Investigating Factors Affecting the Quality of Life of Young People in Semnan Province with an Emphasis on the Tourism Sector

مقدمه و بیان مسئله

ازآنجاکه صنعتی‌شدن و پیشرفت فناوری به بُعد کمّی زندگی انسان توجه دارد و از جنبه‎‌های کیفی زندگی انسان غافل است، در دهه‎‌های اخیر در کشورهای غربی بحث کیفیت زندگی توجه اندیشمندان، پژوهشگران ومتفکران علوم انسانی را به خود جلب کرده ‎‌است (صانعی، ۱۳۹۳). بهبود کیفیت زندگی در مکان و برای افراد و گروه‌های خاص به‌عنوان مرکز اصلی توجه برای برنامه‎‌ریزان بوده است ‎‌(دیوسالار و همکاران، ۱۳۹۱) و بسیاری از کشورها هنگام سیاست‎‌گذاری به کیفیت زندگی به‌‌عنوان هدف اصلی توسعۀ جامعه توجه داشته‎‌اند (قدمی و همکاران، ۱۳۸۹). طبق گفتۀ داس^[1] (2008)، اندازه‎‌گیری، شناخت و ارتقای کیفیت زندگی جزء اهداف عمدۀ پژوهشگران، دولت‎‌ها و برنامه‎‌ریزان در چند دهۀ گذشته بوده ‎‌است. بنا به تعریف سازمان بهداشت جهانی^[2] (1994) کیفیت زندگی، درک افراد از موقعیت خود در زندگی ازنظر فرهنگ، نظام ارزشی که در آن زندگی کرده، اهداف، انتظارات و اولویت‌هایشان بوده که مسئله‎‌ای کاملاً فردی است و توسط دیگران قابل‌مشاهده نیست. کیفیت زندگی دارای سه بُعد است که یکی از این ابعاد، بُعد عینی آن است و بر تأمین نیازهای اساسی و بهره‎‌مندی از منابع مادی در راستای برآورده‌کردن خواسته‎‌های اجتماعی شهروندان و مشارکت اجتماعی آنان نظارت دارد. بُعد دیگر آن ذهنی است و به داشتن رضایت‎‌مندی، استقلال، هدف‎‌داری در زندگی و رشد و پیشرفت امور شخصی و دگرخواهی پرداخته‎‌ است؛ علاوه‌برآن بُعد سومی نیز از کیفیت زندگی وجود دارد که در آن کیفیت زندگی به‌‌عنوان مفهوم عینی و ذهنی بررسی شده ‎‌است و درواقع تعیین‌کنندۀ شرایط عینی، رفتاری و ذهنی افراد است ‎‌(زبردست و بنی‌عامریان، ۱۳۸۸)؛ به‌‌عبارت‌‌دیگر بررسی کیفیت زندگی به عوامل گوناگونی مانند عوامل فردی (سطح سرمایۀ اجتماعی، مشارکت و انسجام) و عوامل اجتماعی (فرصت‌های شغلی، انتخاب حرفه، امکانات و درآمد، خدمات اجتماعی، بهداشتی و درمانی) مرتبط است که درنهایت رضایت یا نارضایتی از زندگی را با خود به همراه دارد. رضایت از زندگی یک فرایند شناختی‎‌_‎‌قضاوتی است که شامل بررسی و ارزیابی جهانی کیفیت زندگی فرد است. درواقع می‎‌توان رضایت از زندگی را به‌عنوان درجه‎‌ای تعریف کرد که فرد به‌طور مطلوب دربارۀ کیفیت کلی زندگی خود به‌عنوان یک کل قضاوت می‎‌کند ‎‌‎‌(قائدی، ۱۳۹۴). نیل^[3] تأیید کرد که گردشگری جنبه‎‌ای مهم از زندگی و اوقات فراغت است که به‌عنوان عامل درخور توجه در رضایت کلی از زندگی در نظر گرفته شده ‎‌است. جمالی‎‌نسب و همکاران (1402) معتقدند که نتیجۀ نهایی اوقات فراغت می‎‌تواند به رشد و شکوفایی شخصیت افراد منجر شود. طبق مشاهدات هابسن^[4] و دیتریش^[5] یک فرض اساسی در جامعۀ ما وجود دارد که گردشگری بررسی و پیگیری سالم ذهنی و جسمی در راستای دنبال‌کردن اوقات فراغت ما بوده و ازاین‌رو عاملی مهم در بهبود و افزایش کیفیت زندگی است ‎Wang, 2019)). براساس یافته‎‌های مگنوو دوسنا[6] (2020)، درک مثبت از اثرات گردشگری منجر به افزایش غرور جامعه، بهبود سلامت، رفاه و مزایای کلی کیفیت زندگی می‌شود و پژوهش‎‌ نجارزاده و نعمت‌اللهی ‎‌(1397) نشان می‎‌دهد که توسعۀ صنعت گردشگری در افزایش اشتغال تأثیرگذار است؛ علاوه‌بر‌این رامیکسون[7] (2020) توسعۀ گردشگری را به‌عنوان تأثیر مستقیم بر کیفیت زندگی قلمداد می‎‌کند. توجه به نتایج برخی مطالعات در ایران مانند پژوهش شاهین (1400) در خمینی‌شهر، یافته‎‌های قلی‎‌مطلق و همکاران ‎‌(1400) در قزوین و تحقیق پاکرو و درسخوان ‎‌(1403) در مناطق اسکان غیررسمی کلان‌شهر تبریز نشان داد که وضعیت کیفیت زندگی جوانان در ایران در وضعیت مطلوبی نبوده و از کیفیت مطلوبی برخوردار نیست؛ بنابراین، جامعۀ ایران نیازمند اتخاذ سیاست‌های بنیادی برای رفاه و بهبود وضعیت اقتصادی، اجتماعی، زیربنایی و... آنان است؛ زیرا جوانان یکی از زیرگروه‌های مهم جمعیتی هستند که به دلیل ویژگی‌های اجتماعی کنونی و نیز به دلیل ویژگی‌های خاص این سنین دشواری‌ها و آسیب‌های زیادی را تجربه می‌کنند. رویدادهای هر دوره، از زندگی و مرحلۀ قبل تأثیر می‌پذیرد و نیز بر وقایع مراحل بعدی تأثیر می‎‌گذارد.

