست 4 ارائه شده است.

در نهایت برای تعیین سطح فرهنگ زیست‏محیطی خانوار، بدین‏صورت عمل شده است: ابتدا سطح فرهنگ و یا به عبارتی، نمره و امتیاز خانوار در هر زیر بخش (که با استفاده از طیف لیکرت ارزش‏گذاری شده است)، بر اساس جمع نمرات آن در آن زیربخش محاسبه شده است. سپس سطح کل فرهنگ از جمع نمرات 3 زیر بخش مربوطه حاصل شده است. از آن‏جا که تعداد سؤالات به کار رفته برای سنجش زیر بخش‏های مختلف متفاوت بوده است، دامنه مورد انتظار در هر زیر بخش فرق می‏کرد. برای مقایسه بهتر نمرات زیر بخش‏های مختلف با یکدیگر، نمره هر زیر بخش بر تعداد سؤال‏های تشکیل‏دهنده آن تقسیم شده است که در نتیجه آن، نمره مورد انتظار در همه زیر بخش‏ها مساوی گردید. سرانجام از حاصل‏جمع مقادیر میانگین هر سه زیر بخش، نمره کلی فرهنگ زیست‏محیطی خانوار محاسبه شده است.

 

یافته‏های پژوهش

1.              تجزیه و تحلیل توصیفی پرسش‏نامه بر اساس سؤالات اصلی

تجزیه و تحلیل توصیفی سؤالات مربوط به متغیرهای میزان کاهش در مصرف برق و گاز طبیعی خانوار پس از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها، جدول (2)، توزیع فراوانی و شاخص‏های توصیفی مربوط به دو متغیر میزان کاهش در مصرف برق و گاز طبیعی خانوارهای شهر اصفهان پس از اجرای قانون را نشان می‏دهد. بر اساس جدول و مطابق با اظهارات خانوارها، برای هر دو متغیر بیشترین فراوانی مربوط به کاهش متوسط با 42.8 درصد و کم‏ترین فراوانی مربوط به کاهش خیلی زیاد با 1.4 درصد بوده است. همچنین مطابق با جدول، میانگین میزان کاهش مصرف برق و گاز طبیعی خانوارهای نمونه پس از اجرای قانون به ترتیب برابر با 2.54 و 2.51 بوده است که کم‏تر از متوسط طیف لیکرت؛ یعنی 3 است؛ این بدان معناست که مطابق با اظهارات خانوارها، قانون هدفمندسازی یارانه‏ها تنها به میزان کمی به کاهش در مصرف برق و گاز طبیعی خانوار منجر شده است. برای تعمیم نظرات خانوارهای نمونه به کل جامعه باید از آزمون‏های آماری استنباطی استفاده شود.

 

2.                  

3.                جدول 2- توزیع فراوانی و شاخص‏های توصیفی دو متغیر میزان کاهش در مصرف برق و گاز خانوارهای شهر اصفهان پس از اجرای قانون

متغیر

آمار توصیفی

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

میانگین

انحراف معیار

 میزان کاهش مصرف برق پس از اجرای قانون                                                                

فراوانی

2

16

62

43

22

2.54

0.928

درصد

1.4

11

42.8

29.7

15.2

میزان کاهش مصرف گاز طبیعی پس از اجرای قانون                                                                

فراوانی

2

14

62

45

22

2.51

0.914

درصد

1.4

9.7

42.8

31

15.2

              منبع: یافته‏های پژوهش

 

 

تجزیه و تحلیل توصیفی سؤالات مربوط به متغیر پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانوار

جدول (3)، توزیع فراوانی متغیر پایگاه اقتصادی-اجتماعی و شاخص‏های آن را به تفکیک در خانوارهای نمونه نشان می‏دهد. بر اساس جدول و مطابق با توزیع فراوانی متغیر درآمد ماهیانه خانوار، بیشترین فراوانی مربوط به خانوارهای با درآمد پانصد هزار تا یک میلیون و پانصد هزار تومان با 53.8 درصد (طبقه پایین) و کم‏ترین فراوانی مربوط به خانوارهای با درآمد کم‏تر از پانصد هزار تومان (طبقه پایین پایین) و با درآمد بیش‏تر از چهار میلیون تومان (طبقه بالای بالا) بوده است. توزیع فراوانی مرتبط با متغیرهای ارزش اتومبیل و ارزش واحد مسکونی نیز مؤید آن است که برای هر دو متغیر، بیشترین فراوانی مربوط به خانوارهای طبقه پایین به ترتیب با 44.1 و33.1 درصد و کم‏ترین فراوانی مربوط به خانوارهای طبقه بالای بالا به ترتیب با 4.8 و 6.9 درصد بوده است. توزیع فراوانی متغیر میزان تحصیلات نیز حاکی از آن است که بیشترین فراوانی مربوط به خانوارهای با پایگاه پایین و کم‏ترین فراوانی مربوط به خانوارهای با پایگاه بالای بالا بوده است. توزیع فراوانی متغیر میزان تحصیلات خانوارهای نمونه نشان می دهد بیشترین فراوانی مربوط به خانوارهای با پایگاه پایین و کم‏ترین فراوانی مربوط به خانوارهای با پایگاه بالای بالا بوده است. خانوارهای نمونه بر حسب منزلت شغلی نیز به پنج گروه تقسیم‏بندی شده‏اند. بیشترین فراوانی مربوط به منزلت شغلی پایین (39.3 درصد) و پایین پایین (37.9 درصد) و کم‏ترین فراوانی مربوط به منزلت شغلی بالای بالا (3.4 درصد) و متوسط (4.8 درصد) بوده است. در نهایت مطابق با توزیع فراوانی متغیر پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانوارهای نمونه، بیشترین فراوانی مربوط به خانوارهای با پایگاه اقتصادی-اجتماعی پایین با 36.55 درصد و کم‏ترین فراوانی مربوط به خانوارهای با پایگاه اقتصادی-اجتماعی بالای بالا بوده است.

 

 

جدول 3-توزیع فراوانی متغیر پایگاه اقتصادی-اجتماعی و شاخص‏های آن در خانوارهای نمونه

 

پایگاه

متغیر

پایین پایین

پایین

متوسط

بالا

بالای بالا

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

پایگاه اقتصادی

درآمد ماهیانه

7

4.8

78

53.8

36

24.8

17

11.7

7

4.8

ارزش اتومبیل

37

25.5

64

44.1

23

15.9

14

9.7

7

4.8

ارزش واحد مسکونی

35

24.1

48

33.1

37

25.5

15

10.3

10

6.9

پایگاه اجتماعی

میزان تحصیلات

51

35.2

64

44.1

17

11.7

10

6.9

3

2.1

منزلت شغلی

55

37.9

57

39.3

7

4.8

21

14.5

5

3.4

پایگاه اقتصادی-اجتماعی

21

14.48

53

36.55

46

31.72

19

13.10

6

4.13

                         

     منبع: یافته‏های پژوهش

 

 

تجزیه و تحلیل توصیفی سؤالات مربوط به متغیر فرهنگ زیست‏محیطی خانوار

تجزیه و تحلیل توصیفی سؤالات مربوط به دانش زیست‏محیطی خاص (مصرف انرژی)

مطابق با آن‏چه پیشتر درباره نحوه سنجش میزان دانش زیست‏محیطی گفته شد، توزیع فراوانی افراد نمونه بر حسب این زیر بخش در جدول (4) ارائه شده است. مطابق با جدول (4)، از کل جمعیت نمونه، 1.4 درصد دانش بسیار پایین، 64.8 درصد (بیش از نیمی از افراد نمونه) دانش پایین، 31.7 درصد از دانش متوسط، 2.1 درصد دانش بالایی داشته‌اند. دانش زیست‏محیطی هیچ یک از افراد نمونه در سطح بسیار بالا قرار نداشته است. بنابراین نتایج حاکی از دانش پایین افراد نسبت به مسائل زیست‏محیطی خاص (مصرف انرژی برق و گاز طبیعی) بوده است.

