مطالعه چگونگی نگرش دانشجویان به دین (مدلی بر اساس نظریه‌ زمینه‌ای GT) مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه اصفهان

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد جامعه‌شناسی دانشگاه اصفهان، ایران

2 دانشیار، گروه علوم‌اجتماعی دانشگاه اصفهان، ایران

چکیده

چگونگی و میزان تأثیر دین در هر جامعه‌ای از یک‌سو به تعریف و نقش دین در زندگی افراد و از سوی دیگر به شرایط اجتماعی-فرهنگی آن جامعه بستگی دارد. در واقع می‌توان دین را هم امری فردی دانست که در باورهای افراد ریشه دوانیده و هم موضوعی اجتماعی قلمداد کرد که در هنجارها و ارزش‌های موجود در کنش‌های اجتماعی تبلور یافته است. لذا می‌توان استدلال کرد که تغییرات اجتماعی جوامع، نظیر نوسازی، بسط و گسترش تجدد، جهانی‌شدن، شهرنشینی، رشد فناوری، عقلانیت و ... بر مقوله دین تأثیری انکارناپذیر دارد. این پژوهش با هدف درک معنای مذهب در دو بعد اعتقادی و مناسکی در میان جوانان، به بررسی و مطالعه 18 نفر از دانشجویان دانشگاه دولتی اصفهان پرداخته است. روش‌شناسی این مطالعه از نوع کیفی است و از روش نظریه زمینه‌ای برای انجام پژوهش استفاده‌ شده است. تکنیک گردآوری اطلاعات، مصاحبه عمیق نیمه ساخت‌یافته است و برای انتخاب مشارکت‌کنندگان از روش نمونه‌گیری آسان و نظری استفاده شد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که جوانان مشارکت‌کننده در بعد اعتقادات پایه‌ای دارای اعتقادات مورد تأیید و سفارش دین هستند اما در سایر ابعاد، در خصوص بعد مناسکی پاسخگویان به باز معنایی در این حوزه پرداخته و بر اساس درک و فهم خود حتی در صورت مغایرت با دین روش‌هایی را اتخاذ نموده‌اند. از دلایل این گسست در بستر شرایط زمینه‌ای و مداخله‏گر می‌توان به ضعف محتوای کتب، ضعف کارشناسان دینی، ناسازگاری قول و عمل مدعیان مذهب، جو خانوادگی-محیطی اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Investigation of How Students View Religion (A Model Based on Grounded Theory, Case Study: Students of University of Isfahan)

نویسندگان [English]

  • milad nasseri 1
  • farzaneh kaveh 1
  • ali rabbani 2
1 University of Isfahan, Iran
2 University of Isfahan, Iran
چکیده [English]

Introduction
Religion influences the society in an interactional process with it and it can be considered as an important part of culture and among the most important factors affecting individuals’ behaviors and actions. Commitment to religion can be drawn in to general belief and behavioral parts. In other words, we consider a person as religious when he has accepted belief issues and founds his behaviors based on his beliefs. Therefore, any deficit in each of these two dimensions can influence the other. Festinger names the deep gap between beliefs and ritual behaviors as cognitive discordance.
The present study has tried to investigate the cognitive dissonance about religion using a social interpretivism. Using the grounded theory, a situational, particular, and deductive model of participants’ understanding. This model in fact has been the reflection of evaluation and understanding of participants from the direction of the gap between theory and practice about religion. In the present study, the researcher based on the logic that the qualitative methodology is only an instrument for extracting and categorizing that which is occurring in the field of the study.
 
 
Method
The methodology of the present study is qualitative and the method of grounded theory has been used. The data collection technique is the semi-structured interview, and to select participants, the convenient and theoretical sampling methods were used.
 
Discussion, results and conclusions
In the present study, what has been considered as the first point was that the degree of Iranian youth’s religiosity has not been trapped in a critical situation and the youth have deeply believed in basic religious beliefs. According to this issue, it seems that the process of religious socialization can comprehensively transfer the genuine religious beliefs to the younger generation because most participants had firm beliefs about principles of the religion such as belief in God, acceptance of the day of Doom, and imamate (the Imam of the Age). Accordingly, it can be said that the society has been able to act appropriately in terms of internalizing this dimension, i.e. deepening basic beliefs of the religion among the younger generation.
Regarding the ritual dimension, it can be said that the youth are oriented towards private religion and the selective reactions to religion. It means that regarding some of the religion aspect (ritual dimension), they acted totally subjective. The other issue is that the youth due to their own mental capabilities, cannot tolerate merely imitative religion. They reject religious beliefs which have been induced imitatively and are to accept that religion consistent with their thoughts.
The other issue is the acceptance of pluralism in religion. In fact, students do not tend to imitate a particular type of customs and principles.
The results of the present study indicate that young participants in the dimension of basic beliefs have confirmed beliefs by religion, but in other dimensions, particularly in the ritual dimension of participants, they re-conceptualize issues in this field and based on their understanding, and even in case of contradiction with religion, they adopted some methods. From among the reasons of the discontinuation based on grounded and mediator conditions, the weakness of textbooks contents, religious experts, incompatibility of promises and practices of claimers of religion, and family-environmental atmospheres can be referred to.
Participants of the present study can be divided into two groups:
The first group are those individuals who have no intellectual coherency in the attitudinal dimension (ritual and ethical beliefs) and are involved with tensions in each field.
The second group are those individuals who enjoy intellectual coherency and integrity in each of the attitudinal fields, but their attitudinal and behavioral dimensions have no compatibility with each other.
But regarding the approach adopted by the studied students, the three following groups can be considered:

Those who after confusions and crises, achieve a firm understanding and belief about their religion
Individuals who suffer from incoordination and have not been able to cope with this incoordination and
Those who change their attitudinal dimension and avoid religion in one way or another in order to be free of their internal tensions.

In case of temporal sections when individuals face incoordination, it should be noted that in ages from 15-18 years old, i.e. years of high school, individuals face questions and doubts in their religious beliefs and are meant to answer questions and find their own ambiguities, but unfortunately, they face more frustration. As a result, the weakness of the individuals who are considered as religious experts and missionaries is another reason of the youth’s aversion of religion. Not only these individuals have not been able to answer uncertainties of the young generation, but also their repulsiveness causes the aversion from religion among some of the youth and the confusion of some others due to their inappropriate behaviors as well as weaknesses in their own knowledge.
Our religious books, whether that set which are taught as general courses in universities or those which are sold in markets are not appropriate for doubts and questions of the new generation. Repetitive and old subject matters, shallow thoughts and failure to be unbiased in arguments have caused that these intellectual thoughts practically lose their own effectiveness in educating this generation. In addition, in most text books and non-academic books in the field of religion emphasize more the emotional and sensual dimensions rather than rational and logical aspects and this issue has caused that the youth see the issue of religion as a merely peripheral subject.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • religion
  • Re-Conceptualization
  • Sect
  • Grounded Theory
  • beliefs
  • Rituals

مقدمه و بیان مسأله

دین در فرآیندی تعاملی با جامعه بر آن تأثیر می‌گذارد و از آن متأثر می‏شود و می‌توان آن را به‌عنوان بخش مهمی از فرهنگ و از مهم‌ترین عوامل مؤثر در رفتار و کنش‌ افراد در نظر گرفت؛ اما بسط و گسترش تجدد، جهانی‌شدن، شهرنشینی، رشد فناوری، عقلانیت و ... سبب شد تا شیوه تفکر بشر و نگاه او نسبت به خود، دنیا، دین و ارزش‏های مربوط به آن‌ها متحول شود. رگه‌هایی از این تحول سال‌ها پیش در آثار وبر پیش‌بینی شد، آن‏جا که از عقلانیت به‌عنوان هسته مرکزی دنیای جدید که تمام ابعاد زندگی بشر را فرا می‏گیرد، نام برد و ترس از افسون زدایی و خلأ دین را با ترسیم قفس آهنین، به تصویر کشید. درواقع عقلانیت به‌عنوان جان‏مایه مدرنیته پایه‏های یقین و قطعیت را به‌شدت سست کرده، زمینه را برای تفاوت دیدگاه‏ها فراهم می‌نماید.

دورکیم نیز دین را یک پدیده سراسر جمعی و ابزاری برای پیوند میان انسان‌ها می‌دانست؛ اما همواره نگران این است که اگر این نیروی پیونددهنده در آستانه مرگ و نابودی افتد، بیماری جامعه‌ نوین که همان گرایش به از هم ‌گسیختگی است را چگونه می‏توان درمان کرد؟

پایبندی به دین را در دو بخش کلی اعتقادی و رفتاری می‏توان ترسیم نمود. به بیان دیگر زمانی فردی را دیندار می‏دانیم که مسائل اعتقادی دین را پذیرفته و رفتار خود را متناسب با اعتقاداتش بنا نهد. بنابراین هر گونه خللی در هر یک از این دو بعد، دیگری را تحت‏الشعاع قرار خواهد داد.

جامعه کنونی ما که از آن به‌عنوان جامعه‌ای در حال گذار یاد می‌شود و در چالش میان سنت و مدرنیته گرفتار آمده است، تحول و دگرگونی را در همه ابعادش به ‌ویژه در حوزه ارزش‌های دینی تجربه می‌کند. نسل جوان جامعه ما که با افکار و اندیشه‌های دنیای مدرن بیگانه نیست، بیش از هر قشر دیگری در معرض این تلاطم و دگرگونی قرار دارد. مشاهده رگه‏هایی از دین‌گریزی در میان جوانان، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. نتایج اکثر پژوهش‌هایی که در بخش پیشینه تحقیق ذکر شده، حاکی از این است که در بعد اعتقادی پایبندی قوی و بالایی وجود دارد اما در بعد پایبندی مناسکی دگرگونی‌هایی رخ داده است (توسلی و مرشدی، 1385؛ طالبان، 1379؛ آهنکوب‌نژاد، 1388؛ امیری و اصغرپور ماسوله، 1393).

ایرانیان از زمان پذیرش اسلام، مناسک دینی چون نماز و روزه را انجام می‌دادند و بعدها با پذیرش مذهب شیعه مراسم خاصی را که با اعتقادات شیعی همخوانی داشت به مجموعه هنجارها، ارزش‏ها، مراسم و مناسک متناسب با آن افزودند. از آن زمان تاکنون این مناسک با نوساناتی که ممکن است برای هر هنجار یا رفتار فرهنگی اتفاق بیفتد، در فرهنگ ایرانی جریان داشته و از نسلی به نسل دیگر منتقل گشته است.

علاوه بر قدمت، تداول، تنوع و وسعت مراسم و مناسک در نظام فرهنگی ما نیز به اندازه‏ای است که می‌توان گفت کم‏تر کنشی به اندازه کنش‌های دینی در نظام فرهنگی ما وسعت و تداول دارد. ثبات شکل و تکرار کنش‌های دینی از دیگر خصوصیاتی است که آن‏ها را به سنت‌های ماندگار فرهنگی تبدیل کرده است.