استان سمنان استانی است که بخش چشمگیری از جمعیت آن را جوانان تشکیل داده‎‌اند؛ بنابراین، مطالعۀ کیفیت زندگی جوانان استان و عوامل مؤثر بر آن توانسته ‎‌است به برنامه‌ریزی در راستای بهبود شرایط فردی و اجتماعی آنان کمک کند؛ بنابراین، در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ سعی بر آن است که سطح ذهنی و عینی کیفیت زندگی جوانان را در سطح شهرستان‌های استان بررسی و ارزیابی ‎کند و میزان تأثیرگذاری گردشگری بر بهبود و افزایش کیفیت زندگی جوانان استان سمنان مشخص شود؛ بنابراین، در این پژوهش، فرضیات زیر بررسی شد‎‌:

۱- کیفیت زندگی (عینی و ذهنی) جوانان استان سمنان در شرایط مطلوبی قرار دارد؛

۲- بین شهرستان‎‌های استان سمنان ازنظر کیفیت زندگی جوانان اختلاف معناداری وجود دارد؛

۳- شاخص‎‌های فرهنگی، بهزیستی فردی و مسکن مهم‌ترین شاخص‌های تأثیرگذار بر کیفیت زندگی جوانان استان سمنان هستند؛

۴- بین افزایش گردشگری و بهبود کیفیت زندگی جوانان استان سمنان رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد.