 

 

جدول 4- توزیع فراوانی متغیر میزان دانش زیست‏محیطی خاص (مصرف انرژی برق و گاز طبیعی) در نمونه منتخب

پایین پایین

پایین

متوسط

بالا

بالای بالا

نمره

فراوانی

درصد

نمره

فراوانی

درصد

نمره

فراوانی

درصد

نمره

فراوانی

درصد

نمره

فراوانی

درصد

1

2

1.4

2

94

64.8

3

46

31.7

4

3

2.1

5

0

0

            منبع: یافته‏های پژوهش

 

تجزیه و تحلیل توصیفی سؤالات مربوط به متغیرهای نگرش زیست‏محیطی خاص (مصرف انر‍ژی) و ارزش زیست‏محیطی

برای درک بهتر نتایج حاصل از این دو زیر بخش می‏توان از نتایج جدول (5) استفاده نمود. مطابق با این جدول، 8.3 درصد از افراد نمونه از نگرشی کاملاً مثبت و موافق و 73.1 درصد از نگرشی موافق برخوردار بوده‌اند و 18.6 درصد نیز نظری نداشته‏اند. صفر درصد نیز نگرشی مخالف و کاملاً مخالف داشته‏اند. با توجه به این‏که نگرش، خود رفتار نیست بلکه برای اقدام به رفتار در فرد ایجاد آمادگی می‏نماید، هرقدر میزان این آمادگی بیشتر باشد، احتمال وقوع رفتار زیست‏محیطی (صرفه‏جویی در مصرف انرژی) از سوی فرد نیز بیشتر خواهد بود. پس می‏توان گفت نگرش افراد نمونه به لحاظ قدرت و توان تأثیرگذاری بر رفتار در حد متوسط به بالاست. همچنین مطابق با این جدول، 13.8 درصد از افراد نمونه برای محیط زیست ارزش بسیار بالا و 64.1 درصد ارزش بالا برای آن قائل بوده‏اند. 22.1 درصد نیز نظری نداشته‏اند. با توجه به این‏که ارزش نیز همانند نگرش، خود رفتار نیست بلکه برای اقدام به رفتار در فرد ایجاد آمادگی می‏نماید، پس می‏توان گفت افراد نمونه به لحاظ قدرت و توان تأثیرگذاری بر رفتار از این منظر نیز در حد متوسط به بالا هستند.

 

 

4.                جدول 5- توزیع فراوانی متغیرهای نوع نگرش نسبت به مسائل زیست‏محیطی خاص (مصرف انرژی) و میزان ارزش نسبت به محیط‏زیست در نمونه منتخب

متغیر

کاملاً موافقم

موافقم

نظری ندارم

مخالفم

کاملاً مخالفم

نگرش زیست­محیطی خاص

فراوانی

12

106

27

0

0

درصد

8.3

73.1

18.6

0

0

      ارزش زیست­محیطی

فراوانی

20

93

32

0

0

درصد

13.8

64.1

22.1

0

0

                منبع: یافته‏های پژوهش

 

 

متغیر فرهنگ زیست‏محیطی خانوار    

جدول (6)، توزیع فراوانی متغیر فرهنگ زیست‏محیطی خانوارهای نمونه را نشان می‏دهد. بر اساس جدول، بیشترین فراوانی مربوط به خانوارهای با سطوح پایین فرهنگ زیست‏محیطی با 46.2 درصد و کم‏ترین فراوانی مربوط به خانوارهای با سطوح بالای فرهنگ بوده است.

 

جدول 6- توزیع فراوانی متغیر فرهنگ زیست‏محیطی خانوارهای نمونه

فرهنگ زیست‏محیطی

فراوانی

درصد

پایین

67

46.2

متوسط

62

42.75

بالا

16

11.03

5.                  

6.              یافته‏های استنباطی

7.              تجزیه و تحلیل استنباطی فرضیه‏های اول و دوم پژوهش

اولین و دومین فرضیه پژوهش به ترتیب بدین صورت هستند: 1- میزان کاهش در مصرف برق با پایگاه اقتصادی–اجتماعی خانوار رابطه داشته است؛ 2- میزان کاهش در مصرف برق با فرهنگ زیست‏محیطی خانوار رابطه داشته است. برای بررسی این دو فرضیه از مدل رگرسیون چند متغیره لجستیک دو جمله‏ای[54] به روش پیش‏رو نسبت درست‏نمایی[55]استفاده شده است. در مدل مورد استفاده، متغیر وابسته در دو سطح کاهش و عدم کاهش در مصرف برق خانوار پس از اجرای قانون در نظر گرفته شده است و تمامی متغیرهای مستقل لحاظ شده در آن به صورت رتبه‏ای بوده‏اند. جدول (7)، نتایج مربوط به آزمون اوم‏نی‏بوس[56] برای ارزیابی کل مدل رگرسیونی ارائه می‏دهد.

 

8.                جدول 7- آزمون اوم‏نی‏بوس برای ارزیابی کل مدل رگرسیونی پژوهش

Chi-Square

درجه آزادی

P

5.133

2

0.077

   منبع: یافته‏های پژوهش

 

مطابق با جدول (7)، مقدار  Pکوچک‏تر از 0.1 است که دال بر معنادار بودن کلی رگرسیون تخمین زده شده در گام پنجم و در سطح معناداری 0.1 است. جدول (8)، نتایج مربوط به دو آماره لگاریتم درست‏نمایی[57] و ضریب تعیین شبه R2[58] (شامل ضریب تعیین کاکس و نل[59] و ضریب تعیین نیجل‏کرک[60])[61] را نشان می‏دهد.

 

9.                جدول 8- لگاریتم درست‏نمایی و ضریب تعیین شبه R2 مدل رگرسیونی پژوهش

Nagelkerke R Square

Cox & Snell R Square

Log-Likelihood2-

0.047

0.035

193.882

 منبع: یافته‏های پژوهش

مطابق با جدول (8)، مقادیر هر دو آماره مربوط به ضریب تعیین شبه R2، پایین (0.035و0.047) بوده است و بیانگر آن است که 5 متغیر مستقل مورد نظر، قدرت تبیین چندان بالایی در باره واریانس و تغییرات متغیر وابسته ندارند. در واقع، این 5 متغیر توانسته‏اند تنها بین 3.5 تا 4.7 درصد از تغییرات متغیر وابسته را تبیین کنند[62].

جدول (9)، نتایج مربوط به معناداری (آماره والد[63]) و میزان تأثیر هر متغیر مستقل را بر متغیر وابسته پژوهش نشان می‏دهد.