اما امروزه جوان به دنبال پاسخ پرسش‏هایی است که در حوزه مسائل دینی با آن مواجه شده اما ازآن‏جا که پاسخی معقول و منطقی نمی‌یابد، شکاف عمیقی میان باورهای اعتقادی و رفتارهای مناسکی‌اش ایجاد می‌شود که فستینگر[1] از این حالت باعنوان ناهماهنگی شناختی یاد می‌کند. ناسازگاری شناختی هنگامی رخ می‏دهد که بین رفتارها، شناخت‏ها، ایده‏ها، نگرش‌ها و گرایش‏های مرتبط افراد درباره مسائل و موضوعات گوناگون ناسازگاری وجود داشته است. حالت دیگر ناسازگاری شناختی هنگامی است که بین این وجه نظرها و شناخت‌ها با رفتارها و کنش‌های افراد ناهماهنگی و تعارض ایجاد شود.

اما مسأله اینجاست که در یک جامعه اسلامی، چه عواملی سبب ایجاد شکاف میان اعتقادات و رفتارهای مذهبی شده و دین‏داری فرد را تهدید کرده است ؟

اهداف پژوهش

هدف اصلی این پژوهش این است که دین‌داری را در دو بعد اعتقادی و مناسکی از نگاه جوانان بررسی کند. در واقع این پژوهش بر این اساس است که با اتخاذ رویکرد امیک[2] و بدون رویکرد نظری و فرضیات ساخته ‌شده بر مبنای آن (اتیک[3])، در ژرفای این مسأله دخول کرده و به بررسی علل و عواملی بپردازد که به ایجاد شکاف میان بعد اعتقادی و مناسکی بین جوانان منجر می‏شود. در وهله دوم، به مشاهده و بررسی روشی مبادرت می‏ورزد که جوان برای کاهش این ناسازگاری اتخاذ می‌کند و در نهایت در جستجوی راهی برای از میان برداشتن این مسائل در یک جامعه اسلامی است.

 

مروری بر پیشینه پژوهش

مباحث مربوط به دین و مذهب در ادبیات جامعه‌شناسی جایگاهی ویژه دارد و همواره برای پژوهشگران در کنار دیگر مسائل اجتماعی، دغدغه خاطر است. از این‌رو پژوهش‏های بسیاری در این حوزه به انجام رسیده است که در ذیل به بیان برخی از آن‌ها اکتفا کرده و به نقد و بررسی می‏پردازیم.

 

پژوهش‏های داخلی

  • توسلی و مرشدی (1385) در تحقیقی با عنوان «بررسی سطح دین‌داری و گرایش‌های دین‌داری دانشجویان: مطالعه موردی دانشگاه امیرکبیر» به تبیین وضعیت دین‌داری و گرایش‌های دینی در جوامع در حال گذار می‌پردازد. داده‌های تجربی در این مقاله حاکی از آن است که باورهای دینی دانشجویان در حد بالا و پایبندی به انجام مناسک دینی فردی در حد متوسط رو به بالایی است؛ اما پایبندی به انجام اعمال جمعی دینی در حد کم ارزیابی می‌شود. همچنین گرایش به دین خصوصی، برخورد گزینشی با دین و گرایش به تکثرگرایی دینی رواج زیادی در بین دانشجویان دارد.
  • سراج‏زاده (1375) در تحقیق با عنوان «بررسی رابطه دین‌داری و بزهکاری دانش‏آموزان دبیرستان‌های تهران»، آثار پایبندی به دین را بر گرایش به بزهکاری مطالعه کرده است. یافته‏های کلی تحقیق نشانگر التزام دینی نسبتاً بالای دانش‏آموزان مورد مطالعه است. همچنین در جامعه ایران به‌رغم کشورهای غربی گرایش‏های دینی طبقات پایین قوی‏تر از طبقات بالاست.
  • طالبان (1379) در تحقیقی با عنوان «بررسی تجربی دین‌داری نوجوانان کشور» کوشش کرده است تا با ارزیابی قضاوت‌های ارائه ‌شده در خصوص دین‌داری جوانان در سطح جامعه، میزان اعتبار علمی آن‌ها را بررسی کند. بر اساس یافته‌های تحقیق، بیش از 90 درصد پاسخ‌گویان با گویه‏های اعتقادی و بیش از 65 درصد، با گویه‏های بعد تجربی دین‌داری موافق هستند؛ اما در خصوص مناسک جمعی دینی، مشارکت افراد بسیار ضعیف ارزیابی شده است.
  • نوابخش و همکاران (1388) در پژوهشی با عنوان «میزان پایبندی مذهبی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار» به بررسی این مهم می‌پردازند. این تحقیق نشان می‌دهد که بین پایگاه اقتصادی_ اجتماعی دانشجویان و پایبندی مذهبی آنان رابطه معنی‌داری وجود دارد. دانشجویان با پایگاه اقتصادی_اجتماعی بالا پایبندی کم‏تری به مذهب دارند. همچنین نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که که دختران پایبندی بیشتری به مذهب دارند؛ اما بین گروه علمی دانشجویان و میزان پایبندی آنان به مذهب، رابطه معناداری مشاهده نشده است؛ یعنی آموزش‌های تحصیلی تأثیری در پایبندی به مذهب ندارد و هیچ تفاوتی بین دانشجویان گروه‌های مختلف علمی در دانشگاه وجود ندارد.
  • آهنکوب‌نژاد (1388) در تحقیقی با عنوان «میزان پایبندی دینی جوانان شهر اهواز» به بررسی این مسأله پرداخته است. نتایج به ‌دست‌آمده نشان داد که دین‌داری جوانان شهر اهواز در ابعاد اعتقادی و عاطفی قوی‌تر، اما در ابعاد پیامدی و مناسکی ضعیف‌تر است و نزدیک به متوسط قرار دارند و نمره کل دین‌داری جوانان نیز در حد بالاتر از متوسط و نزدیک به زیاد به دست آمد. درمجموع یافته‌های جانبی تحقیق نشان‌دهنده ارزیابی منفی روند موجود دین‌داری در جامعه و کاهش دین‌داری در بین جوانان است.
  • نوربخش و همکاران (1393) در پژوهشی با عنوان «رابطه متغیرهای دانشگاهی و نگرش دانشجویان به دین» به بررسی رابطه میان تعدادی از متغیرهای دانشگاهی و نگرش دانشجویان به دین پرداخته‏اند. این پژوهش که به شیوة پیمایشی انجام گرفته است، نشان می‌دهد میان نوع دانشگاه و نوع سکونت در زمان تحصیل و همه ابعاد نگرش به دین رابطة معنادار وجود دارد. در مقابل، رابطه معناداری میان نگرش به دین و رشتة تحصیلی وجود ندارد. اما میان بعد رفتاری نگرش به دین و رشته تحصیلی رابطه وجود دارد. نمره بعد رفتاری نگرش به دین در میان دانشجویان علوم انسانی بالاتر از سایر رشته‏هاست.

·         جمشیدیها و همکاران (1393) در تحقیقی با عنوان «بررسی ارتباط کیفیت زندگی با تغییرات دینداری دانشجویان» به‌ بررسی رابطه میان متغیرهای مذکور پرداختند. جامعه‏آماری پژوهش کلیه دانشجویان سه دانشگاه دولتی استان مازندران است. یافته‌ها نشان می‌دهد با افزایش و تحولات مثبت در وجوه و شاخص‌های کلی کیفیت زندگی خانواده‌های دانشجویان، بر میزان دینداری افزوده می‌شود. اما در بررسی رابطه ابعاد جزئی دو متغیر چنین رابطه‌ای دیده نمی‌شود. به‌طور خاص، رابطه کیفیت زندگی مادی در دو وضعیت خیلی‌عالی و خیلی‌ضعیف آن، با دینداری دانشجویان رابطه منفی را نشان می‌دهد.

·         امیری و اصغرپور ماسوله (1393) در پژوهش «ظهور دینداری گزینشی در دختران جوان: یک بررسی کیفی در شهر مشهد» با استفاده از روش نظریه زمینه‏ای و مصاحبه با جوانان دختر در شهر مشهد به فهم نوع دین‏داری در سبک زندگی ایشان پرداخته‏اند. بر این اساس نمونه‏گیری هدفمند و با ملاک اشباع نظری پنج نفر از دختران شهر مشهد از تیپ‏های مختلف انتخاب گردیدند. یافته های پژوهش حاضر حاکی از آن است که افراد بر اساس دین‏داری گزینشی، در هر موقعیتی که قرار می‏گیرند و با توجه به شرایط موجود ممکن است از قسمتی از دین که با آن موافق هستند، پیروی نمایند و بخش‏هایی از دین را که به اصطلاح مانع رسیدن آن‏ها به اهداف‏شان است، کنار می‏گذارند. از جمله پیامدهای این نوع از دین‏داری می‏توان به محوری شدن سلیقه فردی، از بین رفتن نقش اجتماعی و متحد‏کننده دین و توجه به کارآمدی بیشتر مادی اشاره کرد.

 

پژوهش‌های خارجی

  • رالف هود[4] (1980) در پژوهشی باعنوان «صور پایبندی به مذهب و تجربه مذهبی عمیق»، به بیان اشکال مختلف پایبندی به مذهب می‌پردازد. در این تحقیق 54 نفر به سه گروه 25 نفری (جهت‌گیری شخصی)، 14 نفری (جهت‌گیری اجتماعی) و 15 نفر (جهت‌گیری شخصی-اجتماعی) تقسیم ‌شده‌اند و در هر گروه پایبندی به مذهب به‌وسیله فن مصاحبه مورد ارزیابی قرارگرفته است. نتیجه پژوهش را به این صورت می‏توان گزارش کرد: افرادی که جهت‌گیری شخصی نسبت به مذهب دارند، بیش از دو گروه دیگر، تجربیات مذهبی عمیقی به‌مثابه عرفان دارند. افرادی که جهت‌گیری اجتماعی به مذهب دارند، شاید مذهب را به علت کاربردی بودنش پذیرفته‌اند تا بر مبنای درک از عمق وجود و افرادی که جهت‌گیری بیرونی به مذهب دارند، احتمال کمتری دارد که تجارب مذهبی شخصی شدید نسبت به جهت یافتگان درونی گزارش کنند.
  • جوشا و همکاران[5] (2007) پژوهشی باعنوان «پایبندی به مذهب و انرژی مثبت به‌عنوان بخشی از معناداری در زندگی» انجام دادند. آن‌ها در دو مطالعه نقش پایبندی به مذهب را در ایجاد رابطه میان انرژی مثبت و معنادهی به زندگی بررسی کردند. در مطالعه نخست، دین‌داری به‌عنوان واسطه‌ای برای ایجاد روابط میان تأثیر مثبتی که به‌طور طبیعی در زندگی اتفاق افتاده و سطح معناداری زندگی، کشف ‌شده است. در نمونه دوم دین‌داری، به‌طور مشابهی تأثیرات روحیه تحریک ‌شده را در معنا دهی به زندگی نشان می‏دهد. همبستگی محاسبه‌ شده در نمونه 1، نشان داده که همه متغیرها به‌طور معنادار و مثبتی همبستگی دارند.
  • استرلینگ سی هیلتون، ژیلبرت دبلیو فیلینگم و ژوزف ال لیون[6] در تحقیقی «رابطه میان میزان خودکشی و پایبندی به مذهب در نوجوانان پسر Utah» را مورد بررسی قرار دادند. این گزارش میزان خودکشی نوجوانان پسر را که در رده سنی 15-34 سال، بر اساس عضویت و پایبندی‌شان به کلیسای عیسی مسیح در روز مقدس طبقه‌بندی ‌شده‌اند را بررسی می‌کند. همه اشکال مرگ گزارش ‌شده برای نوجوانان پسر با گزارشات عدم رابطه با کلیسا، تطبیق داده شدند. نتیجه‌ این پژوهش نشان می‌داد که سطوح بالای دین‌داری رابطه معکوسی با میزان خودکشی داشته است.
  • پیلکینگتون و پاملا [7](1965) در پژوهشی باعنوان «تغییر در نگرش و رفتار مذهبی دانشجویان در رشته‏های مختلف» با استفاده از مقیاس نگرش مذهبی و پرسشنامه‏ای مربوط به رفتار و اعتقادات مذهبی به مطالعه یک نمونه 106 نفری از دانشجویان در سال اول و سوم دانشگاه پرداختند. در چهار شاخص از هفت شاخص استفاده شده، کاهش معناداری مشاهده شد اما مقایسه میان پاسخ‏های دانشجویان دانشگاه و دانش‏آموزان کالج نشان می‏دهد که با آموزش دانشگاه قرار گرفتن، به خودی خود نمی‏تواند سبب این کاهش باشد. بنابراین این فرضیه که دانشگاه موجب تغییر نگرش و رفتار مذهبی دانشجویان می‏شود، رد می‏گردد.
  • ویس اوزوراک [8] (1989) در پژوهشی با عنوان «تأثیرات اجتماعی و شناختی بر توسعه باورها و تعهدات مذهبی در دوران نوجوانی» به مطالعه یک نمونه 390 نفری از نوجوانان پرداخت. در این پژوهش نوجوانان پرسشنامه‏ای شامل اطلاعات جمعیتی خانواده، پس زمینه مذهبی، باورها، عملکردها و تجارب، پرسش‏های وجودی و صمیمیت با خانواده و همسالان پر کردند. نتایج نشان می‏دهد تعلقات و اعمال مذهبی پدر و مادر با تمام جنبه‏های مذهبی در اوایل و اواسط نوجوانی فرزند رابطه مثبت دارد اما در اواخر دوره نوجوانی این رابطه تنها نسبت به عملکردها و کاهش تغییرات احتمالی در کالج است. صمیمیت خانواده با تغییرات در باورها و تعهدات مذهبی رابطه عکس دارد. شواهد حاکی از آن است که نفوذ همسالان، موجب شک مذهبی و تغییرات در ایمان می‏شود.

