دانشگاه اصفهان جامعه شناسی کاربردی 2008-5745 37 4 2026 12 22 Socio-Psychological Factors Affecting the Tendency towards Superstition (Case Study of Citizens Aged 15 Years and Older in District 15 of Tehran Municipality) عوامل اجتماعی _ روانی مؤثر بر گرایش به خرافه‌گرایی (مورد مطالعه شهروندان 15 سال به بالای منطقۀ 15 تهران) 129 162 30430 10.22108/jas.2026.147249.2723 FA زهرا طاهری استادیار، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم‌اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی(ره)، قزوین، ایران کوثر حبیبی تمیجانی دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهش علوم اجتماعی، دانشکده علوم‌اجتماعی و اقتصاد، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران Journal Article 2025 10 28 <strong>Introduction</strong><br />The tendency towards superstition is a highly debated issue, the presence of which in society cannot be denied. Every culture harbors irrational beliefs related to warding off evil, attracting good fortune, or predicting the future. Over time, many of these superstitious beliefs have evolved; yet, they have neither disappeared completely nor are they likely to ever do so. In our country, the inclination towards superstitious beliefs has deep historical roots and has been widely prevalent since ancient times. Although most incidents and problems today can be addressed through a scientific approach, some individuals continue to cling to superstitions and transmit them to the next generation through processes of socialization and cultural internalization. This reality underscores the importance and necessity of research in this area, which should be conducted at various levels—whether local, regional, or national. This study aimed to explore and examine the roles of social and psychological factors contributing to the tendency towards superstition among citizens of Tehran.<br /> <br /><strong> </strong><br /><strong>Materials & Methods</strong><br />This research employed a survey-based data collection method. In terms of objective, it was applied; in terms of depth, it was broad. The unit of analysis was the individual and the level of analysis was micro. Data analysis was performed using Amos23 and SPSS26 software. The study was conducted in District 15 of Tehran. The statistical population consisted of all citizens aged 15 years and older. A combination of random and accessible sampling methods was used, yielding a sample size of 284 individuals, which was calculated based on the Cochran formula. A researcher-made questionnaire was developed following the identification of relevant indicators for the research variables and the design of items. The face validity of the questionnaire was confirmed through expert judgment (i.e., reviewing and evaluating the questions based on feedback from expert judges) and its reliability was established by using Cronbach's alpha coefficient.<br /> <br /><strong>Discussion of Results & Conclusion</strong><br />The results provided a clear picture of the multifaceted and deep socio-psychological roots of superstition.<br />In examining the hypotheses, no relationship was found between the tendency towards superstition and the variables of religiosity (inspired by Malinowski's view) or modernity (Eisenstadt's view). This contrasted with previous studies that had identified religiosity and modernity as factors influencing the tendency—or lacked thereof—towards superstition. However, a positive and significant relationship was found between the level of tendency towards superstition and the following variables: fatalism (Rogers and Inkeles); level of feeling of insecurity (Malinowski, Inglehart, Jung and Freud, Maslow); level of anxiety (Malinowski and Wilson); and level of failure (Maslow, Jung and Freud). These findings are consistent with existing research related to each variable.<br />Additional results of this study included a greater tendency towards superstition among women, a greater average difference among older individuals, a greater tendency among less educated people, and a greater tendency among low-income individuals.<br />Considering the overall results of the research, 3 key principles had to be emphasized:<br /><br />a) The prevalence of fatalism: This acts as an obstacle to mental development and is a primary driver of superstition, serving as a defense mechanism for individuals who turn to metaphysical forces in the face of uncertainties and an inability to manage life.<br />b) The deterrent effect of conscious religiosity and the separation of religion from superstition: When religiosity is rooted in awareness, study, and reasoning, it becomes a strong defensive shield against illusions.<br />c) Existence of gender inequality and psychological vulnerability: Rooted in structural and social differences, psychological and emotional pressures, fewer opportunities, and socio-economic isolation can lead individuals to resort to metaphysical explanations for problem-solving. خرافه‌گرایی به‌عنوان بخشی از زندگی بشر از ابتدا تاکنون با وی همراه بوده است. در هر عصری این گرایش به اشکال متفاوت خود را نشان داده است و عوامل متعددی بر شدت و حدت آن اثرگذار بوده است. خرافه‌گرایی پدیده‌ای دیرینه و چندوجهی است که در جوامع معاصر باوجود پیشرفت‌های علمی، همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد. این مقاله برآن است که با مرور پیشینه و نظریه‌های مرتبط با این حوزه، عوامل اجتماعی و روانی مؤثر بر آن را شناسایی و در بین نمونه‌‌ای از شهروندان تهرانی بررسی کند. پژوهش حاضر به‌صورت پیمایشی، در بین 284 نفر از شهروندان منطقۀ 15 تهران صورت گرفته است. روش نمونه‌گیری تصادفی و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار Amos₂₃و SPSS₂₆ است. نتایج نشان می‌دهد که رابطۀ میزان گرایش به خرافه‌گرایی با عوامل اجتماعی (شامل دینداری، تقدیرگرایی و نوگرایی) (با متغیر تقدیرگرایی معنادار و مستقیم و متغیرهای دینداری و نوگرایی بدون رابطۀ معنادار) به دست آمد و با مجموع عوامل روانی (شامل اضطراب، ناکامی و احساس ناامنی) همۀ این متغیرها ارتباط مستقیم و معنادار به دست آمد. برحسب گرایش به خرافه‌گرایی در بین متغیرهای زمینه‌ای (جنس، گروه‌های سنی، تحصیلات و درآمد)، نمرۀ میانگین زنان بیشتر مردان، نمرۀ میانگین بیشتر به کمتر در بین بیوه، مجرد و متأهل‌ها، نمرۀ میانگین بیشتر افراد مسن‌تر در مقایسه با جوان‌ترها، نمرۀ میانگین بیشتر کم‌سوادان در مقایسه با باسوادترها و نمرۀ میانگین بیشتر کم‌درآمدها در مقایسه با پردرآمدها به دست آمده است.در بررسی مدل رگرسیونی از بین متغیرهای مستقل، متغیر احساس ناامنی و جنسیت بیشترین تأثیر و با اثر مستقیم و به ترتیب متغیرهای اضطراب (اثر غیرمستقیم)، تقدیرگرایی (اثر مستقیم)، تحصیلات (اثر غیرمستقیم)، نوگرایی (اثر مستقیم)، سن (اثر مستقیم)، میزان ساعات استفاده از فضای مجازی (اثر مستقیم) و درآمد (اثر غیرمستقیم)، در تبیین متغیر وابسته نقش داشته‌اند. همچنین در مدل معادلۀ ساختاری نیز، اثرگذاری عوامل اجتماعی بر گرایش به خرافه‌گرایی بیشتر از عوامل روانی بود. https://jas.ui.ac.ir/article_30430_0c7e06df388c50fb19802313a467a110.pdf