 

10.            جدول 9- معناداری و میزان تأثیر هر متغیر مستقل بر متغیر وابسته (میزان کاهش مصرف برق) در مدل رگرسیونی پژوهش

* Exp(B)

P

Df

Wald

S.E

B

سطح

متغیر

0.252

0.045

1

4.032

0.686

1.377-

پایین

فرهنگ زیست محیطی

0.263

0.052

1

3.764

0.689

1.377-

متوسط

0.646

0.754

1

0.098

1.393

0.437-

پایین پایین

تحصیلات

0.598

0.712

1

0.137

1.393

0.515-

پایین

1.193

0.904

1

0.014

1.471

0.177

متوسط

1.072

0.963

1

0.002

1.511

0.070

بالا

0.532

0.618

1

0.249

1.265

0.632-

پایین پایین

شغل

0.352

0.407

1

0.686

1.261

1.045-

پایین

0.375

0.512

1

0.431

1.493

0.980-

متوسط

0.336

0.400

1

0.708

1.295

1.090-

بالا

0.841

0.884

1

0.021

1.186

0.173-

پایین پایین

درآمد

0.670

0.647

1

0.209

0.874

0.400-

پایین

0.845

0.849

1

0.036

0.882

0.168-

متوسط

0.618

0.629

1

0.238

0.985

0.481-

بالا

0.876

0.884

1

0.021

0.905

0.132-

پایین پایین

دارایی

0.943

0.945

1

0.005

0.851

0.058-

پایین

0.777

0.753

1

0.099

0.802

0.252-

متوسط

0.818

0.833

1

0.045

0.949

0.201-

بالا

*این نماد معرف نسبت بخت‏هاست که نشان‏دهنده نسبت تغییر در بخت‏های وقوع یک پیامد (متغیر وابسته) به ازای یک واحد تغییر در متغیر مستقل است و معادل  در رگرسیون خطی است (حبیب‏پور و صفری شالی، 1391: 707).

 

 

مطابق با جدول (9)، از میان 5 متغیر مستقل لحاظ شده در تحلیل رگرسیونی، تنها متغیر فرهنگ زیست‏محیطی، قادر به تبیین تغییرات متغیر وابسته است و توانایی تبیین آن در سطح معناداری کوچک‏تر از 0.1 معنادار است. درباره جزئیات دقیق‏تر این تأثیر می‏توان گفت: بر اساس نتایج جدول (9)، نسبت بخت‏ها برای متغیر فرهنگ زیست‏محیطی در سطح متوسط آن، برابر با 0.263 است که نشان می‏دهد با ارتقای فرهنگ زیست‏محیطی خانوارهای نمونه از سطح متوسط به بالا، احتمال صرفه‏جویی در مصرف برق توسط خانوار، به اندازه 0.263(26.3 درصد) کاهش می‏یابد. فرهنگ زیست‏محیطی در سطح پایین خود نیز تأثیر معناداری بر متغیر وابسته دارد، به‏طوری‏که نسبت بخت‏های آن برابر با 0.252است که نشان می‏دهد با تغییر سطح فرهنگ زیست‏محیطی از پایین به بالا، احتمال صرفه‏جویی در مصرف برق به اندازه 0.252 (25.2 درصد) کاهش می‏یابد؛ بنابراین ملاحظه می‏شود که: 1- تأثیر فرهنگ زیست‏محیطی بر احتمال صرفه‏جویی در مصرف برق در هر دو سطح آن (پایین و متوسط)، منفی است. 2- میزان تأثیر فرهنگ زیست‏محیطی بر احتمال صرفه‏جویی در مصرف برق در هر دو سطح آن (پایین و متوسط)، تقریباً برابر است.

11.          

12.         تجزیه و تحلیل استنباطی فرضیه‏های سوم و چهارم پژوهش

سومین و چهارمین فرضیه پژوهش به ترتیب، بدین‏صورت هستند: میزان کاهش مصرف گاز طبیعی با پایگاه اقتصادی–اجتماعی خانوار رابطه داشته است. میزان کاهش مصرف گاز طبیعی با فرهنگ زیست‏محیطی خانوار رابطه داشته است. برای بررسی این دو فرضیه از مدل رگرسیون چند متغیره لجستیک دو جمله‏ای به روش حذف پس‏رو مشروط استفاده شده است. در مدل مورد استفاده، متغیر وابسته در دو سطح کاهش و عدم کاهش در مصرف گاز طبیعی خانوار پس از اجرای قانون در نظر گرفته شده است و تمامی متغیرهای مستقل لحاظ شده در آن به صورت رتبه‏ای بوده‏اند. جدول (10)، نتایج مربوط به آزمون اوم‏نی‏بوس برای ارزیابی کل مدل رگرسیونی را ارائه می‏دهد.

 

13.            جدول 10- آزمون اوم‏نی‏بوس برای ارزیابی کل مدل رگرسیونی پژوهش

Chi-Square

درجه آزادی

P

5.651

2

0.059

 منبع: یافته‏های پژوهش

 

مطابق با جدول (10)، مقدار  Pکوچک‏تر از 0.1 است که دال بر معنادار بودن کلی رگرسیون تخمین زده شده در گام پنجم و در سطح معناداری 0.1 است. جدول (11)، نتایج مربوط به دو آماره لگاریتم درست‏نمایی و ضریب تعیین شبه R2 را نشان می‏دهد.

14.            جدول 11- لگاریتم درست‏نمایی و ضریب تعیین شبه R2 مدل رگرسیونی پژوهش

Nagelkerke R Square

Cox & Snell R Square

Log-Likelihood2-

0.051

0.038

193.882

منبع: یافته‏های پژوهش

 

 مطابق با جدول (11)، مقادیر هر دو آماره مربوط به ضریب تعیین شبه R2 ، پایین (0.038و0.051) است و بیانگر آن است که 5 متغیر مستقل مورد نظر قدرت تبیین چندان بالایی در باره واریانس و تغییرات متغیر وابسته ندارند. در واقع، این 5 متغیر توانسته‏اند تنها بین 3.8 تا 5.1 درصد از تغییرات متغیر وابسته را تبیین کنند. جدول (12)، نتایج مربوط به معناداری (آماره والد) و میزان تأثیر هر متغیر مستقل را بر متغیر وابسته پژوهش نشان می‏دهد.

 

 

15.            جدول 12- معناداری و میزان تأثیر هر متغیر مستقل بر متغیر وابسته در مدل رگرسیونی پژوهش

Exp(B)

P

Df

Wald

S.E

B

سطح

متغیر

0.238

0.036

1

4.391

0.686

1.436-

پایین

فرهنگ زیست­محیطی

0.246

0.042

1

4.138

0.689

1.402-

متوسط

0.628

0.739

1

0.111

1.395

0.465-

پایین پایین

تحصیلات

0.592

0.707

1

0.141

1.395

0.524-

پایین

1.269

0.872

1

0.026

1.474

0.238

متوسط

1.076

0.962

1

0.002

1.512

0.073

بالا

Exp(B)

P

Df

Wald

S.E

B

سطح

متغیر

0.504

0.588

1

0.2939

1.266

0.685-

پایین پایین

شغل

0.381

0.445

1

0.584

1.263

0.965-

پایین

0.419

0.561

1

0.338

1.495

0.870-

متوسط

0.368

0.441

1

0.593

1.298

0.999-

بالا

0.978

0985

1

0.000

1.185

0.022-

پایین پایین

درآمد

0.683

0.663

1

0.190

0.874

0.381-

پایین

0.817

0.819

1

0.052

0.883

0.202-

متوسط

0.710

0.728

1

0.121

0.985

0.342-

بالا

0.855

0.862

1

0.030

0.903

0.157-

پایین پایین

دارایی

0.995

0.995

1

0.000

0.849

0.005-

پایین

0.807

0.789

1

0.072

0.800

0.214-

متوسط

0.583

0.569

1

0.324

0.950

0.540-

بالا

                 