 

نقد و ارزیابی

در اکثر پژوهش‌های داخلی، شیوه گردآوری و تجزیه ‌و تحلیل داده‌ها بر اساس روش‌های کمی و با استفاده از پرسشنامه است. در تحقیقات کمی عموماً نمی‌توان به عمق شناخت افراد دست ‌یافت و لایه‌های پنهان معانی و ارزش‌های پاسخگویان را درک کرد؛ بنابراین می‌توان گفت که مشکل اکثر این پژوهش‌ها در سطح ماندن شناخت‌ ما از مسأله مورد بررسی است چرا که رویکرد اتیک اساساً یک رویه اثباتی است و بر ویژگی ناظر بودن محقق بر امر مورد تحقیق و نگاه به آن از موضعی خارجی و واسطه‏مند تأکید دارد. در تحقیقات کمی همیشه به دنبال گزاره‌های علت و معلولی هستیم اما تحقیق کیفی به دنبال یک توصیف ضخیم با جزئیات خاص اما با درجه انتزاعی محدود درباره یک موقعیت یا میدان اجتماعی است تا بتواند به درک، معنا و بازنمائی در امر مورد مطالعه دست یابد.

 

مروری بر ادبیات نظری پژوهش

لازم به ذکر است که یکی از مناقشات پژوهش‌های کیفی و کمی، کاربرد نظریه است. در این پژوهش چارچوب نظری، آن‌گونه که در روش‌های کمی مرسوم است، وجود ندارد. در این نوع پژوهش‌ها (کیفی)، نظریه‌ها تنها نقش هدایت‌گر یا مکمل را خواهند داشت. گرچه پژوهشگر کار خود را با چارچوب نظری آغاز نمی‌کند اما این هرگز بدان معنا نیست که محقق فارغ از هرگونه جهت‌گیری نظری قدم درراه پژوهش گذاشته است. اندوخته‌های نظری خواه‌ناخواه بر مشاهدات و ملاحظات پژوهشگر تأثیرگذار است.

 

نظریه اینگلهارت[9]

اینگلهارت، پیش‌بینی می‌کند که جایگزینی جمعیت از نسلی به نسل دیگر، به‌آرامی به تغییری طولانی از ارزش‌های مادی به ارزش‌های فرا مادی منجر می‌شود (Inglehart et al., 1994:337). وی ارزش‌ها را به دو دسته مادی و فرا مادی تقسیم می‌کند. خیزش فرا مادیگری اگرچه گسترده است لیکن تنها یک جنبه از فراگرد وسیع‌تر دگرگونی فرهنگی‌ای است که به جهان‌بینی سیاسی، گرایش‌های مذهبی، نقش‌های مبنی بر جنسیت و هنجارهای جنسی در جامعه پیشرفته صنعتی شکل نوینی بخشیده است. این دگرگونی‌ها در ارتباط با یک نیاز مشترک‌اند: نیاز به احساس امنیت که مذهب و هنجارهای فرهنگی مطلق، به طریق سنتی آن را تأمین می‌کرده‌اند (اینگلهارت، 201:1382).

از نظر اینگلهارت، سه دلیل اساسی برای افول هنجارهای مذهبی و هنجارهای جنسی سنتی در جوامع پیشرفته صنعتی وجود دارد. اولین علت آن، افزایش احساس امنیت است که نیاز به هنجارهای مطلق را کم‌رنگ می‌کند. افراد تحت‌ فشارهای روانی نیاز به مقررات قابل پیش‌بینی و خشک دارند که از آن‏چه روی می‌دهد، اطمینان حاصل کنند زیرا در خطر هستند؛ اما فرا مادیون بازتاب پدیده معکوسی هستند: در اوضاع نسبتاً امن و بی‌خطر، شخص می‌تواند تنوع و اختلاف بیشتری را تحمل کند، لذا فرد نیازی به امنیت حاصل از مقررات خشک و مطلقی که بازدارنده‌های دینی قادر به تأمین آن هستند، ندارد. دلیل دوم این است که هنجارهای اجتماعی و مذهبی معمولاً در ابتدا، زمینه‌ای کارکردی دارند در واقع بسیاری از این هنجارهای مذهبی در ضرورت بقای خانواده‌اند و امروزه با ظهور دولت رفاه عمومی، حتی اگر خانواده هم متلاشی شود، نسل جدید می‌تواند به حیات خود ادامه دهد. درست است که با از میان رفتن زمینه کارکردی هنجارهایی که خانواده را تقویت می‌کرده، ارزش‌های جامعه به‌سرعت تغییر نمی‌کند، اما راه برای سست شدن آن هنجار هموار می‌گردد (اینگلهارت، 203:1382-202).

دلیل سوم برای افول جهان‌بینی سنتی نیز، مسأله هماهنگی شناختی است. مردم در پی آن‌ هستند که جهان‌بینی‌شان با تجربه روزانه‌شان همسان گردد. از این‌رو در جامعه صنعتی که کارخانه مرکز تلاش تولیدی است، مفهوم خدا به‌ منزله ساعت‌ساز بزرگی است که جامعه را خلق کرده و سپس آن را ترک نموده، به حال خویش واگذاشته تا مستقل عمل کند. از این‌رو هرچه بر کنترل بشر به محیط افزوده گردید، نقشی که به خدا نسبت داده شد، تضعیف گردید (اینگلهارت، 204:1382). زوال ظاهری هنجارهای اجتماعی و مذهبی سنتی، با تحول از ارزش‌های مادی به فرا مادی، در ارتباط است. تحول به‌سوی فرا مادیگری و افول اشکال سنتی مذهب، دو اتفاق همراه هستند زیرا هر دو یک علت مشترک دارند: سطح بی‌سابقه امنیت فردی در جامعه پیشرفته صنعتی معاصر (اینگلهارت، 234:1382).

 

نظریه آلپورت

 تقسیم‌بندی آلپورت در خصوص جهت‌گیری مذهبی فرد توانسته است توجه زیادی را طی سالیان اخیر به خود معطوف دارد و در مطالعاتی که عامل مذهب مورد توجه روان‏شناسان است به‌عنوان یک نظریه کارآمد مورد استفاده قرار گیرد. آلپورت برحسب جهت‌گیری دینی افراد، آن‌ها را با دو جهت‌گیری دینی درونی و بیرونی تقسیم‌بندی می‌کند.

از نظر آلپورت افراد مذهبی با جهت‌گیری درونی ضمن درونی سازی ارزش‏های دینی، مذهب را به‌ مثابه هدف در نظر می‌گیرند. درحالی‌که افراد با جهت‌گیری بیرونی، دین را صرفاً وسیله‌ای برای نیل به اهداف دیگر در نظر می‌گیرند. اخیراً نظریه آلپورت در زمینه جهت‌گیری دینی بیرونی به دو مقوله اجتماعی و شخصی بسط یافته است. طبق این تقسیم‌بندی افراد دارای جهت‌گیری دینی بیرونی اجتماعی از مذهب جهت نیل به اهداف اجتماعی سود می‌جویند، در حالی ‌که در جهت‌گیری مذهبی بیرونی شخصی افراد از مذهب جهت کسب امنیت فردی استفاده می‌کنند (Fulton,1997:61).

وی بر این باور است که در نظام ارزش‌های مذهبی، ارزش‏هاى دینى، بالاترین، مقدم‌ترین و ضرورى‏ترین ارزش‏ها هستند. هدف اصلى فرد در زندگى این است که زندگى‏اش را به شیوه‏اى عملى کند که با باورهاى دینى‏اش متحد و سازگار است فرد به دنبال وحدت ارزش‌ها، ارتباط خود با جهان به‌عنوان یک کل و نیل به سعادت اخروی است (Hurka, 1980:85). آلپورت معتقد است که نظام ارزش دینى، به‌تنهایی قادر است شخصیت را سازمان‌دهی کند. به عقیده آلپورت، همه این نظام‌های ارزشى کلى به‌صورت مساوى قادر به یکپارچه‌سازی شخصیت نیستند. وى بر این باور است که نظام ارزشى دینى تنها نظامى است که می‌تواند به‌صورت کامل و مستمر به شخصیت، وحدت و یکپارچگى ببخشد؛ زیرا از یک‌سو، دین با تمام جنبه‌های زندگى انسان سر و کار داشته، در هر بخشى از زندگى، حرفى براى گفتن دارد. دین می‌تواند فرد را در تمام تعاملاتش با دنیا، در تمام جنبه‌ها راهنمایى و یارى کند. در بین تمام نظام‌های ارزشى، فقط نظام ارزشى دینى می‌تواند در تمام جنبه‌ها و در تمام زندگى راهنماى انسان است. از سوی دیگر، دین پدیده‌ای است که با عالم بالا؛ یعنى عالم غیر مادى نامحدود فوق طبیعى، مرتبط است. نظام ارزشى دینى ساخته دست بشر نیست، اما سایر نظام‌های ارزشى دیگر ساخته ‌و پرداخته دست بشر هستند (میردریکوندی، 80:1382-79).