پیشینۀ پژوهش

گاتام و بالا[8] (2024) نشان دادند که کیفیت زندگی ساکنان به طور چشمگیری تحت تأثیر توانمندسازی سیاسی است که به دنبال آن توانمندسازی روان‌شناختی قرار دارد. مطالعات یانگ و همکاران[9] (2024) نشان داد که دقت اندازه‌گیری‌های سطح جامعۀ گردشگری و کیفیت زندگی را می‌توان با تصدیق تعاملات فضایی و وضعیت تاب‌آوری هر جامعه بهبود بخشید. سی و همکاران[10] (2024) بدین نتیجه رسیدند که جنبه‌های اجتماعی مناظر درمانی تأثیر مثبت مستقیمی بر کیفیت زندگی درک‌شدۀ گردشگران دارد. یافته‎‌های تحقیقات مونانورا و کلاین^[11] (2022) نشان داد که تأثیرات گردشگری درک‌شدۀ ساکنان، تعیین‌کننده‌های قوی حمایت آنها از گردشگری بوده و کیفیت زندگی تأثیر نگرش‎‌های مربوط به تأثیرات گردشگری بر حمایت از گردشگری را تعدیل نکرده ‎‌است. توارونویچینه و همکاران^[12] (2022) نشان دادند که چهار گروه از عواملی را که رضایت ذهنی از کیفیت زندگی را تعیین کردند، عوامل محیط اقتصادی، محیط سیاسی، محیط اجتماعی و محیط طبیعی هستند. همچنین مهم‌ترین عوامل برای درک مثبت از کیفیت زندگی، محیط اجتماعی و به‌ویژه روابط خانوادگی و سلامت هستند. عوامل اقتصادی و محیطی تقریباً تأثیر یکسانی دارند و عوامل محیط سیاسی کمترین تأثیر را دارد. باتوجه‌به پژوهش‎‌های لی و همکاران[13] (2022) افزایش جمعیت تأثیر منفی بر توسعۀ گردشگری دارد؛ اما در مقابل تأثیر مثبت بر کیفیت زندگی ساکنان دارد؛ بنابراین، کیفیت زندگی ساکنان را می‎‌توان با مدیریت توسعۀ گردشگری و توسعۀ جمعیت افزایش داد. تحقیقات وانگ و همکاران[14] (2022) نشان داد که وجود عدالت بر کیفیت زندگی محلی و حمایت از گردشگری تأثیر مثبت دارد. یاوسارپونگ و همکاران[15] (2020) در پژوهش‎‌های خود دریافتند که بین گردشگری و کیفیت زندگی رابطۀ مثبت و بلندمدت معناداری وجود داشته و در مقابل بین مصرف انرژی تجدیدپذیر، تجارت باز و کیفیت زندگی رابطۀ منفی وجود دارد. نتیجۀ تحقیقات بیات و همکاران (1403) در محدودۀ حصار ناصری شهر تهران نشان داد که توسعۀ صنعت گردشگری منجر به رونق اقتصادی، بهبود کیفیت محیطی، گسترش ارتباطات ساکنان، کاهش آلودگی، ارتقای فرهنگی و درمجموع بهبود کیفیت زندگی شده‎‌ است. پاکرو و درسخوان (1403) در راستای تحقیق خود در مناطق اسکان غیررسمی کلان‌شهر تبریز دریافتند که بُعد اقتصادی بیشترین تأثیر را بر کیفیت زندگی ساکنان دارد. نتایج تحقیقات حضرتی و همکاران (1402) در کلان‌شهر تبریز نشان داد که توسعۀ گردشگری بر میزان رضایتمندی شهروندان و گردشگران تأثیر گذاشته ‎‌است؛ زیرا روابط بین جنبه‎‌های توسعۀ گردشگری و کیفیت زندگی معنادار است. طبق تحقیقات ژیانپور و همکاران (1402) در شهر اصفهان، مهم‎‌ترین عوامل تأثیرگذار در کیفیت زندگی ساکنان به ترتیب: شغل و درآمد، مسکن، سلامت و بهداشت، ایمنی و امنیت و کیفیت آب‌وهوا است. قنبری و همکاران (1401) در تحقیقات خود در مناطق ۱ و ۲ شهر زاهدان نشان دادند که شاخص دسترسی به خدمات بیشترین تأثیر را در بررسی کیفیت زندگی دارد و بخش‌‌های شرقی منطقۀ ۲ و بخش‌های مرکزی منطقۀ ۱ از کیفیت زندگی بیشتری برخوردار هستند. نتیجۀ پژوهش منظم اسماعیل‎‌پور (۱۴۰۰) در روستاهای سواحل دریای عمان بیانگر این است که رابطه‌ای خطی بین گردشگری و افزایش کیفیت زندگی سکونتگاه‎‌های روستایی شهرستان کنارک و چابهار وجود داشته و گردشگری اثرات مختلف و مثبتی بر شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی، محیطی و کالبدی- فضایی دارد؛ دراین‌بین توسعۀ گردشگری بیشترین اثر را بر بُعد اقتصادی کیفیت زندگی و کمترین اثر را بر بُعد اجتماعی کیفیت زندگی روستاییان گذاشته ‎‌است. طبق تحقیقات قلی‎‌مطلق و درویشی (1400) در شهر قزوین معیارهای رضایت از زندگی، پاکیزگی و نظافت، کالبد شهری و ایمنی، امنیت و اعتماد به ترتیب بیشترین رضایت کلی و در مقابل وضعیت اقتصادی، خدمات آموزشی و رفاهی بیشترین نارضایتی را داشتند. شاهین (1400) در پژوهش خود در شهرک منظریۀ خمینی‌شهر بدین نتیجه رسید که عوامل دسترسی به پایگاه‎‌های ضروری شهری شامل متغیرهای دسترسی به مراکز تجاری، جایگاه‎‌های سوخت و پایگاه‎‌های نیروی انتظامی بیشترین رضایت و عامل توان مالی ساکنین شامل قیمت زمین، مسکن و اجاره‌بها کمترین رضایت را دارند. برابر بررسی‌های انجام‌شده و نیز در جست‌وجوی پیشینه، پژوهش‌های داخلی و خارجی صورت نگرفته است که هم‌زمان با بررسی عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان، نگاهی ویژه بر بخش گردشگری باتوجه‌به تقسیم‌بندی شهرستان‎‌های یک استان و مقایسۀ آنها با یکدیگر داشته ‎‌باشد و خلأ مطالعاتی در این زمینه وجود دارد. با انجام این پژوهش، این خلأ مطالعاتی رفع می‎‌شود و به سازمان‌های مرتبط با صنعت گردشگری و به‌ویژه مدیران استان سمنان در شناسایی و اهمیت عوامل اقتصادی و اجتماعی کمک می‌کند که می‌توانند در بهبود کیفیت زندگی جوانان و افزایش تقاضای گردشگری ایفای نقش داشته باشند؛ بنابراین، بررسی عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان استان سمنان با تأکید بر بخش گردشگری ازجمله موضوع‌های مهم است. پژوهش حاضر با بررسی این جنبة جدید از موضوع، عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان استان سمنان و تأثیر گردشگری بر کیفیت زندگی آنان را شناسایی و با یافتن پاسخ‎‌های مناسب و ارائۀ پیشنهادات کاربردی در این زمینه، کمک شایانی به بهبود کیفیت زندگی جوانان کرده ‎‌است که منجر به ارتقای جامعه می‎‌شود و این موضوع در حقیقت مهم‌ترین نوآوری پژوهش حاضر است.