 

مطابق با جدول (12)، از میان 5 متغیر مستقل لحاظ شده در تحلیل رگرسیونی، تنها متغیر فرهنگ زیست‏محیطی قادر به تبیین تغییرات متغیر وابسته است و توانایی تبیین آن در سطح معناداری کوچک‏تر از 0.05 معنادار است. در باره جزئیات دقیق‏تر این تأثیر می‏توان گفت: بر اساس نتایج جدول (12)، نسبت بخت‏ها برای متغیر فرهنگ زیست‏محیطی در سطح متوسط آن، برابر با 0.246است که نشان می‏دهد با ارتقای فرهنگ زیست‏محیطی خانوارهای نمونه از سطح متوسط به بالا، احتمال صرفه‏جویی در مصرف گاز طبیعی توسط خانوار، به اندازه 0.246 (24.6 درصد) کاهش می‏یابد. فرهنگ زیست‏محیطی در سطح پایین خود نیز تأثیر معناداری بر متغیر وابسته دارد، به طوری که نسبت بخت‏های آن برابر با 0.238است که نشان می‏دهد با تغییر سطح فرهنگ زیست‏محیطی از پایین به بالا، احتمال صرفه‏جویی در مصرف گازطبیعی به اندازه 0.238 (23.8 درصد) کاهش می‏یابد. بنابراین ملاحظه می‏شود که: 1-تأثیر فرهنگ زیست‏محیطی بر احتمال صرفه‏جویی در مصرف گاز طبیعی در هر دو سطح آن (پایین و متوسط)، منفی است. 2- میزان تأثیر فرهنگ زیست‏محیطی بر احتمال صرفه‏جویی در مصرف گاز طبیعی در هر دو سطح آن (پایین و متوسط)، تقریباً برابر است.

 

بحث و نتیجه­

این پژوهش برای تبیین عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر مصرف انرژی خانوارهای شهر اصفهان پس از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها انجام شده است. نتایج پژوهش نشان داد که: 1- پایگاه اقتصادی–اجتماعی خانوارهای اصفهانی بر میزان کاهش مصرف برق آن‏ها پس از اجرای قانون هدفمندسازی، تأثیر معناداری نداشته است. 2- پایگاه اقتصادی–اجتماعی خانوارهای اصفهانی بر میزان کاهش مصرف گاز طبیعی آن‏ها پس از اجرای قانون هدفمندسازی، تأثیر معناداری نداشته است. 3- تأثیر فرهنگ زیست‏محیطی خانوارهای اصفهانی بر احتمال صرفه‏جویی در مصرف برق آن‏ها در هر دو سطح آن (پایین و متوسط) منفی بوده است. 4- تأثیر فرهنگ زیست‏محیطی خانوارهای اصفهانی بر احتمال صرفه‏جویی در مصرف گاز طبیعی آن‏ها در هر دو سطح آن (پایین و متوسط) منفی بوده است.

مطابق با آمار رسمی کشور، دهک‏های بالاتر جامعه در مقایسه با دهک‏های پایین‏تر سهم بیشتری از مصرف و یارانه انرژی را به خود اختصاص داده‏اند. در این راستا یکی از اهداف اساسی از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها ایجاد زیرساخت‏های لازم برای توزیع مصرف عادلانه‏تر انرژی در بخش خانگی بوده است. با توجه به نبود  ارتباط معنادار میان پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانوارهای اصفهانی و میزان صرفه‏جویی آنان در مصرف انرژی (برق و گاز طبیعی) پس از اجرای قانون (رد فرضیه‏های اول و سوم)، می‏توان استدلال نمود قانون هدفمندسازی یارانه‏ها در فاز اول اجرایی خود در دستیابی به یکی از مهم‏ترین اهداف خود مبنی بر اصلاح توزیع مصرف انرژی در بخش خانگی نیز چندان موفق عمل نکرده است. در توجیه عدم وجود چنین ارتباطی، می‏توان دلایل آن را به تفکیک در دو حیطه جامعه‏شناختی و اقتصادی به شرح زیر ارائه نمود:

الف) تحلیل جامعه‏شناختی: سال‏هاست که در عرصه علوم اجتماعی، پایگاه اقتصادی-اجتماعی متغیری نیرومند و کلیدی برای تبیین بسیاری از رفتارها و نگرش‏های اجتماعی محسوب می‏شود. اما نبود ارتباط میان این متغیر با متغیرهای وابسته پژوهش، علی‏رغم فرض پژوهش مبنی بر ارتباط معنادار میان این دو متغیر به لحاظ نظری حائز اهمیت فراوانی برای جامعه مورد مطالعه است؛ به‏گونه‏ای که شاید بتوان گفت دیدگاه اندیشمندان جامعه‏شناسی همچون وبلن، وبر و اخیراً نیز بوردیو که قائل به سبک زندگی طبقاتی بوده‏اند و عامل طبقه اقتصادی-اجتماعی را در شکل‏گیری سبک زندگی مؤثر دانسته‏اند، کم‏رنگ شده است و توان تبیین‏کنندگی لازم را ندارد؛ اما در مقابل، رهیافت اندیشمندانی چون آنتونی گیدنز، مایک فدرستون و الریش بک[64] بتواند به نحو صحیح‏تری موضوع را تحلیل کند. مطابق با دیدگاه این گروه از جامعه‏شناسان، طبقات اجتماعی، دیگر تعیین کننده الگوهای مصرف برگزیده شده از سوی شهروندان نیست؛ به نحوی که دیگر نمی‏توان سبک‏های زندگی را در راستای تفکیک طبقاتی از هم جدا ساخت و سبک‏های زندگی، مرزهای تفکیک طبقاتی را در هم می‏ریزد (قادری، 1386، به نقل از چانی، باکاک، ویل، و فدرستون). در حقیقت سبک زندگی نه یک مفهوم طبقاتی و ابزاری برای تمایز آن بلکه به عنوان مفهومی جدید در برابر طبقه مطرح است. از این منظر، در جوامع مدرن رفتارهای مصرفی مشابهی در میان کسانی از طبقات گوناگون دیده می‏شود که نشان‏دهنده تداخل طبقاتی سبک‏های زندگی است (قادری، 1386). به عبارت ساده‏تر، در این دیدگاه با نوعی سبک زندگی روبه رو هستیم که ویژه و مشخصه یک طبقه و گروه خاص نیست بلکه تنها در متن تغییرات فرهنگی مدرنیته و رشد فرهنگ مصرف‏گرایی معنا می‏یابد (رئیسی، 1390: 98، به نقل از گیدنز، بودریار و فدرستون).