نظریه ناهماهنگی شناختی

نظریه فستینگر مشهورترین الگوی همسانی شناختی و شاید تأثیرگذارترین نظریه در روان‏شناسی اجتماعی است. نقطه شروع مهم برای فستینگر مشاهده این وضعیت در زندگی روزمره است که ما اغلب در وضعیتی قرار می‏گیریم که طبق نگرش‌های خود عمل نمی‏کنیم بلکه هماهنگ با الزامات نقش خود و یا هماهنگ با زمینه اجتماعی عمل می‏کنیم.

طبق نظریه ناهماهنگی، شناخت‌های یک فرد (افکار، باورها، نگرش‌ها) ممکن است هماهنگ یا ناهماهنگ است. داشتن شناخت‌های ناهماهنگ سبب ناهماهنگی شناختی می‌گردد که حالت ناخوشایندی از برانگیختگی است که فرد را به کاهش ناهماهنگی برمی‌انگیزد. فرد باید برای توجیه تغییر در رفتار خود، نگرش خویش را تغییر دهد. روی‌هم‌رفته ناسازگاری شناختی کوشش فرد است در راستای این‏که ناهمسازی بین دو یا چند اندیشه یا ایده را کاهش دهد.

ناسازگاری شناختی هنگامی رخ می‌دهد که بین رفتارها، شناخت‌ها، ایده‌ها، نگرش‌ها و گرایش‏های مرتبط افراد درباره مسائل و موضوعات گوناگون ناسازگاری وجود داشته است. حالت دیگر ناسازگاری شناختی هنگامی است که بین این وجه نظرها و شناخت‌ها با رفتارها و کنش‌های افراد ناسازگاری و تعارض ایجاد شود.

نظریه ناسازگاری شناختی بر این پیش‌فرض استوار است که شناخت‌های گوناگون در مورد یک موضوع ممکن است به حالتی از ناهماهنگی و ناسازگاری در فرد منتهی شود. هنگامی‌که فرد در معرض دو شناخت گوناگون و بعضاً ناسازگار قرار می‌گیرد، برانگیخته می‏شود که یکی از این دو را گزینش و مزایای آن را برجسته کرده و دیگری را رها سازد. (احمدی، 21:1387)

 

روش‌شناسی تحقیق

با توجه به این‏که هدف این تحقیق بازسازی معنایی جهت‌گیری مذهبی است لذا برای رسیدن به این مقصود، در پژوهش حاضر کاربرد روش تحقیق کیفی مناسب‏تر تشخیص داده شد. پژوهشگر به‌صورت مرحله‏ای از روش‏های مختلف کیفی برای نیل به اهداف تحقیق، بهره برده است. به‌این‌ترتیب که در مرحله گردآوری داده‏ها از روش مطالعه محوری با فن مصاحبه عمیق و در مرحله تجزیه‌ و تحلیل داده‏ها، از روش نظریه زمینه‏ای استفاده ‌شده است.

 

مشارکت‌کنندگان و نمونهگیری

مشارکت‌کنندگان این مطالعه را هجده نفر از دانشجویان دختر و پسر دانشگاه دولتی اصفهان تشکیل داده‏اند. از مزایای انتخاب دانشگاه به‌عنوان میدان پژوهش این است که محیط‏هایی مانند دانشگاه، «انبارهایی» سهل‏الوصول برای دسترسی به نمونه‏ها است. افزون بر آن این میدان پژوهش مملو از نسل جدید است که با موضوع مورد بررسی تناسب بسیار دارد. تنوع افکار و عقاید، بستر قومی و فرهنگی گوناگون، دسترسی به تحولات روز علوم و پویایی محیط از خصایص ممتاز این بستر است.

نمونه‏گیری در تحقیقات کیفی شامل چند نوع است که بر اساس ماهیت موضوع پژوهش و بررسی انواع نمونه‏گیری، برای این مطالعه نمونه‏گیری آسان و داوطلبانه به‌عنوان بهترین روش مشخص شد:

نمونه‏گیری آسان مبتنی بر انتخاب موارد یا افرادی است که در دسترس است، داوطلب بوده و به‌سادگی می‌توانند در نمونه وارد شوند. دو نوع نمونه‏گیری آسان وجود دارد که عبارت‌اند از: نمونه‏گیری حبسی و نمونه‏گیری داوطلبانه:

الف) نمونه‏گیری حبسی: نوعی نمونه‏گیری آسان از یک محیط خاص است که محقق ممکن است آن را برای مشارکت‌کنندگان چندان دشوار نبیند. ب) نمونه‏گیری داوطلبانه: نمونه‌گیری آسان است که در آن افراد از روی تمایل در یک مطالعه شرکت می‌کنند (محمدپور،1390: 32). برای اطمینان از روش نمونه‏گیری و صحت داده‏های به‌دست‌آمده در کنار این روش از شیوه نمونه‏گیری نظری نیز استفاده شد تا به اشباع نظری رسید. نمونه‏گیری نظری به معنای آن است که نمونه‏گیری بیش از آن ‌که پیش از پژوهش مشخص شود، در جریان پژوهش شکل می‌گیرد و مبتنی بر مفاهیمی است که از داده‏ها بیرون آمده‏اند (Corbin Juliet & Anselm Strauss, 2008:143). این‏ها مفاهیمی‏اند که: الف) مکرراً در جریان تحلیل پدیدار می‏شوند؛ ب) به‌صورت شرایطی عمل می‏کنند که صورت‏های گوناگون یا واریاسیون‏های یک مقوله عمده را ایجاد می‌کنند. هدف از نمونه‏گیری نظری به حداکثر رساندن امکان مقایسه رویدادها و موردهاست تا تعیین کنیم چگونه یک مقوله ازلحاظ ویژگی‏ها و ابعادش تغییر می‌کند (استروس و کوربین، 1389: 220). در نهایت با استفاده از معیار اشباع نظری در مورد تعداد نمونه‏ها تصمیم‏گیری شد و با شروع اولین مصاحبه، اقدام به استخراج مفاهیم و تحولات شد و پس از 14 مصاحبه، اشباع نظری حاصل گردید اما برای اطمینان از یافته‏ها، مصاحبه تا 18 مورد ادامه یافت و سپس انجام مصاحبه پایان یافت.

 

فنون گردآوری و تجزیه‌ و تحلیل اطلاعات

در این پژوهش برای گردآوری داده‌های تحقیق از مصاحبه‌ پژوهشی استفاده‌ شده است.

نوع مصاحبه‏های انجام‌گرفته، مصاحبه‏های عمیق یا نیمه سازمان‌ یافته است که اجازه می‏دهد تغییرات آزاد بیشتری بین مصاحبه‏کننده و مصاحبه‌شونده صورت گیرد و برای آشکارسازی یک موضوع، گفتگو در جزئیات و ساختن تئوری مفید است (استربرگ، 1384: 107).

در این پژوهش برای تحلیل داده‏های به‌دست ‌آمده ابتدا داده‌ها کدگذاری شده و سپس با استفاده از نظریه زمینه‏ای تحلیل شدند.

کدگذاری نظری شیوه‏ای برای تحلیل اطلاعاتی است که به‌ منظور تدوین نظریه زمینه‏ای جمع‌آوری‌ شده است (فلیک، 1387: 224). کدگذاری نشانگر عملیاتی است که طی آن داده‌ها خرد می‏شوند، مفهوم‌پردازی می‏شوند و آن‏گاه به روش‏های جدید، دوباره به یکدیگر متصل می‏شوند. بلیکی این نوع کدگذاری را به‌عنوان فرآیند چرخه‏ای یا حلزونی فرمول‌بندی می‏کنند که در برگیرنده سه نوع فعالیت است: توصیف، طبقه‏بندی و اتصال. در گام اول باید توصیف‏های فربه یا جامع از پدیده مورد مطالعه به عمل آید. توصیف تکیده فقط وقایع را بیان می‌کند، درحالی‌که توصیف فربه زمینه کنش، مقاصد کنش‏گران اجتماعی و فرآیندهای حفظ ثبات و استمرار یا تغییر کنش اجتماعی و کنش متقابل اجتماعی را نیز شامل می‏شود. در مرحله بعدی این فرآیند، یعنی مرحله طبقه‏بندی از طریق ایجاد و ابداع مقوله‌ها، اطلاق مقوله‏ها به داده‏ها و تجزیه و ترکیب مقوله‌ها حاصل می‏شود. سومین بخش این فرآیند عبارت است از پیوند دادن مقوله‌ها به یکدیگر. هدف اصلی این است که نظم‌های متوالی و تکراری، گوناگون و موارد منفرد در داده‌ها کشف شود و بدین ترتیب نقطه آغازی برای برساختن نظریه فراهم آید (بلیکی، 1384: 11-310).

برای تحلیل داده‏های به‌دست‌آمده ابتدا داده‌ها کدگذاری شده و سپس با استفاده از نظریه زمینه‏ای تحلیل شدند.

رویه‌ نظریه‌ مبنایی (زمینه‏ای) یک روش تحقیق کیفی است که یک سلسله رویه‏های سیستماتیک را به کار می‌گیرد تا نظریه‏ای مبنی بر استقرار درباره پدیده‌ای ایجاد کند (استروس و کوربین، 23:1389).

نظریه‌ زمینه‏ای نخستین بار به‌وسیله‌ گلاسر و استروس[10] (1967) در کتاب کشف نظریه زمینه‌ای مطرح شد. این نظریه برخلاف عنوان ظاهری آن روشی است برای تولید نظریه در حوزه‌هایی که دستیابی به آن از طریق رویه‌های کمی اثباتی دشوار است. طبق نظر گلاسر داده‌های مورد استفاده در نظریه زمینه‌ای باید تجربه‌ای هستند؛ به این معنا که محقق شخصاً به‌صورت عینی و تجربی درگیر عملیات گردآوری و تحلیل اطلاعات است. ماهیت استقرایی این نظریه سبب خلاقیت و آزادی عمل محقق شده و فرآیند پژوهش را بسیار انعطاف‌پذیر می‏سازد. نظریه زمینه‏ای یک نظریه مسأله_ محور است و بر ارتباط دادن مراحل و گام‏هایی استوار است که به تعیین ساختار نظری مسأله کمک می‌کند (محمدپور، 77:1390).