روش‎‌‎‌شناسی پژوهش

این پژوهش یک تحقیق کمّی است و نحوۀ جمع‎‌آوری اطلاعات از نوع تحقیقات توصیفی _ تحلیلی است؛ علاوه‌برآن ازلحاظ هدف از نوع کاربردی به‌ حساب آمده‎‌ است. در این تحقیق برای گردآوری داده‎‌ها از روش اسنادی استفاده شده ‎‌است. جامعۀ آماری این تحقیق افراد ۱۵ تا ۲۹ سال استان سمنان در نظر گرفته ‌شده ‎‌است که طبق آخرین آمار موجود در سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۵ تعداد ۲۰۲۳۳۶ از جمعیت استان را سنین ۱۵ تا ۲۹ سال تشکیل داده‎‌اند. طبق فرمول کوکران، حجم نمونه ۳۸۴ نفر تعیین شد. براساس روش نمونه‌گیری طبقه‎‌‎‌‎‌‎‌‌ای سهم هریک از شهرستان‌ها مشخص شد و با استفاده از احتساب متناسب تقسیم‎‌بندی انجام شده ‎‌است.‎‌(جدول1)

1.              جدول1- حجم نمونه به تفکیک شهرستان‌های استان

Table 1- The sample size by the cities of the province

یافته‎‌های توصیفی بخش کمّی

نتایج حاصل از جامعۀ آماری نشان داد؛ ۵۳/۵۰درصد پاسخ‌گویان را زنان و ۴۷/۴۹درصد را مردان تشکیل داده‎‌اند که از بین این آمار ۱۷/۷۳درصد مجرد و ۸۳/۲۶درصد متأهل هستند. بیشترین فراوانی مربوط به جوانان بین 29-26 سال و کمترین فراوانی مربوط به جوانان بین 18-15 سال است. بیشترین درصد مربوط به جوانان دانشجو و کمترین درصد مربوط به جوانان دارای شغل به‎‌صورت پاره‎‌وقت است. بیشترین شاخص مربوط به جوانان دارای تحصیلات لیسانس و کمترین شاخص مربوط به جوانانی است که دارای تحصیلات دکتری و بالاتر هستند؛ علاوه‌برآن ۴۶/۵۵درصد از افراد دارای منبع درآمد هستند و ۵۴/۴۴درصد از آنان منبع درآمدی ندارند. براساس یافته‎‌های این تحقیق میانگین درآمد ماهانۀ خانواده‎‌ها ۷۹۵۱۱۷۴ تومان و میانگین درآمد ماهانۀ اشخاص ۳۲۳۴۲۸۴ تومان است و باتوجه‌به اینکه خط فقر 18میلیون تومان بوده است، بنابراین بیشتر خانواده‎‌ها و جوانان استان سمنان زیرخط فقر هستند. ‎‌‎‌(جدول2)

جدول2- مشخصات شرکت‎‌کنندگان

Table 2- Characteristics of participants

مقایسۀ سنجش نگرش

باتوجه‌به جدول 3، 4، 5 و 6 موضوع مقایسۀ سنجش نگرش از ۴ مؤلفه و ۴۹ گویه تشکیل شده ‎‌است:

 مؤلفۀ اول با عنوان عوامل اجتماعی ـ فرهنگی بوده و خود از ۱۵ گویه که شامل ۸ بازۀ متوسط، ۴ بازۀ زیاد و ۳ بازۀ کم است.

مؤلفۀ دوم با عنوان عوامل محیطی بوده و خود از ۱۰ گویه که شامل ۴ بازۀ کم، ۳ بازۀ متوسط و ۳ بازۀ زیاد است.

مؤلفۀ سوم با عنوان عوامل اقتصادی بوده و خود از ۱۲ گویه که شامل ۴ بازۀ زیاد، ۵ بازۀ متوسط و ۳ بازۀ کم است.

مؤلفۀ چهارم با عنوان عوامل فردی بوده و خود از ۱۲ گویه که شامل ۷ بازۀ زیاد، ۴ بازۀ متوسط و ۱ بازۀ کم است.

یافته‎‌های پژوهش

باتوجه‌به اینکه هر گویه مربوط به یکی از سؤالات پرسش‌نامه است، در بخش پیوست‎‌ها پرسش‌نامه قرار داده شده ‎‌است.