ب) تحلیل اقتصادی: مطابق با مطالعات اقتصادی صورت پذیرفته در زمینه موضوع پژوهش (مصرف انرژی بخش خانگی)، در توجیه نبود ارتباط میان پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانوار و میزان صرفه‏جویی آنان در مصرف انرژی (برق و گاز طبیعی) پس از اجرای قانون، می‏توان این موارد را برشمرد: 1- کشش‏ناپذیری تقاضای (مصرف) انرژی بخش خانگی در مقابل تغییرات قیمت آن – حتی در بلندمدت- و ضروری بودن کالای انرژی در سبد مصرفی خانوارها (نصرالهی و همکاران، 1391؛ مرکز پژوهش‏های مجلس شورای اسلامی ایران، 1391؛ بختیاری و یزدانی، 1389؛ Blazquez et al., 2012; Bushehri & Wohlgenant, 2012). 2- وجود محدودیت برای جانشینی در مصرف انواع حامل‏های انرژی – از جمله برق و گاز طبیعی- برای خانوار: دلیل این امر نیز متفاوت بودن فناوری‏های کاربرد برق، گاز طبیعی و دیگر حامل‏های انرژی در تجهیزات بخش خانگی است. حتی چنان‏چه این جانشینی به لحاظ فنی امکان‏پذیر باشد، به لحاظ اقتصادی برای مصرف‏کننده مقرون به صرفه نیست که با اندک نوسانی در قیمت حامل‏های انرژی برق و گاز طبیعی (به ویژه آن‏که بر اساس قیمت‏های واقعی این نوسانات بسیار ناچیز است) در الگوی مصرفی خود و تجهیزات انرژی بر تغییراتی ایجاد نماید (ابونوری و همکاران، 1389). 3- از آن‏جا که برق و گاز طبیعی برای بخش خانگی کالایی ضروری است، این بخش ناگزیر از حداقل مصرف برای پخت‏وپز، گرمایش، روشنایی و ... است. در اکثر مواقع کاهش مصرف این دو حامل جز به معنای کاهش رفاه و در نتیجه بروز ناهنجاری‏های متعدد بهداشتی، فرهنگی و اجتماعی و در‏نهایت گسترش سطح نارضایتی خانوار نیست؛ بنابراین طبیعی است که مصرف انرژی در بخش خانگی تابعی از قیمت آن نباشد (ابونوری و همکاران، 1389). 4- مصرف انرژی در بخش خانگی تابعی از مصرف آن در دوره قبل است که این امر دال بر آن است که مصرف‏کنندگان این بخش مطابق با عادات مصرفی خود عمل می‏نمایند (نصرالهی و همکاران، 1391). 5- در باره برق می‏توان اذعان داشت که بیشتر برق مصرفی در منازل توسط یخچال، فریزر، کولر و تلویزیون مصرف می‏شود که در حدود 60 درصد از مصرف کل انرژی خانوار را شامل می‏شود. به نظر می‏رسد علی‏رغم افزایش قیمت برق پس از اجرای قانون، مصرف‏کننده خانگی همچنان از همان تجهیزات برقی خود استفاده می‏نماید؛ زیرا اکثر خانوارها – به ویژه در شرایط تورمی ایجاد شده پس از اجرای قانون - توان خرید لوازم برقی جدید و کم مصرف‏تر را ندارند (مومیوند، 1389). 6-برای خانوارهای متمکن و دارای توانایی مالی برای خرید تجهیزات انرژی کم مصرف‏تر نیز، به لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست که با اندک نوسانی در قیمت حامل‏های انرژی برق و گاز طبیعی (به ویژه در شرایط تورمی ایجاد شده پس از اجرای قانون) در الگوی مصرفی خود و تجهیزات انرژی بر تغییراتی ایجاد نمایند. 7- اگرچه در آغاز اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها دولت اقدام به افزایش قیمت‏های اسمی برق و گاز طبیعی بخش خانگی نموده است اما پس از گذشت تنها یک دوره دو ماهه (در برق) و پس از گذشت تنها دو دوره دو ماهه (در گاز طبیعی) به دلیل ثابت نگه داشتن قیمت اسمی این دو حامل پس از آغاز طرح و توجه نکردن به شاخص قیمت مصرف‏کننده در قیمت‏گذاری آن دو، روند کاهشی در قیمت‏های واقعی آن‌ها همچنان ادامه یافته است.

برای تبیین تأثیر منفی متغیر فرهنگ زیست‏محیطی خانوار بر میزان کاهش (صرفه‏جویی) مصرف انرژی، می‏توان این‏گونه استدلال کرد که خانوارهای با سطوح بالاتر فرهنگ، قبل از اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها در مقایسه با خانوارهای با سطوح پایین‏تر، رفتارهای صرفه‏جویانه بیشتری در مصرف انرژی داشته‏اند و بنابراین تحت تأثیر اجرای قانون، امکان کاهش (صرفه‏جویی) کم‏تری برایشان مقدور بوده است. این نتیجه با نتایج صالحی و امام قلی (1391)؛ فردوسی و همکاران (1386)؛ شاهنوشی و عبدالهی (1386)؛ کایزر، ولفینگ و فوهرر (1999) و لاهیری (2011) هم‏سو و موافق است. بنابراین به نظر می‏رسد برای اصلاح الگوی مصرف انرژی (برق و گاز طبیعی) بخش خانگی، تغییر قیمت برق و گازطبیعی به تنهایی اهرم‏های مناسبی به شمار نمی‏آیند و صرفه‏جویی انرژی در این بخش با استفاده منطقی از انرژی به واسطه فرهنگ‏سازی همراه با تغییر قیمت حامل‏های انرژی می‏تواند تأثیر به‏سزایی در کنترل مصرف این بخش داشته باشد.

نکته حائز اهمیت در زمینه فرهنگ زیست‏محیطی خانوارهای اصفهانی آن است که درحالی‏که اکثر افراد نمونه، در دو بعد نگرش و ارزش زیست‏محیطی از وضعیت مناسبی برخوردار بوده‏اند اما میزان دانش زیست‏محیطی خاص مربوط به عمل (مصرف انرژی برق و گاز طبیعی) آن‏ها در سطح بسیار پایینی قرار داشته است و تعداد افراد با آگاهی بالا بسیار اندک بوده‏اند. این در حالی است که در تنظیم سؤالات مربوط به این بخش، از مواردی که روزانه اکثر افراد با آن در ارتباطند و نکاتی ساده هستند، استفاده شده است. عمده تحقیقات انجام شده در زمینه تأثیر دانش بر رفتارهای محافظت از محیط، بر فقدان دانش به عنوان سدی اساسی برای رفتارهای مثبت محیطی تأکید کرده‏اند (فردوسی و همکاران، 1386، به نقل از والنر). بر حسب یافته‏های استرن (1992) یکی از مهم‏ترین عواملی که موجب تمایز میان دو گروه از افرادی که خود را درگیر فعالیت‏های زیست‏محیطی (در این‏جا صرفه‏جویی در مصرف انرژی) می‏کنند در مقایسه با افرادی که خود را کم‏تر درگیر این فعالیت‏ها می‏کنند، دانش فرد درباره مسائل زیست‏محیطی و نحوه عمل کردن به آن است (فردوسی و همکاران، 1386، به نقل از فرانسون و گارلینگ). از سوی‏ دیگر، برخی پژوهشگران معتقدند که دانش یا اطلاعات از پیش شرط‏های ضروری برای هر نگرشی است (Kaiser et al., 1999). بنابراین برای دستیابی به مصرف بهینه انرژی خانوارها می‏توان بر اهمیت سیاست‏گذاری‏های کلان و خرد، اطلاع‏رسانی و آموزش بیشتر درباره این بعد از فرهنگ زیست‏محیطی توسط نهادهای ذی‏ربط صحه گذارد.