در فرآیند ساخت نظریه زمینه‏ای داده‏های گردآوری ‌شده در سه مرحله کدبندی ‌شده و به هم متصل می‏شوند که عبارت‌اند از کدبندی باز، کدبندی محوری و کدبندی گزینشی یا انتخابی. در مرحله اول یا کدگذاری باز، محقق به بررسی متن جهت یافتن مفاهیم مکنون در اطلاعات می‏پردازد. با استفاده از رهیافت مقایسه‏ای ثابت، محقق تلاش می‌کند مفاهیم را اشباع سازد. کدبندی باز در این مقاله به‌صورت سطر به سطر انجام ‌شده است. زمانی که مجموعه‏ای از مفاهیم اولیه استخراج شدند، مفاهیم مشترک بر اساس مقایسه‌های ثابت (تشابهات و تفاوت‏ها) در قالب مقوله‏های عمده دسته‌بندی می‏شوند. این فرآیند را کدگذاری باز متمرکز می‏خوانند. سپس مقوله‏های عمده بر اساس ابعاد شرایطی، تعاملی/فرایندی و پیامدی دسته‌بندی ‌شده و در یک خط داستان به یکدیگر مرتبط شده و به نگارش در می‌آیند. خط داستان باید مقوله‏های عمده را به‌صورت منطقی و تحلیل به دنبال هم فهرست‏وار توضیح داده و هرکدام را در ارتباط با دیگری و سپس در ارتباط با کل قرار دهد. به این مرحله کدبندی محوری گفته می‏شود. کدبندی محوری به تنظیم تحلیلی و منطقی داده‏ها کمک کرده و زمینه را برای کدگذاری گزینشی و استخراج مقوله هسته فراهم می‏سازد. بعد از اتمام خط داستان مقوله‏ای باعنوان مقوله محوری یا هسته استخراج می‏شود. در این مرحله محقق شرایطی را که بر این پدیده مرکزی تأثیر می‏گذارد، استراتژی‌های عنوان ‌شده در پدیده، بستر و شرایط متداخل کننده‏ای که این شرایط را شکل می‏دهند و پیامدهای انجام این استراتژی‏ها را در قالب یک مدل نظری سه‌بعدی ترسیم می‌کند. این مرحله را کدگذاری گزینشی می‏نامند. در این گام محقق یک مدل نظری می‏سازد که روابط متقابل بین مقوله‏های محوری را نشان می‏دهد.

 

قابلیت اعتماد

برای رسیدن به معیار قابلیت اعتماد[11] (معادل اعتبار و روایی در تحقیقات کمی)، از سه تکنیک متعارف و بسیار مرسوم استفاده به عمل آمد که عبارتند از:

اول: کنترل یا اعتباریابی توسط اعضاء[12] : در این روش، از مشارکت‏کنندگان خواسته شد تا یافته‏های کلی را ارزیابی کرده و در مورد صحت آن نظر دهند.

دوم: مقایسه تحلیلی[13]: در این روش، به داده‏های خام رجوع گردید تا ساخت‏بندی نظریه با داده‏های خام مقایسه و ارزیابی گردد.

سوم: استفاده از تکنیک ممیزی[14]: در این زمینه، چند متخصص در کار نظریه زمینه‏ای، بر مراحل مختلف کدگذاری، مفهوم‏سازی و استخراج مقولات نظارت داشتند (بوستانی و محمدپور، 1388: 156).

 

یافته‏ها

مسأله اصلی این پژوهش، بررسی جهت‏گیری مصاحبه‏شوندگان در ابعاد اعتقادی و مناسکی دین است. در این مقاله کوشش شده است که معانی ذهنی و کنش‏های مذهبی دانشجویان مورد مطالعه و کنکاش قرار گیرد. آیا جوان جامعه ما به میزان باورها و اعتقاداتش، به مناسک نیز پایبند است؟ به‌عبارت‌دیگر آیا بین بعد شناختی و رفتاری وی ناسازگاری شناختی وجود ندارد؟

در این پژوهش مشارکت‏کنندگان دختر و پسر در رشته‏های متنوع علوم انسانی، فنی مهندسی و علوم پایه، در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد و در دامنه سنی 20 تا 30 سال حضور داشتند.

در مرحله کدبندی باز، با مطالعه و مرور مکرر متن مصاحبه‏ها مفاهیم و کد‏های اولیه آشکار شدند و سپس مقولات عمده مبتنی بر آن‏ها، شناسایی شده، خصیصه‏ها و ابعادشان در داده‏ها کشف می‏شوند. بنابراین 18 مفهوم (کد اولیه یا زیر مقوله) انتخاب شدند که در نهایت این مفاهیم در قالب 7 مقوله عمده (کد متمرکز) جای گرفتند. در مقولات عمده تلاش بر آن است که متناسب با خصیصه و ابعاد زیر مقوله‏های نوزده‏گانه دسته‏بندی داده شود که بتواند تمایزی آشکار در میان مقوله‏ها ایجاد کند. از این رو زیر مقوله‏هایی که اشاره به اعتقادات ریشه‏ای و اساسی داشت در مقوله اعتقادات پایه‏ای جای گرفتند. زیر مقوله‏هایی که بر باور و اعتقاد به اعمال و رفتارهای دینی تأکید داشتند در مقوله‏ای با نام اعتقادات مناسکی دسته‏بندی شدند. با تعمق در میان زیر مقوله‏ها، به عواملی که موجب دوگانگی و تضاد در اعتقادات و رفتار شده‏اند، دست یافتیم که از آن‏ها به عنوان عناصر اصلی و فرعی ایجاد ناهماهنگی یاد شده است، مقوله آداب و احکام اشاره به بعد عملی چهار مناسک نماز خواندن، روزه گرفتن، تقلید و دعا کردن دارد و این‏که افراد تا چه حد بر این مناسک مقید و پایبند هستند. یکی از رفتارهای اخلاقی شایع مانند دروغ گفتن را نیز در دو بعد اعتقادات اخلاقی - که اشاره به باور افراد در خصوص دروغ دارد- و مقوله رفتارهای اخلاقی – که دال بر میزان پایبندی به این اعتقاد است- قرار دادیم.

در مرحله بعد؛ یعنی کدگذاری محوری، سعی بر آن است تا براساس ارتباط میان خصیصه‏ها و ابعاد مقوله‏ها، در حول محوری قرار بگیرند. بنابراین اعتقادات نظری و باورها در کد محوری بعد نگرشی، بعد عملی مناسک در کد محوری بعد رفتاری و در نهایت عواملی که مسبب این شکاف هستند در کد محوری شرایط زمینه‏ای و مداخله کننده دسته‏بندی شدند.

در آخرین مرحله، یکپارچه سازی و پالایش مقوله‏ها به استخراج یک مقوله هسته‌ای منجر شد که مقوله اساسی تحقیق را شامل می‏شود. مقوله هسته‏ای این بررسی «باز معنایی مذهب» است.

در جدول 1 زیر کدبندی اولیه، کدبندی متمرکز، کدگذاری محوری و مقوله هسته‏ای که در خلال تحلیل مصاحبه‏ها استخراج شدند، ارائه می‏شود. لازم به ذکر است که در این تحقیق، بر اساس روش نظریه زمینه‏ای واحد تحلیل، فرد نیست؛ بلکه مفاهیمی هستند که در جریان نمونه‏گیری نظری و مبتنی بر نمونه‏گیری آسان از افراد مورد مصاحبه به اشباع نظری رسیده‌اند.

 

 

جدول 1- کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری گزینشی یافته‏های تحقیق

کدگذاری باز

کدگذاری محوری

کدگذاری گزینشی

مفاهیم

(کدبندی اولیه)

مقوله‌های عمده

(کدبندی متمرکز)

- اعتقاد به خدا

- پذیرفتن معاد

- باور به امامت

اعتقادات

پایه‏ای

بعد

نگرشی

باز معنایی مذهب

- معتقد بودن به نماز

- مقید بودن به روزه

- پذیرش مسأله تقلید

- اعتقاد داشتن به دعا

اعتقادات

مناسکی

- نگرش به دروغ

اعتقادات

اخلاقی

- رفتار کارشناسان و مبلغان امور دینی

- ضعف محتوایی کتب دینی و آموزش نادرست

عوامل اصلی

ایجاد ناهماهنگی

 

 

شرایط زمینه‏ای

 

 

شرایط مداخله‏گر

 

- اجبار بیرونی

- پای‏بندی ناقص دیگران

- جو خانوادگی

عوامل فرعی ایجاد ناهماهنگی

- خواندن نماز

- روزه گرفتن

- تقلید کردن

- دعا کردن

آداب و احکام

بعد

رفتاری

-دروغ گفتن

رفتارهای اخلاقی

 

 

یافته‌های عمده

مقولات عمده‏ای که در این بررسی مورداستخراج قرار گرفت در زیر به‌طور اختصار معرفی می‏گردد:

بعد نگرشی

بعد نگرشی، کد محوری است که نگرش‌ها و باورهای فرد را نسبت به مسائل اعتقادی بیان می‌کند. این کد در سطح شامل اعتقادات پایه‏ای، اعتقادات مناسکی و اعتقادات اخلاقی است؛ که هریک به‌تفصیل توضیح داده می‏شوند:

اعتقادات پایه‏ای

منظور از اعتقادات پایه‏ای، باورهایی پیرامون ابعاد اصلی دین‏داری و اعتقادات مذهبی افراد است که انتظار می‏رود پیروان یک دین به آن‏ها عمیقاً ایمان داشته است. به عبارت دیگر در این مقوله، سنگ بنای اعتقادات مذهبی افراد مورد کنکاش قرار گرفته است. اعتقاداتی مانند اعتقاد به خدا، پذیرفتن معاد و باور به امامت (در این تحقیق امامت امام زمان (عج)) که در دین اسلام به عنوان اصول دین از آن یاد شده است. همه مشارکت‏کنندگان به این موارد اعتقاد داشته و آن را پذیرفته‏اند. یکی از مشارکت‏کنندگان می‏گوید:

 «همه چیزم خدا هست و در روز ساعت‏ها با خدا حرف می‏زنم.»

 یا شرکت‏کننده دیگری بیان می‏دارد:

 «حضور خدا و قدرت برتر خدا رو توی زندگیم حس می‏کنم»

 دانشجوی دیگری در این زمینه این‏گونه اظهار نظر می‏کند:

 «خدا برای من خیلی گسترده هست و از این بابت که بنده‏اش رو رها نمی‏کنه اطمینان دارم».

 حتی شرکت‏کننده دیگری که سعی می‏کرد همه مسائل را با بعد عقلانی و علم‏گرایی بررسی کند می‏گوید:

«هیچ وقت نتونستم خدا رو کامل از زندگیم بذارمش کنار. برای هر کدوم از اعتقاداتم تونستم مورد نقضی پیدا کنم اما برای خدا نتونستم. مثلاً این‏که کل جهان برام ناآگاهانه آفریده شده باشه رو نمی‏تونم بپذیرم».

 مشارکت‏کنندگان نه فقط به خدا باور داشتند بلکه  اذعان می‏کردند که با کنار گذاشتن خدا در زندگی دچار آسیب‏هایی می‏شوند از جمله شرکت‏کننده‏ای می‏گوید:

 «اگه نباشه زندگیم کاملاً نابود شده است و به سرگردانی و حیرت می‏رسم».

در باب اعتقاد به مسأله معاد مشارکت‏کنندگان ضمن اذعان به باور داشت به آن به ذکر پیامدهای اعتقاد به معاد در زندگی خود می‏پرداختند، پاسخگویی بیان می‏کند که :

 «باور به معاد دارم، به نظرم یک کنش و واکنشی است توی این عالم، کوچک‏ترین کار اونجا باهاش برخورد میشه، چون اگه غیر این باشه بی‏نظمی، بی‏هنجاری، بی‏قانونی و پوچی همه زندگی رو می‏گیره، پس باید باشه یه چنین نظامندی، وقتی یه زندگی این چنین قانونمنده پس همه چیز قانونمنده

 یا مشارکت‏کننده دیگری می‏گوید:

«این‏که جهان دیگه‏ای هست واقعیت داره، لازمه این زندگی اینه که هر کسی که اینجا کاری کرده اون‏جا نتیجه‏اش رو می‏بینه. اگه جهان دیگه‏ای نباشه؛ یعنی هیچ، الکی به دنیا اومدیم. فقط اومدیم زندگی کنیم و بعد بمیریم. باید نتیجه‏ای بگیریم از کارمون».