بررسی عوامل اجتماعی-فرهنگی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان

نتایج حاصل از نگرش ساکنین در ارتباط با عوامل اجتماعی-فرهنگی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان نشان داد که عوامل اجتماعی-فرهنگی شامل ۱۵ گویه هستند و این گویه‎‌ها در پنج سطح خیلی کم تا خیلی زیاد طبقه‎‌بندی شده‎‌اند. بیشترین گویه مربوط به شاخص اوقات فراغت و کمترین مربوط به شاخص نگاهی ویژه است‎‌.‎‌ (جدول 3)

جمع‎‌بندی میانگین نگرش ۱۵ گویه درخصوص عوامل اجتماعی ـ فرهنگی

دیدگاه کلی جامعۀ ۱۵-۲۹ سال درخصوص عوامل اجتماعی ـ فرهنگی با ۱۵ گویه برابر با ۹۰/۲ است که در بازۀ متوسط قرار می‎‌گیرد. باتوجه‌به بازۀ مشخص‌شده میانگین نوع نگرش متوسط رو به پایین است؛ بنابراین، عوامل اجتماعی ـ فرهنگی در حد متوسط رو به پایین تأثیرگذار هستند.

جدول 3- بررسی عوامل اجتماعی-فرهنگی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان

Table 3- Socio-cultural factors affecting the quality of life of youth

بررسی عوامل محیطی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان

نتایج حاصل از نگرش ساکنین در ارتباط با عوامل محیطی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان نشان داد که عوامل محیطی شامل ۱0 گویه هستند و این گویه‎‌ها در پنج سطح خیلی کم تا خیلی زیاد طبقه‎‌بندی شده‎‌اند. بیشترین گویه مربوط به شاخص صاحب‎‌خانه و کمترین مربوط به شاخص امکانات است‎‌. ‎‌(جدول 4)

جمع‎‌بندی میانگین نگرش ۱۰ گویه درخصوص عوامل محیطی

دیدگاه کلی جامعۀ ۱۵-۲۹ سال درخصوص عوامل محیطی با ۱۰ گویه برابر با ۹۷/۲ است که در بازۀ متوسط قرار می‎‌گیرد. باتوجه‌به بازۀ مشخص‌شده میانگین نوع نگرش متوسط رو به پایین است؛ بنابراین، عوامل محیطی در حد متوسط رو به پایین تأثیرگذار هستند.

جدول4- بررسی عوامل محیطی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان

Table 4- Investigation of environmental factors affecting the quality of life of young people

بررسی عوامل اقتصادی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان

نتایج حاصل از نگرش ساکنین در ارتباط با عوامل اقتصادی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان نشان داد که عوامل اقتصادی شامل ۱2 گویه هستند و این گویه‎‌ها در پنج سطح خیلی کم تا خیلی زیاد طبقه‎‌بندی شده‎‌اند. بیشترین گویه مربوط به شاخص حقوق و کمترین مربوط به شاخص خوراک است‎‌. ‎‌(جدول 5)

جمع‎‌بندی میانگین نگرش ۱۲ گویه درخصوص عوامل اقتصادی

دیدگاه کلی جامعۀ ۱۵-۲۹ سال درخصوص عوامل اقتصادی با ۱۲ گویه برابر با ۱۹/۳ است که در بازۀ متوسط قرار می‎‌گیرد. باتوجه‌به بازۀ مشخص‌شده میانگین نوع نگرش متوسط رو به بالا است؛ بنابراین، عوامل محیطی در حد متوسط رو به بالا تأثیرگذار هستند.

جدول 5- بررسی عوامل اقتصادی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان

Table 5- Investigating the economic factors affecting the quality of life of young people

بررسی عوامل فردی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان

نتایج حاصل از نگرش ساکنین در ارتباط با عوامل فردی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان نشان داد که عوامل فردی شامل ۱2 گویه هستند و این گویه‎‌ها در پنج سطح خیلی کم تا خیلی زیاد طبقه‎‌بندی شده‎‌اند. بیشترین گویه مربوط به شاخص سالم و کمترین مربوط به شاخص نگران است‎‌. ‎‌(جدول 6)

جمع‎‌بندی میانگین نگرش ۱۲ گویه درخصوص عوامل فردی

دیدگاه کلی جامعۀ ۱۵-۲۹ سال درخصوص عوامل فردی با ۱۲ گویه برابر با ۴۵/۳ است که در بازۀ متوسط قرار می‎‌گیرد. باتوجه‌به بازۀ مشخص‌شده میانگین نوع نگرش متوسط رو به بالا است؛ بنابراین، عوامل فردی در حد متوسط رو به بالا تأثیرگذار است.