در پایان باید خاطر نشان کرد که با توجه به محدودیت پژوهش حاضر ناشی از افت حجم نمونه به دلیل عدم همکاری مناسب خانوارها در تکمیل پرسشنامه‏ها، برای ارائه و تحلیل دقیق‏تر نتایج پژوهش، احتمال امتناع چنین گروه‏هایی از همکاری با پژوهشگران باید مورد توجه قرار گیرد. اگرچه به نظر نمی‏رسد خانوارهایی که حاضر به همکاری نشده‏اند، گروه یا گروه‏هایی با ویژگی‏های منحصر به فرد و مشترک بوده باشند؛ به نظر می‏رسد اغلب، خانوارهای با پایگاه اقتصادی، اجتماعی بالا برای اجتناب از مشخص نمودن وضعیت پایگاه خود، به دلیل مباحث مطرح شده توسط دولت درباره شناسایی وتفکیک خانوارهای بی‏نیاز از نیازمند برای قطع یارانه پرداختی آنان – از همکاری سرباز زده‏اند که در صورت وقوع چنین وضعیتی، نتایج ارائه شده در بالا باید عمدتاً برای خانوارهای با پایگاه اقتصادی – اجتماعی پایین و متوسط منظور گردد.



[1] World Energy Council

[2] شدت انرژی از جمله شاخص‏هایی است که معمولاً برای ارزیابی چگونگی مصرف انرژی و میزان اثربخشی آن بر توسعه اقتصادی کشورها استفاده می‌شود. این شاخص که معرف میزان انرژی به کار رفته برای تولید مقدار معینی از کالاها و خدمات است، از تقسیم مصرف نهایی انرژی (و یا عرضه انرژی اولیه) بر تولید ناخالص داخلی محاسبه می‏گردد.

[3] Life Style

[4] Kaiser, Wolfing & Fuhrer

[5] Bourdieu

[6] کشش یکی از مهم‌ترین مفاهیم در مباحث اقتصاد خرد است و کشش (خود) قیمتی تقاضا برای کالایام عبارت است از: نسبت نرخ تغییرات نسبی در میزان تقاضای آن کالا به نرخ تغییرات نسبی قیمت خود کالا، در شرایطی که قیمت سایر کالاها و درآمد ثابت باشند (هندرسن و کوانت، 1371: 37) که به عوامل متعدد اقتصادی، اجتماعی و روانی بستگی دارد که در مجموع خواسته­های افراد را شکل می­دهند (نیکلسون و اسنایدر، 1388: 237).

[7] Max Weber

[8]Thorstein Veblen

[9]Berger & Simmel

[10] Nader and Beckemnan

[11] Kasulis

[12] Curtis

[13] Walsh

[14] Samuelson and Biek

[15] Lutzenhiser

[16] Nakagami

[17] Brandon and  Lewis

10 Tumin

11 Prestige Differences

12 منظور وبر از سبک زندگی، ارزش‏ها و رسم‏های مشترکی است که به گروه احساس هویت جمعی می‏بخشد. تفاوت در سبک زندگی، صرفاً به جنبه‏های مادی زندگی نظیر نوع مسکن و محله مسکونی محدود نمی‏شود بلکه جنبه‏های غیرمادی و مصرف کالاهای فرهنگی نظیر کتاب، مجله، فیلم، موسیقی، برنامه‏های رادیو و تلویزیون را نیز در برمی‏گیرد (محمدی، 1390: 50، به نقل از ملک).

13 Formal Process of Education

[22] Prestige of Birth or of an Occupation

15 Reissman & Enguita

16 Reimer

17 Benet

[26] Coser

2 Social Capital

3 Cultural Capital

4 Economic Capital

[30] Symbolic Capital

[31] Simmel

1 Environmental Behaviour

2 Barrow

3 Fishbein & Ajzen

4 Reasoned Action

5 Planned Behavior

6 Behavior Intention

7 Subjective Norms

1 Frich

2 Locus Control

[41] Frithjof

4 System Knowledge

5 Action-Related Knowledge

6 Effectiveness Knowledge

[45] Information Diffusion

[46] Feedback Information

2 Stren  &Dietz

3 Schultz

4 Zelezny

5 Environmental Attitude

[51] Becker and Seligman

[52] علت انتخاب این مقدار از سطح اطمینان برای بررسی فرضیه‏های پژوهش، عدم همکاری مناسب خانوارها در تکمیل پرسشنامه‌ها به دلیل حساسیت بحث پرداخت یارانه‏های نقدی و همزمانی توزیع پرسشنامه‌ها با انتخابات دولت یازدهم و وجود شایعاتی مبنی بر قطع پرداخت یارانه‏های نقدی توسط دولت یازدهم بوده است.1

[53] این تفاوت به سبب آن است که مدل اندازه‏گیری متغیر پایگاه اقتصادی – اجتماعی یک مدل ساختی (Formative Measurement Model) است و معیارهای به کاررفته برای ارزیابی مدل‏های انعکاسی (Reflective Measurement Model) – در اینجا متغیر فرهنگ زیست محیطی برای این نوع از مدل‏ها کارایی ندارد و اصولاً بهره‏گیری از برخی آنان اشتباه است و سبب تفسیر اشتباه نتایج می‏شود. برخی صاحبنظران این حوزه نظیر هامبورگ و کلارمان بر این باورند که نیازی به اعتبار سنجی کمی برای سنجه‏های ساختی وجود ندارد و صرف اعبار سنجی صوری کافی است (قاسمی، )برای مطالعه بیشتر در این زمینه به نوشته‏های Diamantapoulos (2008) رجوع شود.

[54] Binomial Logistic Regression (BLR)

2 Forward LR

نوعی روش گام به گام است که در آن، ورود متغیرها به مدل بر اساس معنی‏داری مقدار آماره نسبت درست‏نمایی، و خروج متغیرها از مدل بر اساس احتمال این آماره و با توجه به برآوردهای حداکثر درست‏نمایی جزئی (تفکیکی) انجام می‏شود (حبیب‏پور و صفری شالی، 1391: 707).

1 Omnibus Test

2 Log-Likelihood

3 Pseudo R-Square

4 Cox & Snell R Square

5 Nagelkerke R Square

[61] این ضرایب، تقریب‏های ضریب تعیین () در رگرسیون خطی هستند که در رگرسیون لجستیک استفاده می‏شوند. از آ‏ن‏جا که در برآورد مدل رگرسیون لجستیک از روش حداکثر درست نمایی (به جای روش حداقل کردن واریانس در رگرسیون خطی (OLS) استفاده می‏شود ، بنابراین OLS برای ارزیابی خوبی برازش چنین مدل‏هایی صدق نمی‏کند و بدین منظور از ظریف تعیین شبه  R2استفاده می‏شود به این دلیل این ضرایب را شبه R2معمولی دارای دامنه صفر تا یک هستند (هر چند اغلب آن‏ها هرگز به صفر یا یک نمی‏رسند؛ مانند شبه ضریب تعیین Cox & Snell و مقادیر بالاتر آن‏ها بیانگر برازش بهتر مدل است اما تفسیر مقادیر این ضرایف بسیار متفاوت با ضریب تعیین R2 معمول است.