 

اعتقادات مناسکی

اعتقادات مناسکی، کد تفسیری است که اشاره به اعتقاد و نگرش افراد نسبت به مناسکی که دین آن را ملزم کرده دارد، در واقع هدف، دانستن لایه‏های پنهانی و درونی ذهن افراد درباره مناسکی چون نماز، روزه، دعا کردن و تقلید است. این کد شامل زیر کدهای تفسیری معتقد بودن به نماز، مقید بودن به روزه، پذیرش مسأله تقلید و اعتقاد داشتن به دعا است. در همه‌ این موارد می‏وان پاسخگویان را به دو دسته تقسیم کرد: دسته‏ای که به این مناسک اعتقاد و باور تام داشتند و کسانی که به دیده شک و تردید درباره آن حرف می‏زدند و یا به گونه‌ رایج آن را انکار می‏کردند.

در دسته اول می‏توان به این موارد اشاره کرد: درباره اعتقاد به نماز پاسخگویی بیان می‏کرد:

 «یکی از مراقبه‏های واقعی، جزئی‏ترین و یا شاید کلی‏ترین و مهم‏ترین اون‏ها نمازه، که به درون خودت بری، به خودت نگاه کنی».

 و یا مشارکت‏کننده دیگری که اذعان می‏کرد:

 «آدم وقتی یه نفر رو دوست داره یه سری قاعده‏هایی که اون دوست داره رو باید رعایت کنه».

مشارکت‏کننده دیگری نیز در این باره این‏گونه اظهار عقیده می‏کرد:

«نماز چیزی نیست که کسی از خودش گفته باشه وقتی تو قرآن اومده، آدم اگه خدا رو واقعا دوست داره باید انجامش بده».

پاسخگوی دیگری درباره اعتقاد به روزه می‏گوید:

«حال روزه بودن رو دوست دارم، به خاطر تقوا، جواب دادن روز قیامت و خودسازی باید روزه گرفت».

یکی از پاسخگویان درباره دعا بیان می‏دارد که :

 «با دعا آرامش می‏گیرم و اگه نباشه احساس خلاء می‏کنم».

شرکت‏کننده دیگری اعتقاد خود به تقلید را این گونه اظهار می‏کند:

 «رساله نگاه می‏کنم، یا اگه بلد نباشم زنگ {به دفتر مرجع} می‏زنم یا می‏پرسم».

یکی از دانشجویان اهل تسنن نیز در این زمینه می‏گوید:

 «با وجودی که سنی‏ام اما سوالات دینی خودمونو با آخوندها و روحانیونی که داریم درمیون میذاریم یا از امام شافعی پیروی می‏کنم».

در این قسمت اشاره مختصری می‏شود به نظر پاسخگویانی که اعتقادی به مناسک ندارند:

شرکت‏کننده‏ای درباره نماز می‏گوید:

 «نماز نمی‏خونم، قبلاً اعتقاد داشتم ولی الان نه. چون یه سری رفتار از افراد نمازخون دیدم به این خاطر انجام نمی‏دم، دیگه از نماز زده شدم».

دیگری این طور بی‏اعتقادی خود را نسبت به نماز بیان می دارد:

 «خیلی وقته نماز نمی‏خونم، درباره‏اش شک دارم، به این که نماز به درد انسان می‏خوره شک دارم، حتی این که نماز واجبه هم شک دارم».

 و یا دانشجوی دیگری که بی‏اعتقادی خود را در قالب این کلمات ابراز می‏کرد:

«اصلاً کاری به این مناسک ندارم چون دیدم کسایی که خدا رو عمیقاً قبول داشتن، تو زندگی‏شون هم عمل می‏کردن و نماز هم نمی‏خوندن».

در خصوص اعتقاد به تقلید، متأسفانه اکثر پاسخگویان به این مسأله اعتقادی نداشتند. پاسخگویی نظرش درباره تقلید چنین است:

 «حکم تقلید رو به خاطر بار آوردن روحیه تقلید گونه و مقلد شدن مردم قبول ندارم. این سبب شده اهل تحقیق نباشیم و روحیه تقلید گونه ما رو بیشتر کنه»

شرکت‏کننده دیگری می‏گوید:

«خوب نیست، البته نمی‏گم نباید مشورت کرد اما تنها راه مشورت هم رجوع به رساله نیست، یکیش رجوع به عقل خود انسان است»

دیگری در این زمینه می‏گوید:

«اگه اختلاف نظری بین نظر خودم و مرجع تقلیدم باشه من کار خودمو{عمل به نظر خودم} می‏کنم».

 و یا دانشجوی دیگری که بیان می‏کند:

 «به نظر من امروز آدما خیلی چیزا رو خودشون می‏تونن تشخیص بدن».

همچنین شرکت‏کننده دیگری در این زمینه می‏گوید:

 «دوست ندارم آدم تک منبعی باشم، دوست دارم آدم چند منبعی باشم؛ یعنی ویژگی که روشنفکرها دارن که از یه زاویه به قضیه نگاه نمی‏کنن و گم نمی‏شن».

 

اعتقادات اخلاقی

این مقوله به اعتقاد به رفتارهای اخلاقی اشاره دارد که در واقع مسأله‌ای فرا دینی است؛ یعنی به اصول اخلاقی که مسأله‏ای فردی است توجه دارد. قابل‌ذکر است که این کد تفسیری تنها در برگیرنده یک زیر کد تفسیری است که آن‌هم نگرش نسبت به مسأله دروغ را می‏سنجد. در این مورد افراد دیدگاه‏ها و نظرات مختلفی داشتند، گروهی اعتقاد و گروهی عدم اعتقاد به دروغ را بیان می‏کردند.

به عنوان مثال یکی از شرکت‏کنندگان بیان می‏دارد که:

«من خودم سعی می‏کنم اصلاً دروغ نگم، اصلاً نمی‏تونم دروغ بگم، عذاب وجدان می‏گیرم، همیشه راست می‏گم حتی اگه مثلاً موقعیت کاری رو از دست بدم».

 از طرف دیگر دانشجویی این‏گونه پاسخ می‏دهد:

«در جامعه ما همه چی داره با دروغ پیش میره، اگه بخوای زندگی کنی و زندگی‏تو پیش ببری، حداقل با اون چیزای معمولی باید تو هم دروغ بگی، درست مثل سیلی که تو رو می‏بره».

 

بعد رفتاری

آداب و احکام

این مقوله به جنبه عملی عبادات که مشتمل بر انجام دستورات دینی و مناسک است، اشاره دارد. این کد تفسیری خود مشتمل بر 4 زیر کد تفسیری باعنوان: خواندن نماز، روزه گرفتن، تقلید و دعا کردن است. متأسفانه علاوه بر این‏که در این حوزه پایبندی زیادی دیده نشده است، مشاهده‌ شده که بسیاری از افراد در این زمینه همچنان با دوگانگی و شک و تردید دست‌به‌گریبان‌اند؛ که علت این‏گونه رفتارها در بخش‏های بعدی به‌تفصیل بیان خواهد شد از جمله پاسخ‏های عنوان شده در این زمینه می‏توان به این موارد اشاره کرد:

«به نظرم این‏طور نیست که آدم صبح و ظهر و شب، نماز بخونه، آدم هر وقت احساس کرد می‏تونه رابطه عمیق برقرار کنه باید نماز بخونه»

 و یا پاسخگوی دیگری که در زمینه روزه این‏گونه نظر خود را بیان می‏کند:

 «خودم رو به قید و بندی که هزاران سال پیش تعیین شده پای‏بند نمی‏کنم»

 و یا پاسخگوی دیگری که می‏گوید:

«از نظر اعتقادی برام پذیرفته است اما درباره فایده‏اش و انجامش شک دارم»

و یا در زمینه انجام تقلید پاسخگویی می‏گوید:

«من خودم حکم صادر می‏کنم. سعی می‏کنم کار درست رو خودم انجام بدم.(در مورد دعا نکردن نیاوردم)»

البته قابل اذعان است که در این بخش نیز مانند موارد قبل، افرادی پای‏بند به مناسک نیز مشاهده شدند ولی تعداد آن‏ها زیاد نیست.

 

رفتارهای اخلاقی

رفتارهای اخلاقی به آن دسته از رفتارهایی اشاره دارد که برخلاف آداب و احکام، نمادین نیست و بیشتر جنبه اخلاقی و انسانی و فردی آن‌ها مورد نظر است. در این پژوهش برای این مقوله زیر کد تفسیری دروغ گفتن در نظر گرفته ‌شده است. در این زمینه نیز با جوانانی برخورد کردیم که علی‏رغم اعتقاد به دروغ نگفتن، در مواردی برخلاف اعتقاد خود عمل می‏کردند. در این خصوص پاسخگویی بیان می‏کند:

 «اگه راست چیزی قابل گفتن باشه، می‏گم وگرنه دروغ می‏گم».

و یا مورد دیگری که بیان می‏کند :

«اگه دروغ گفتن زیاد به کسی لطمه نزنه، اشکالی نداره».

 

عوامل اصلی ایجاد ناهماهنگی

منظور از عوامل اصلی ایجاد ناهماهنگی، عواملی هستند که به بعد ساختاری مرتبط می‏شود در واقع این عوامل عمومی هستند که از حیطه عوامل فردی و تأثیرگذاری محدود خارج است، به‌عبارت‌دیگر این‌ها عوامل کلانی هستند که شناخت همه افراد را تحت تأثیر قرار می‏دهد. زیر مقوله‏های این مقوله عبارت‌اند از: رفتار کارشناسان و مبلغان امور دینی، محتوای کتب دینی و آموزش نادرست. پاسخگویی درباره رفتار نامناسب کارشناسان و مبلغان امور دینی بیان می‏کند که :

«سؤالاتی برام پیش می‏اومد که هر وقت از دبیر کتاب دین و زندگی می‏پرسیدم برخوردای بدی داشت، منم از این رفتار زده شدم».

پاسخگوی دیگری می‏گوید:

«اساتید متبحری که بتونه دروس دینی رو خوب تدیس کنه نداریم».

شرکت‏کننده دیگری علت زدگی از این درس را این‏گونه عنوان می‏کند:

«دبیر دین و زندگی ما سر کلاس به سنی‏ها فحش می‏داد».

درباره محتوای کتب دینی و آموزش نادرست شرکت‏کننده‏ای گفت:

«محتوای کتابا نیاز امروز ما رو پاسخ نمی‏ده، سؤالاتی که برام پیش میاد اصلاً جوابشو این کتابا نمی‏ده».

شرکت‏کننده‏ای بیان داشت که :

«وجود تئوری‏های علمی و عقلانی بودن علم سبب ضعف اعتقادات دینیم شده از طرف دیگر در زمینه دینی هم ضعف‏هایی در توجیه مسائل داریم».

دیگری می‏گوید :

«خیلی دوست دارم شناختم از امام زمان بیشتر بشه اما همه کتابایی که دیدم فقط درباره تاریخ تولد و پدر و مادر و زمان غیبتش است و اطلاعات خوبی بهم ندادن».

یا دانشجوی دیگری که زدگی خود را از دین این‏گونه بیان می‏دارد:

«تو دوره دبیرستانم کتاب‏های مذهبی می‏خوندم، سعی می‏کردم خدا رو بشناسم ولی آخرشم نشناختم و {خدا رو}رهاش کردم».