جدول6- بررسی عوامل فردی مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان

Table 6- Investigating individual factors affecting the quality of life of young people

تحلیل عاملی

استخراج عامل‎‌ها

یکی از اهداف استخراج عامل‎‌ها کاهش تعداد گویه‎‌ها به یک یا چند مؤلفۀ اصلی است. در این تحقیق از بین ۴۹ گویه‎‌ای (سؤال) که وجود داشت، دو مؤلفه تلخیص شد که مؤلفۀ اول ۹۵/۸۶درصد واریانس و مؤلفۀ دوم ۸۰/۴درصد واریانس را شامل شده ‎‌است.‎ ‌(جدول7)

جدول7- عامل‎‌های استخراج‌شده

Table 7- Extracted factors

تلخیص مؤلفه‌ها و درصد واریانس آنها

در جدول 8 مؤلفه‌ها نام‎‌گذاری شدند و میزان واریانس هر مؤلفه مشخص شد:

مؤلفۀ اول با عنوان عوامل اقتصادی ـ فرهنگی تحت تأثیر عوامل محیطی یکی از مهم‎‌ترین عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان ۱۵-۲۹ سال استان سمنان و میزان گردشگری در بین این قشر از جامعه است که با ۹۵/۸۶درصد واریانس، واریانس بیشتری را از دیگر مؤلفه‌ها به خود اختصاص داده‎‌ است که بیشتربودن این وزن نشان از اهمیت زیاد این مؤلفه و قرارگرفتن تعداد زیادی از گویه‎‌ها در داخل این مؤلفه است.

مؤلفۀ دوم با عنوان عوامل فردی بر زندگی جوانان ۱۵-۲۹ سال استان سمنان و میزان گردشگر در بین این قشر مؤثر بوده ‎‌است که با ۸۰/۴درصد واریانس، واریانس کمتری از مؤلفۀ اول دارد. مؤلفۀ اول و دوم درمجموع ۷۵/۹۱درصد از کل واریانس را به خود اختصاص می‎‌دهند.

جدول 8- مؤلفه‌های مؤثر در رابطه با بررسی عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان استان سمنان با تأکید بر بخش گردشگری

Table 8- The effective components in relation to the investigation of the factors affecting the quality of life of the youth of Semnan province with an emphasis on the tourism sector

نمودار سنگ‌ریزه‎‌ای^[16]

باتوجه‌به نمودار سنگ‌ریزه‎‌ای تغییرات محسوس واریانس فقط در دو گویۀ اول و دوم قابل رؤیت است و در بقیۀ گویه‎‌ها کمتر از یک و بسیار ناچیز و قابل‌چشم‌پوشی است؛ بنابراین، این نمودار اثبات می‎‌کند که دو مؤلفه از این ۴۹ مؤلفه استخراج شده ‎‌است. ‎‌(شکل1)

شکل 1- نمودار سنگ‌ریزه‎‌ای

Fig 1- Scree plot

آزمون فرضیه‎‌ها

فرضیۀ اول

فرضیۀ اول با عنوان «کیفیت زندگی (عینی و ذهنی) جوانان استان سمنان در شرایط مطلوبی قرار دارد» با استفاده از آزمون رگرسیون خطی دو متغیر بررسی ‎شد و باتوجه‌به جدول 9 میزان آزمون رگرسیون خطی ۳۶/۴۸درصد شد و ازآنجایی‌که میزان آزمون رگرسیون خطی بیشتر از ۵۰درصد مورد قبول است، بنابراین فرضیۀ اول رد شده ‎‌است.

برای دقت بیشتر در صحت‌سنجی فرضیه، آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد. باتوجه‌به جدول 9 میزان ضریب همبستگی پیرسون ۶۵۹۱/۰ شد و ازآنجایی‌که ضریب همبستگی پیرسون بیشتر از ۷/۰ قبول است، بنابراین فرضیۀ اول تایید نشده ‎‌است.

درنتیجه فرضیۀ اول ازنظر آزمون رگرسیون خطی و نیز ازنظر آزمون همبستگی پیرسون تأئید نشده و رد شده ‎‌است؛ بنابراین، کیفیت زندگی (عینی و ذهنی) جوانان استان سمنان در شرایط مطلوبی قرار ندارد.‎‌ (جدول9)

جدول 9- آزمون فرضیۀ اول

Table 9- The first hypothesis test

فرضیۀ دوم

فرضیۀ دوم با عنوان «بین شهرستان‎‌های استان سمنان ازنظر کیفیت زندگی جوانان اختلاف معنا‌داری وجود دارد» با استفاده از آزمون رگرسیون خطی دو متغیر بررسی ‎شد. باتوجه‌به جدول 10 میزان آزمون رگرسیون خطی ۶۹/۷۴درصد شد و ازآنجایی‌که میزان آزمون رگرسیون خطی بیشتر از ۵۰درصد قبول است، بنابراین فرضیۀ دوم پذیرفته شده‎‌ است.