[62] پایین بودن ضریب تعیین پزودو در مدل رگرسیونی پژوهش، خللی در نتایج ایجاد نمی‏کند؛ زیرا با داده‏های مقطعی دارای چند صد مشاهده تنها می‏توان مقادیر اندکی از را به دست آورد و باز با این حال می‏توان ضرایب تخمینی با علامت مناسب مطابق با یکی از پیش‏فرض‏ها را که تنها معدودی از آن‏ها از لحاظ آماری معنادار هستند پیدا کرد. بنابراین نباید بر معیار  «بالا» بیش از اندازه تأکید کرد (گجراتی، 1385: 168).

8 Wald

[64] Giddens, Featherstone & Beck

ابونوری، ع.؛ محمدی، ت. و پرهیزی‏گشتی، ه. (1389). «تجزیه و تحلیل و بررسی عوامل مؤثر بر تقاضای گاز خانگی و تجاری در استان گیلان». فصلنامه علوم اقتصادی، ش 5، ص 121-137.

اسدی مهماندوستی، ا. (1388). «لزوم و چگونگی اصلاح الگوی مصرف و یارانه‏های فرآورده‏های نفتی و سنجش آثار تورمی آن»، فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی، ش 20، ص 121-140.

اکبری، ن.؛ طالبی، ه. و جلائی، ا. (1389). «تأثیر قانون هدفمندسازی یارانه‏ها بر مصرف انرژی خانوار (مطالعه موردی: شهر اصفهان)»، فصلنامه پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، ش 3، ص 29-66.

اکبری، ن.؛ مؤذن جمشیدی، ه. و یارمحمدیان، ن. (1389). بررسی آثار اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‏ها بر هزینه و درآمد شهرداری اصفهان، معاونت برنامه‏ریزی دانشگاه اصفهان.

بارو، ک. (1380). اصول و روش‏های مدیریت زیست محیطی، ترجمه: اندرودی، مهرداد، تهران: کنگره.

باکاک، ر. (1381). مصرف، ترجمه: صبری، خ. تهران: شیرازه.

بختیاری، ص. و یزدانی، م. (1389). «تخمین الگوی پویای مصرف برق و لزوم اصلاح یارانه‏های انرژی»، اهواز: دومین کنفرانس سراسری اصلاح الگوی مصرف انرژی الکتریکی.

بنت، ا. (1386). فرهنگ و زندگی روزمره، ترجمه: جوافشانی، لیلا و چاوشیان، حسن. تهران: اختران.

تابلی، ح. و خواجوی، ح. (1388). «ارتباط بین مصرف خانگی انرژی با متغیرهای زمینه‏ای»، مجله راهبرد یاس، ش 20، ص 47-69.

تامین، م. (1373). جامعه‏شناسی قشربندی و نابرابری‏های اجتماعی (نظری و کاربردی)، ترجمه: نیک‏گهر، ع. تهران: توتیا.

حبیب‏پور، ک. و صفری‏شالی، ر. (1391). راهنمای جامع کاربرد SPSS در تحقیقات پیمایشی. تهران: متفکران.

دهقان شبانی، ز. (1385). تجزیه شدت انرژی در صنایع کشور طی دوره زمانی (1382-1374)، پایان‏نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان.

ذاکری نصرآبادی، ز. (1384). بررسی و شناخت تأثیر طبقه اجتماعی بر نگرش افراد نسبت به نوگرایی در شهر اصفهان، پایان‏نامه کارشناسی ارشد، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

رستگار، ی. (1386). بررسی جامعه‏شناختی عوامل مؤثر بر سبک زندگی جوانان (مطالعه موردی: شهر شیراز)، پایان‏نامه کارشناسی ارشد، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

ریزمن، ل. و انگویتا، م. ا. (1383). جامعه‏شناسی قشرها و نابرابری‏های اجتماعی (کلاسیک مدرن)، ترجمه: قلی‏پور، م. مشهد: مرندیز: آوای کلک.

سرمست، ب. و پورحسن، ر. (1389). «عوامل مؤثر بر تغییر الگوی مصرف انرژی برق (مطالعه موردی: شهر تبریز)»، اهواز: دومین کنفرانس سراسری اصلاح الگوی مصرف انرژی الکتریکی.

شاهمرادی، ا.، مهرآرا، م. و فیاضی، ن. (1389). «آزادسازی قیمت حامل‏های انرژی و آثار آن بر رفاه خانوار و بودجه دولت از روش داده-ستانده»، فصلنامه پژوهش‏های اقتصادی ایران، ش 42، ص163-180.

شاهنوشی، م. و عبدالهی، ع. (1386). «تحلیلی بر فرهنگ زیست‏محیطی مردم اصفهان و برخی عوامل مؤثر بر آن»، مجله پژوهشی دانشگاه اصفهان: ویژه‏نامه علوم اجتماعی، ش 2، ص 25-35.

شجاع، ز. (1387). بررسی جامعه‏شناختی تأثیر پایگاه اقتصادی-اجتماعی بر مصرف کالاهای فرهنگی، پایان‏نامه کارشناسی ارشد، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

صالحی، ص. و امام‏قلی، ل. (1391). «مطالعه تجربی رابطه آگاهی و رفتارهای زیست‏محیطی (مطالعه مناطق شهری و روستایی شهرستان سنندج)»، مسائل اجتماعی ایران، ش 1، ص 121-147.

صالحی، ص. و محمدی، آ. (1389). «بررسی جامعه‏شناختی نقش زنان در اصلاح الگوی مصرف (مطالعه موردی: برق خانگی)»، اهواز: دومین کنفرانس سراسری اصلاح الگوی مصرف انرژی الکتریکی.

صالحی‏عمران، ا. و آقامحمدی، ع. (1387). «بررسی دانش، نگرش و مهارت‏های زیست‏محیطی معلمان آموزشی دوره ابتدایی استان مازندران»، فصلنامه تعلیم و تربیت، ش 95، ص 120-135.

فاضلی، م.؛ کلاهی، م.؛ صالح‏آبادی، ا. و رهبری، ز. (1385). بررسی مقایسه‏ای تأثیر انواع شیوه‏های اطلاع‏رسانی انرژی بر ترغیب مصرف‏کنندگان برق به صرفه‏جویی، گزارش اول: مبانی نظری و روش‏شناختی، تهران: پژوهشگاه نیرو.

فردوسی، س.؛ مرتضوی، ش. و رضوانی، ن. (1386). «رابطه بین دانش زیست‏محیطی و رفتارهای محافظت از محیط»، پژوهشنامه علوم انسانی، ش 53، ص 253-266.

فریتیوف، ک. (1386). پیوندهای پنهان: تلفیق گستره‏های زیست‏شناختی و اجتماعی حیات در علم پایداری، ترجمه: حریری اکبری، محمد. تهران: نشر نی.

فطرس، م. و براتی، ج. (1390). «تجزیه انتشار دی‏اکسیدکربن ناشی از مصرف انرژی به بخش‏های اقتصادی ایران؛ یک تحلیل تجزیه شاخص»، فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی، ش 28، ص 49-73.

قاسمی‏نژاد، م. (1384). تحلیل شدت انرژی بخش حمل و نقل ریلی نسبت به حمل و نقل جاده‏ای، پایان‏نامه کارشناسی ارشد، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

کریمی، ی. و صفاری‏نیا، م. (1384). «روان‏شناسی اجتماعی و تغییر نگرش مصرف کنندگان انرژی»، نشریه انرژی ایران، ش 22، ص 69-83.

کوزر، ل. (1389). زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‏شناسی، ترجمه: ثلاثی، م. تهران: علمی.