 

عوامل فرعی ایجاد ناهماهنگی

منظور از عوامل فرعی ایجاد ناهماهنگی، عواملی فردی هستند که هر شخصی در زندگی خود با آن مواجه شده و سبب ایجاد ناهماهنگی در زمینه معتقداتش شده است. زیر مقوله‏های این مقوله عبارت‌اند از: پایبندی ناقص دیگران، جو خانوادگی و محیطی و اجبار بیرونی.

درباره پای‏بندی ناقص دیگران شرکت‏کننده‏ای بیان می‏کند که :

«چون یه سری رفتار از افراد نمازخون دیدم، به این خاطر {نماز} انجام نمی‏دم، دیگه زده شدم، رفتارهای بد افراد نمازخوان سبب شد بی‏اعتقاد بشم و گرایش پیدا نکنم، چون فکر می‏کنم کسی که نماز می‏خونه و این اعتقادات رو داره، دیگه نباید کار بد کنه».

مشارکت‏کننده دیگری در این باره گفت:

 «مسؤولینی که الگوی من هستند، بعد خطایی می‏کنند، سبب دین گریزی من میشه».

شرکت‏کننده‏ای پیرامون جو خانوادگی- محیطی می‏گوید:

«قبلنا {دوره دبیرستان} آدم مذهبی بودم، ولی الان کم‏تر، به خاطر جوی که درونش قرار گرفتم، دانشگاه جوش جوری است که سست شدم».

پاسخگویی دیگر بیان کرد که :

«خانواده من خیلی مذهبی نیستن».

در خصوص اجبار برونی پاسخگویی می‏گوید:

«این‏که دولت متولی شده و مثلاً می‏خواهد اجباری حجاب را گسترش بدهد سبب شده: «افراد لجباز تر بشن و حجابشونو بدتر کنند».

یا دیگری می‏گوید:

«دین زمان پیامبر رو قبول دارم، اون موقع حکمت انجام عبادات رو به مردم می‏گفتن ولی الان می‏گن اجبارا باید این کارا رو انجام بدی، بدون این‏که دلیل‏شو بدونی».

 

تحلیل و تفسیر نتایج

در این بررسی مقوله هسته «بازمعنایی مذهب» حاصل ادغام چهار مقوله محوری فوق است.گلیزر (1978) و استروس (1987) هر دو پیشنهاد می‏کنند که یک یا دو مقوله هسته‏ای داشته‏ایم (Urqhart Cathy, 2013:116). در این تحقیق ما مقوله هسته‏ای «بازنمایی مذهب» را یافتیم.

برای تعیین مقوله هسته به معیارهای خاص گزینشی مقوله هسته به شرح زیر توجه شده است:

الف: انتزاعی و کلی است به نحوی که با سایر مقولات بتواند ارتباط معنایی برقرار کند.

ب: قابلیت تحلیل علمی داشته است.

ج: از سوی مشارکت‏کنندگان مورد تأکید و تکرار قرار گرفته‏اند.

د: جریان طبیعی مصاحبه به سمت آن معطوف شده است.

مسأله دین و دین‌داری همواره یکی از مسائل مورد توجه در اکثر جوامع و به‌ویژه ایران اسلامی است. در این پژوهش آن‏چه به‌عنوان اولین نکته می‌توان مورد نظر داشت، این است که میزان دین‌داری جوانان ایرانی به ‌هیچ‌وجه در وضعیت بحرانی قرار نگرفته و جوانان همچنان به باورهای اساسی دین اعتقاد و باور عمیق دارند. مشارکت‏کننده‏ای در خصوص اعتقاد به خدا می‏گوید:

«اگه خدا نباشه زندگی‌ام کاملاً نابود شده و به سرگردانی و حیرت می‏رسم».

توجه به معاد نیز به این نحو بیان می‏شود: «اور به معاد دارم، به نظرم یک کنش و واکنشی است توی این عالم، کوچک‌ترین کار اونجا باهاش برخورد می‏شه، چون اگه غیر این باشه بی‏نظمی، بی‏هنجاری، بی‏قانونی و پوچی همه زندگی رو می‏گیره، پس باید باشه یه چنین نظام‌مندی». آخرین مؤلفه در بعد اعتقادات پایه، باور به امام‏زمان (عج) است که شرکت‏کننده‏ای این‏گونه نظر خود را بیان می‏کند:

«مطمئنم که امام زمان ظهور می‏کنه و انتقام همه بی‏عدالتی‏ها رو می‏گیره».

این‏ها نشان می‏دهد که هم‏چون سایر تحقیقات کمی و کیفی که به بررسی میزان اعتقادات پایه پرداختند، در این زمینه باورهای راسخ و قاطعی وجود دارد. نتایج تحقیقات توسلی و مرشدی (1385) و آهنکوب‏نژاد (1388) نیز گویای تأیید این یافته است. از سوی دیگر همین باورها آن‌ها را از ورطه بحران هویت و معنا نجات بخشیده چراکه در پناه باورهای قوی مذهبی سؤالات اساسی خود را پاسخ می‏دهند و از پوچی رهایی می‌یابند.

بر اساس این مقوله به نظر می‌رسد که فرآیند جامعه‏پذیری مذهبی توانسته به نحو فراگیری باور اصیل دین را به نسل جوان منتقل کند، چراکه غالب پاسخ‏گویان اعتقادات راسخی پیرامون اصول دین چون اعتقاد به خدا، پذیرش معاد و باور به امامت (امام زمان (عج)) داشتند. از این نظر می‏توان گفت که جامعه ما توانسته است از حیث درونی کردن این بعد؛ یعنی تعمیق باورها و اعتقادات پایه‏ای و اساسی دین در میان نسل جوان، شایسته عمل کند

طبق یافته‏های سایر پژوهش‏های مرتبط مانند طالبان (1379)، در بعد مناسکی تغییراتی به وجود آمده است: به عنوان نمونه، دانشجویی بیان می‏کند که:

«نماز نمی‏خونم، قبلاً اعتقاد داشتم ولی الان نه. چون یه سری رفتار از افراد نمازخون دیدم به این خاطر انجام نمی‏دم، دیگه از نماز زده شدم»

یا دیگری می‏گوید:

«خیلی وقته نماز نمی‏خونم، درباره‏اش شک دارم، به این که نماز به درد انسان می‏خوره شک دارم، حتی این که نماز واجبه هم شک دارم».

دانشجویی در خصوص تقلید می‏گوید:

«اگه اختلاف نظری بین نظر خودم و مرجع تقلیدم باشه من کار خودمو {عمل به نظر خودم} می‏کنم».

در مورد بعد مناسکی می‏توان گفت که جوانان به سمت گرایش به دین خصوصی و برخورد گزینشی با دین پیش می‏روند؛ یعنی در خصوص برخی از جنبه‏های دینی (بعد مناسکی) به‌صورت کاملا سلیقه‏ای عمل می‏کنند مانند گوش دادن به موسیقی و یا بروز اختلاف‌ نظر با نظر مرجع تقلید.

مسأله دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد این است که جوانان به دلیل توانمندی‏های ذهنی خود، دین صرفاً تقلیدی را برنمی‌تابد. او باورهای دینی را که از دوران کودکی به‌صورت تقلیدی به او القا شده، کنار می‏زند و درصدد پذیرفتن دینی است که با تفکر او همخوانی داشته است؛ اما در اکثر موارد آن‏چه به‌عنوان دین به او عرضه می‌شود توان مجاب او را ندارد.

از سوی دیگر، جوان می‏خواهد همه آموزه‏های دینی را با عقل خود بسنجد. اگر آموزه‏های دینی در قالب‏های فکری او بگنجد صحیح، وگرنه نادرست است و باید کنار گذاشته شود. با اتکا به نظریه اینگلهارت می‏توان بیان کرد در صورت بروز ناهماهنگی بین جهان‏بینی افراد با تجربه روزانه، این عامل می‏تواند سبب افول دینداری گردد. این عوامل موجب می‏شود هویت دینی جوان به‌خوبی شکل نگیرد و دچار بحران شناختی نسبت به این آموزه‏ها شود و برای نجات از این بحران بعید نیست که دین‏گریزی را در پیش بگیرد. در واقع این دسته به هر آن‏چه به‌صورت دین‌داری سنتی است خود را مقید نمی‏دانند بلکه دین را نیز شاخه معرفتی می‏دانند و در پی آن هستند که آن را هم در چارچوب و موازین علم درک کنند و به هر آن‏چه با علم مخالفت دارد به دیده تردید می‏نگرند. در این مورد، فقه پویا می‌تواند متناسب با نیازها و مقتضیات زمان و جامعه به برخی از ضعف‏های استدلالی خود در مواجه با این بحران به توجیه اعتقادات افراد کمک کند.

مسأله دیگر پذیرفتن تکثرگرایی در دین است. پاسخگویان عبادت و بندگی را به نوع خاصی محدود نکرده و شیوه‏های گوناگونی را برای دین‏ورزی در نظر می‏گیرند، درواقع آن‌ها تمایلی ندارند که به نوع خاصی از آداب و احکام، تقید داشته‏اند، نتایج تحقیق توسلی و مرشدی (1385) نیز بر رواج تکثرگرایی دینی در بین جوانان تأکید دارد.

بر اساس این پژوهش، ناسازگار بودن قول و عمل مدعیان نیز عامل دیگری است که به گزینش دین سلیقه‌ای در میان جوانان منجر شده است. از آن‏جا که جوان در بینش مذهبی به شناخت و باور عمیق و ریشه‌ای دست نیافته است، هرگونه کوتاهی و نقصان از جانب مدعیان مذهبی را به‌حساب دین و مذهب آنان گذاشته و سعی می‌کند با فاصله گرفتن از مذهب، نفرت خود را نسبت به رفتارهای نادرست و غیراخلاقی این طیف جامعه بیان کند. از همین روست که گفته می‏شود لغزش الگو و کسی که به‌عنوان منادی دین مطرح است خطرناک‏ترین مسأله برای دین‏ورزی نسل جوان است.

در مورد مقطع زمانی که افراد دچار ناهماهنگی می‏شوند، باید خاطرنشان کرد که در سنین 15-18 سالگی؛ یعنی سال‏های مقطع متوسطه، افراد با سؤالات و شک و تردیدهایی در اعتقادات دینی خود مواجه و بر آن می‏شوند که پاسخ سؤالات و ابهامات خود را بیابند اما متأسفانه با سرخوردگی بیشتری مواجه می‏شوند. در نتیجه، ضعف افرادی که در جامعه به‌عنوان کارشناس یا مبلغ دین شناخته ‌شده‌اند، یکی دیگر از علل دین‏گریزی جوانان به شمار می‏آید. این افراد با رفتارهای نامناسب و ضعف و نارسایی در آگاهی خود نه‌تنها نتوانسته‏اند به ابهامات نسل جوان پاسخ دهند بلکه دافعه آنان سبب دین‏گریزی عده‏ای و سرگردان ماندن عده‏ای دیگر می‏شود.