برای دقت بیشتر در صحت‌سنجی فرضیه از آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد. باتوجه‌به جدول 11 میزان ضریب همبستگی پیرسون ۸۸۵۹/۰ شد و ازآنجایی‌که ضریب همبستگی پیرسون بیشتر از ۷/۰ قبول است، بنابراین فرضیۀ دوم تأئید شده‎‌ است.

درنتیجه فرضیۀ دوم ازنظر آزمون رگرسیون خطی و نیز ازنظر آزمون همبستگی پیرسون تأئید و پذیرفته شده ‎‌است؛ بنابراین، بین شهرستان‎‌های استان سمنان ازنظر کیفیت زندگی جوانان اختلاف معنا‌داری وجود دارد.‎‌ (جدول10)

جدول 10- آزمون فرضیۀ دوم

Table 10- The Second hypothesis test

فرضیۀ سوم

فرضیۀ سوم با عنوان «شاخص‎‌های فرهنگی، بهزیستی فردی و مسکن مهم‌ترین شاخص‌های تأثیرگذار بر کیفیت زندگی جوانان استان سمنان باشند» با استفاده از آزمون رگرسیون خطی دو متغیر بررسی شد. باتوجه‌به جدول 11 میزان آزمون رگرسیون خطی ۷۹/۷۱درصد شد و ازآنجایی‌که میزان آزمون رگرسیون خطی بیشتر از ۵۰درصد قبول است، بنابراین فرضیۀ سوم پذیرفته شده‎‌ است.

برای دقت بیشتر در صحت‌سنجی فرضیه از آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد. باتوجه‌به جدول 12 میزان ضریب همبستگی پیرسون ۸۱۴۲/۰ شد و ازآنجایی‌که ضریب همبستگی پیرسون بیشتر از ۷/۰ قبول است، بنابراین فرضیۀ سوم تأئید شده ‎‌است.

درنتیجه فرضیۀ سوم ازنظر آزمون رگرسیون خطی و نیز ازنظر آزمون همبستگی پیرسون تأئید و پذیرفته شده ‎‌است؛ بنابراین، شاخص‎‌های فرهنگی، بهزیستی فردی و مسکن مهم‌ترین شاخص‌های تأثیرگذار بر کیفیت زندگی جوانان استان سمنان هستند.‎‌ (جدول11)

جدول 11- آزمون فرضیۀ سوم

Table 11- The Third hypothesis test

فرضیۀ چهارم

فرضیۀ چهارم با عنوان «بین افزایش گردشگری و بهبود کیفیت زندگی جوانان استان سمنان رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد» با استفاده از آزمون رگرسیون خطی دو متغیر بررسی شد. باتوجه‌به جدول 12 میزان آزمون رگرسیون خطی ۳۱/۸۳درصد شد و ازآنجایی‌که میزان آزمون رگرسیون خطی بیشتر از ۵۰درصد قبول است، بنابراین فرضیۀ چهارم پذیرفته شده‎‌ است.

برای دقت بیشتر در صحت‌سنجی فرضیه از آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد. باتوجه‌به جدول 13 میزان ضریب همبستگی پیرسون ۸۸۵۶/۰ شد و ازآنجایی‌که ضریب همبستگی پیرسون بیشتر از ۷/۰ قبول است، بنابراین فرضیۀ چهارم تأئید شده ‎‌است.

درنتیجه فرضیۀ چهارم ازنظر آزمون رگرسیون خطی و نیز ازنظر آزمون همبستگی پیرسون تأئید و پذیرفته شده ‎‌است؛ بنابراین، بین افزایش گردشگری و بهبود کیفیت زندگی جوانان استان سمنان رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد. ‎‌(جدول12)