گجراتی، د. (1385). مبانی اقتصادسنجی، ترجمه: ابریشمی، حمید. تهران: دانشگاه تهران.

لطفعلی‏پور، م. و لطفی، ا. (1383). «بررسی و برآورد عوامل مؤثر بر تقاضای برق خانگی»، مجله دانش و توسعه (علمی-پژوهشی)، ش 15، ص 47-69.

محمدی، ا. (1390). بررسی عوامل مؤثر بر میزان مصرف برق (مطالعه موردی: شهر گرگان)، پایان‏نامه کارشناسی ارشد، مازندران: دانشگاه مازندران.

محمدی، ا.؛ صالحی، ص. و خوشفر، غ. (1390). «سبک زندگی و تأثیر آن بر مصرف انرژی»، اولین کنفرانس بین‏المللی رویکردهای نوین نگهداشت انرژی، تهران: پژوهشگاه نیرو.

مرکز پژوهش‏های مجلس شورای اسلامی ایران. (1391). افزایش قیمت حامل‏های انرژی تأثیر چندانی بر الگوی مصرف نگذاشته است. قابل دسترس در سایت: http://www.neconews.com.

مشیری، س. و شاهمرادی، ا. (1385). «برآورد تقاضای گاز طبیعی و برق خانوارهای کشور، مطالعه خرد مبتنی بر بودجه خانوار»، مجله تحقیقات اقتصادی، ش 72، ص 305-335.

ملک، ح. (1388). جامعه‏شناسی قشرها و نابرابری‏های اجتماعی، تهران: پیام نور.

مهدوی‏کنی، م. (1386). «مفهوم سبک زندگی و گستره آن در علوم اجتماعی»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، ش 1، ص 199-230.

موسایی، م. (1388). «نقش فرهنگ بر الگوی مصرف»، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، ش 34، ص125-150.

مومیوند، ج. (1389). تأثیر لایحه هدفمند کردن یارانه‏ها بر تقاضای برق خانگی در ایران، پایان‏نامه کارشناسی ارشد، اصفهان: مؤسسه آموزش عالی شهید اشرفی اصفهانی.

نصرالهی، ز.؛ صمدی، ع. و روشندل، م. (1391). «تجزیه و تحلیل تقاضای انرژی بخش خانگی در مناطق شهری ایران (1387-1363): انتخاب بین الگوی سیستم تقاضای تقریباً ایده‏آل و رتردام»، فصلنامه اقتصاد محیط‏زیست و انرژی، ش 2، ص173-200.

نصراللهی، ف. (1390). «مقررات ملی ساختمان و کاهش مصرف انرژی در بخش ساختمان و مسکونی»، دومین کنفرانس و نمایشگاه مدیریت و بهینه‏سازی انرژی، تهران: پژوهشگاه نیرو.

نواح، ع. و فروتن‏کیا، ش. (1390). «بررسی رابطه بین کنش عقلانی و رفتارهای زیست‏محیطی (مورد مطالعه: جامعه شهری اندیمشک)»، فصلنامه علمی محیط‏زیست، ش 51، ص 205-235.

نیکلسون، و. و اسنایدر، ک. (1388). نظریه اقتصاد خرد: اصول اساسی و بسط مفاهیم، ترجمه: بهبودی، د. و ممی‏پور، س. تهران: نور علم.

هندرسون، ج. و کوانت، ر. (1371). تئوری اقتصاد خرد: (تقرب ریاضی)، ترجمه: قره‏باغیان، م. و پژویان، ج. تهران: خدمات فرهنگی رسا.

Barr, S. (2003) "Strategies for Sustainability: Citizens and Responsible Environmental Behavior". Area, 35(3): 227-240.

Bla'zquez, L. Boogen, N. & Filippini, M. (2012) "Residential electricity demand in Spain: new empirical evidence using aggregate data". Centre for Energy Policy and Economics (CEPE). Retrieved from: http://www.cepe.ethz.ch.

Bushehri, M. A. M. & Wohlgenant, M. K. (2012) "Measuring the Welfare Effects of Reducing a Subsidy on a Commodity Using Micro-Models: an Application to Kuwait's Residential Demand for Electricity".Energy Economics, 34: 419-425.

Collins, T. Herbkersman, L. Phelps, L. & Barret, G. (1979) "Establishing Positive Attitudes Toward Energy Conservation Intermediate Level Children". Journal of Environmental Education, 10 (2): 18-23.

Farahmandpour, B. Nasseri, I. & Hourijafari, H. (2008) Analysis of ultimate energy consumption by sector in islamic republic of Iran. Conf. on Energy & Environment, university of Cambridge, UK, February 23-25. Retrieved from: http://www2.hawaii.edu/iman/EE-22.

Frick, J. Kaiser, F. G. & Wilson, M. (2004) "Environmental Knowledge and Conservation Behavior: Exploring Prevalence and Structure in a Representative Sample". Personality and Individual Differences, 37: 1-27.

Gambro, NH. (1996) "A National Survey of High School Students". Journal of Environmental Education, 27(3): 28-33.

Held, M. (1983) "Social Impacts of Energy Conservation", Journal of Economic Psychology, 3 (3-4): 379-394.

Hines, J. M. Hungerford, H. R. & Tomera, A. N. (1986-87) "Analysis and Synthesis of Research on Responsible Environmental Behavior: A Meta-Analysis". Journal of Environmental Education, 18: 1-8.

Jamshidi, M. M. (2008) Ananalysis of residential energy intensity in Iran: a system dynamic approach. 26th International Conference of the system dynamics society. Retrieved from: http:// www. system dynamics. org/ conferences/2008/ proceed/ papers/ JAMSH 383.

Kaiser, F. Wolfing, S. & Fuhrer, U. (1999) "Environmental Attitude and Ecological Behavior". Journal of Environmental Psychology, 19: 1-19. Retrieved from:http://www.idealibrary.com.

Lahiri, S. (2011) "Assessing the Environmental Attitude among Pupil Teachers in Relation to Responsible Environmental Behavior: A Leap Towards Sustainable Development". Journal of Social Sciences, 7(1):36-44.

Nakagami, H. (1996) "Lifestyle Change and Energy Use in Japan Household Equipment and Energy Consumption". Energy, 21: 1157-1167.

Sardianou, E. (2005) "Household Energy Conservation Patterns: Evidence from Greece" Energy, 31:1257-1268.

Suleiman, S. (2009) "Electricity Demand for South Korean Residential Sector", Energy Policy, 37: 5469-5474.

Reusswig, F. Lotze-Campen, H. & Gerlinger, K. (2003) "Changing Global Lifestyle and Consumption Patterns: The Case of Energy and Food". Journal of Environmental Education, 18:18-28.

Van Raaij, F. & Verhallen, T. (1983) "A Behavioral Model of Residential Energy Use". Journal of Economic Psychology, 3 (1): 39-63.

Weber, C. & Perrels, A. (2000) "Modelling Lifestyle Effects on Energy Demand and Related Emissions". Energy Policy, 28 (8): 549-566.

Widegren, O. (1998) "The New Environmental Paradigm and Personal Norms". Journal of Environmental and Behavior, 30: 75-100.

Wolven, L. E. (1990) "Life-Styles and Energy Consumption". Energy, 16: 959-963.

World Energy Council (WEC). (2008) Energy efficiency policies around the world: review and evaluation. Retrieved from: http://www.wec-bulgaria.org/en/efficiency.