کتب دینی ما هم چه آن دسته که با عنوان دروس عمومی در دانشگاه‏ها تدریس می‏شوند و چه کتبی که در بازار کتاب به فروش می‏رسند، متناسب با شبهات و سؤالات نسل جدید نیست. موضوعات تکراری و قدیمی، سطحی‏نگری و عدم رعایت بی‌طرفی در استدلال‏ها سبب شده که این منابع فکری عملاً کارایی خود را در پرورش و تربیت این نسل از دست دهد. به‌علاوه در بیشتر کتب درسی و غیردرسی در حوزه دین، بیشتر بر بعد عاطفی و احساسی آن تأکید شده تا جنبه‏های منطقی و عقلانی و این موضوع سبب شده که جوان به موضوع دین صرفاً به‌عنوان مسأله‌ای حاشیه‏ای بنگرد.

بر اساس نظر فستینگر که شناخت‏های ناهماهنگ بر این پیش فرض استوار است که شناخت‏های گوناگون در مورد یک موضوع ممکن است به حالتی از ناهماهنگی و ناسازگاری در فرد منتهی شود، شرکت‌کنندگان این پژوهش را به دو گروه تقسیم کرد:

گروه اول افرادی هستند که در بعد نگرشی (اعتقادات مناسکی و اخلاقی) دارای انسجام فکری نیست و در هر یک از حوزه‏ها با تنش درونی دست ‌به‌ گریبان هستند.

گروه دوم افرادی هستند که در هریک از حوزه‏های نگرشی دارای انسجام و هماهنگی فکری هستند ولی بعد نگرشی و رفتاری آنان باهم سازگاری و همخوانی ندارد.

اما در زمینه رویکرد اتخاذ شده توسط دانشجویان مورد بررسی نیز می‌توان سه گروه را در نظر داشت:

کسانی که بعد از آشفتگی به وجود آمده، با تحقیق و پژوهش به شناخت متقنی درباره مذهب خود رسیده‌اند؛ 2- افرادی که دچار ناهماهنگی است و همچنان نتوانسته‏اند بر این ناهماهنگی غلبه کنند و 3- کسانی که برای رهایی از این تنش درونی، بعد نگرشی خود را تغییر داده و به نحوی به مذهب پشت پا زده‏اند.

 

 

 

 


نمودار 1- الگو و مدل پارادایمی تحقیق درباره بازمعنایی مذهب

 

 

تحقیق حاضر با به کارگیری رویکرد تفسیرگرایی اجتماعی سعی داشته است که از رویکرد دانشجویان درگیر به شرایط، فرایند / تعاملات و پیامدهای جهت‏گیری نسبت به ناهماهنگی شناختی در خصوص مذهب بپردازد. با استفاده از روش نظریه زمینه‏ای، مدل یا الگوی موقعیتی، خاص، استقرایی از درک مشارکت‏کنندگان به دست داده شد. این الگو در واقع بازتاب ارزیابی و فهم مشارکت‏کنندگان از جهت‏گیری در خصوص شکاف نظر و عمل در مورد مذهب است. در این‏جا محقق، بر اساس منطق روش‏شناسی کیفی تنها ابزاری برای استخراج و دسته‏بندی آن چیزی است که در میدان مطالعه در حال رخ دادن است.

 

مشکلات و موانع پژوهش

در انجام پزوهش، برخی محدودیت‏ها، دشواری‏هایی ایجاد کردند که به مواردی از آن‏ها اشاره می‏شود. برخی موانع و مشکلات، مربوط به ماهیت موضوع انتخاب شده‏اند و برخی مشکلات عمومی حوزه پژوهش در ایران را بازتاب می‏دادند. رفع این موانع می‏تواند به انجام پژوهش‏های بهتر در آینده کمک کند. امید است با رفع این نوع موانع پژوهشگران بعدی در موارد مشابه با دشواری‏های کم‏تری روبه‏رو شوند.

 

ماهیت موضوع

تعامل با موضوع دین و نگرش و باورهای افراد در خصوص آن به دلیل حساسیت‏های آن از دشوارترین بخش‏های پزوهش است. این دشواری، زمان گردآوری داده‏ها و به سرانجام رساندن پزوهش را کمی طولانی کرد، اما در نهایت با ایجاد تنوع در منابع گردآوری داده‏ها و وارد شدن به مسیرهای جدید، نتیجه مطلوب حاصل شد.

 

دسترسی به منابع علمی

دسترسی به قسمتی از منابع علمی مورد نیاز برای انجام پژوهش، اعم از برخی کتاب‏ها و مقالات به سختی امکان‏پذیر شد. بداهت موضوع و نوع روش استفاده شده برای آن از عواملی است که دسترسی به منابع را دشوار می‏کرد به گونه‏ای که در برخی مواقع درباره آن متنی به فارسی موجود نیست.

 

پیشنهادات تحقیق

در طول اجرای تحقیق حاضر نتایج آموزنده و جالبی به دست آمد، بنابراین پیشنهاد می‏گردد:

  1. برای سنجش بازمعنایی دین و عوامل موثر بر شکل‏گیری آن، بهتر است که آن را در سطوح مختلف روستایی، شهری و ملی انجام داد تا بتوان به مقایسه این عوامل در لایه‏های مختلف جامعه پرداخت.
  2. در این تحقیق چند عامل انتخاب و مورد مصاحبه و بررسی واقع شد، پیشنهاد می‏شود در تحقیقات آینده به دیگر عوامل نیز پرداخته شود تا ظرف چند سال آینده بتوان دید جامع و سیستمی از دین و عوامل مؤثر بر اقبال یا کناره‏گیری از آن و نگرش افراد به آن را به دست آورد.
  3. استفاده از تئوری‏هایی که بسیار نزدیک به جامعه ما و خصوصاً بافت فرهنگی خاص ما است، راهکار موثرتری است.

تکرار این پژوهش در مقاطع و زمان‏های گوناگون خصوصاً بعد از هر تحول و تغییر اجتماعی، به منظور بررسی دقیق‏تر عوامل مؤثر بر بازمعنایی دین.



[1] Festinger

[2] Emic

[3] Etic

[4] Hood, Plaph

[5] Joshua et al.

[6]Sterling C. Hilton, Gilbert W. Fellingham, Joseph L. Lyon

[7] Pilkington & Pamela

[8] Weiss Ozorak

[9] Ingelhart

[10] Glaser and Strauss

[11] Trust Worthiness

[12] Member Check

[13] Analytical Comparison

[14] Auditing

احمدی، ح. (1387). روان‌شناسی اجتماعی، شیراز: نشر دانشگاه شیراز.

آرون، ر. (1386). مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه‌شناسی، ترجمه: محسن ثلاثی، تهران: نشر علمی و فرهنگی.

استربرگ، ک. (1384). روش‏های تحقیق کیفی در علوم اجتماعی، ترجمه: احمد پوراحمد، علی شماعی، یزد: انتشارات دانشگاه یزد.

استروس، آ. و کوربین، ج. (1389). مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه‌ای، ترجمه: ابراهیم افشار، تهران: نشر نی.

امیری، س. و اصغرپور ماسوله، ا. (1393). «ظهور دین‏داری گزینشی در دختران جوان، یک بررسی کیفی در شهر مشهد»، همایش ملی فرهنگ و تکنولوژی، ش: CT-1138.

اینگلهارت، ر. (1382). تحول فرهنگی در جامعه پیشرفته صنعتی، ترجمه: مریم وتر، تهران: انتشارات کویر.

بلیکی، ن. (1384). طراحی پژوهش‌های اجتماعی، ترجمه: حسن چاوشیان، تهران: نشر نی.

بوستانی، د. و محمدپور، ا. (1388). «بازسازی معنایی جهت‏گیری جنسیتی پسران نسبت به دختران»، مطالعات راهبردی زنان، دوره 11، ش 44، ص 142-172.

توسلی، غ. و مرشدی، ا. (1385). «بررسی سطح دین‌داری و گرایش‌های دینی دانشجویان دانشگاه امیرکبیر»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره هفتم، ش 4، ص 96-118.

جمشیدیها، غ.؛ عنبری، م. و محمدی، م. (1393). «بررسی ارتباط کیفیت زندگی با تغییرات دین‏داری دانشجویان»، نشریه بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره 4، ش 1، ص 1-19.

سراج‏زاده، ح. (1375). بررسی رابطه دین‌داری و بزهکاری دانش‏آموزان دبیرستان‌های تهران، تهران: اداره کل آموزش‌و پرورش استان تهران.

طالبان، م. (1379). بررسی تجربی دین‌داری نوجوانان کشور، گزارش پژوهشی؛ معاونت پرورشی وزارت آموزش ‌و پرورش.

فلیک، ا. (1387). درآمدی بر تحقیق کیفی، ترجمه : هادی جلیلی، تهران: نشر نی

محمدپور، ا. (1390). روش تحقیق کیفی ضد روش 1 و 2، تهران: نشر جامعه شناسان.

مهدی‏زاده، م. (1385). «رهیافتی انتقادی به فرهنگ و جامعه نو»، فصلنامه رسانه، ش 1، ص22-35.

میردریکوندی، ر. (1382). «رابطه شخصیت با نظام‌های ارزشی از دیدگاه آلپورت (با نگاهی ویژه به ارزش دینی)»، نشریه معرفت، ش 64، ص 76-82.

نوابخش، م.؛ پوریوسفی، ح. و میرآخوری، م. (1388). «بررسی میزان پایبندی مذهبی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی گرمسار»، پژوهش‌نامه علوم اجتماعی، سال سوم، ش 3، ص 61-91.

نوربخش، ی.؛ طالبیان، ح. و مولایی، م. (1393). «رابطه متغیرهای دانشگاهی و نگرش دانشجویان به دین»، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 3، ش 1، ص33-60.

Corbin Juliet & Anselm Strauss (2008) Basics of Qualitative Research :Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory;U.K:sage publications

Fulton, Aubyn. S. (1997) "Identity status, Religious- Orientation and Prejudice". Journal of Youth and Adolescence, 26(1):1-11.

Hilton, S. (2000) Suicide Rates and Religious Commitment in Young Adult Males in Utah. Brigham Young University.

Hood, Ralph W. Jr. (1980) Forms of religious commitment and intense religious experience, In John R. Tisdale (Ed.), Growing Edges in the Psychology of Religion, Chicago: Nelso-Hall, p. 219-226.

Hurka, Slavek J. (1980) "Business Administration Students in Five Canadian Universitie: Astudy of Value", The Canadian Journal of Higher Education. 1: 83-93.

Inglehart, Ronald; Abramson, Paul R. (1994)"Economic Security and Value Change", The American Political Review, 88(2):336-354.

Joshua, A. Hicks, Laura, A. King. (2007) Religious commitment and positive mood as information about meaning in life, University of Missouri, Columbia

Pilkington, G. W. Pamela, K. (1965)“Changes In Religious Attitude And Practices Among Students During University Degree Courses”, British Journal of Educational Psychology, 35(2):150–157.

Sterling, C. Hilton, Gilbert W. Fellingham, Joseph L.Lyon. (2002) “Suicide Rates and Religious Commitment in Young Adult Males in Utah”, American Journal Epidemiolpgy, 155(5):413-419.

Urquhart, Cathy. (2013) Grounded Theory for Qualitative Research : Practical Guide, U.K:Sage publication

Weiss Ozorak, Elizabeth. (1989) “Social and Cognitive Influences on the Development of Religious Beliefs and Commitment in Adolescence”, Journal for the Scientific Study of Religion, 28(4): 448-463.