جدول 12- آزمون فرضیۀ چهارم

Table 12- The fourth hypothesis test

بحث و نتیجه

هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان استان سمنان با تأکید بر بخش گردشگری است. برای نیل به این هدف ابتدا به دیدگاه‎‌ها و نظریات مطرح‌شده در این زمینه پرداخته ‎‌شد؛ سپس با استفاده از پرسش‌نامه از ۳۸۴ نفر از جوانان استان سمنان در بازۀ سنی 29-15 سال، داده‎‌های لازم جمع‌آوری‌ و تجزیه‎‌وتحلیل شد. در این پژوهش چهار عامل اثرگذار بر کیفیت زندگی بررسی شد که شامل عوامل اجتماعی-فرهنگی با 15 گویه، عوامل محیطی با 10 گویه، عوامل اقتصادی با 12 گویه و عوامل فردی با 12 گویه است و با استفاده از تحلیل عاملی یک عامل واحد استخراج شد که بیشترین تأثیر را در کیفییت زندگی جوانان استان سمنان دارد؛ بنابراین، بررسی‎‌های حاصل از این مطالعه نشان داد که عوامل اقتصادی ـ فرهنگی تحت تأثیر عوامل محیطی یکی از مهم‎‌ترین عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی جوانان ۲۹-۱۵ سال استان سمنان و میزان گردشگری در بین این قشر از جامعه است. پس از آن، بررسی و تحلیل فرضیات موجود در تحقیق نمایانگر نارضایتی جوانان استان سمنان از کیفیت زندگی خود، تفاوت کیفیت زندگی جوانان شهرستان‎‌های استان سمنان با یکدیگر، تأثیرگذاری شاخص‎‌های فرهنگی، بهزیستی فردی و مسکن بر کیفیت زندگی و تأثیر مثبت افزایش گردشگری بر بهبود کیفیت زندگی جوانان استان سمنان است؛ بنابراین، نتایج آزمون فرضیات نشان داد که کیفیت زندگی جوانان شهرستان‎‌های استان سمنان با یکدیگر متفاوت است؛ اما درمجموع کیفیت زندگی عینی و ذهنی جوانان استان سمنان در شرایط مطلوبی قرار ندارد که نتایج این فرضیه با تحقیقات شاهین (1400) در خمینی‌شهر، قلی‎‌مطلق و همکاران‎‌ (1400) در قزوین و پاکرو و درسخوان ‎‌(1403) در مناطق اسکان غیررسمی کلان‌شهر تبریز همسو و هم‎‌راستا بوده است و بدین نتیجه دست یافتند که کیفیت زندگی در این مناطق در سطح پایین و نامطلوبی قرار دارد. در مقابل، نتایج تحقیقات حضرتی و همکاران‎‌ (1402) در کلان‌شهر تبریز نشان داد که محدودۀ مطالعه‌شده سطح مناسبی از کیفیت زندگی را دارا است. ازطرفی یکی دیگر از نتایج آزمون فرضیات بیانگر این بود که شاخص‎‌های فرهنگی، بهزیستی فردی و مسکن ازجمله مهم‌ترین شاخص‌های تأثیرگذار بر کیفیت زندگی جوانان استان سمنان بوده ‎‌‎‌است. در پژوهش گاتام و بالا‎‌ (2024) کیفیت زندگی ساکنان به طور درخور توجهی تحت تأثیر توانمندسازی سیاسی است. سی و همکاران ‎‌(2024) معتقدند که جنبه‎‌های اجتماعی تأثیر مثبت مستقیمی بر کیفیت زندگی دارد. توارونویچینه و همکاران ‎‌(2022) نشان دادند که مهم‌ترین عامل برای درک مثبت از کیفیت زندگی، محیط اجتماعی و به‌ویژه روابط خانوادگی و سلامت است. پژوهش‎‌های لی و همکاران ‎‌(2022) نشانگر تأثیر مثبت افزایش جمعیت بر کیفیت زندگی ساکنان است. تحقیقات وانگ و همکاران ‎‌(2022) نشان داد که وجود عدالت بر کیفیت زندگی تأثیر مثبت دارد. پاکرو و درسخوان (1403) در راستای تحقیق خود نشان دادند که بُعد اقتصادی بیشترین تأثیر را بر کیفیت زندگی ساکنان دارد. طبق تحقیقات ژیانپور و همکاران (1402) مهم‎‌ترین عوامل تأثیرگذار در کیفیت زندگی ساکنان به ترتیب: شغل و درآمد، مسکن، سلامت و بهداشت، ایمنی و امنیت و کیفیت آب‌وهوا است. قنبری و همکاران (1401) در تحقیقات خود نشان دادند که شاخص دسترسی به خدمات، بیشترین تأثیر را در بررسی کیفیت زندگی دارد. یکی‎‌دیگر از نتایج آزمون فرضیات نشان داد که بین افزایش گردشگری و بهبود کیفیت زندگی جوانان استان سمنان رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد؛ بنابراین، افزایش گردشگری منجر به ارتقای کیفیت زندگی جوانان استان سمنان می شود و درنهایت بر بهبود روحیۀ آنان تأثیرگذار است که نتایج این تحقیق با پژوهش‎‌های یاوسارپونگ و همکاران ‎‌(2020)، بیات و همکاران (1403)، حضرتی و همکاران ‎‌(1402) و منظم اسماعیل‎‌پور‎‌ (۱۴۰۰) همسو و هم‎‌راستا است و همگی معتقدند که گردشگری و توسعۀ آن در کیفیت زندگی تأثیز مثبت و معناداری دارد. در راستای نتایج این پژوهش، پیشنهادات زیر ارائه شده ‎‌است:

1- نگاه ویژه‎‌تر مسئولان به جوانان و شرایط زندگی آنها با انجام فعالیت‎‌هایی مانند افزایش اشتغال با پرداخت حقوق مناسب، ایجاد امکانات و فضاهای تفریحی برای رشد و ارتقای جوانان، بهبود کیفیت امکانات و فضاهای تفریحی موجود؛

2- تلاش مسئولان برای افزایش مکان‎‌های تفریحی و سرگرمی، ترمیم موزه‎‌ها، ابنیۀ تاریخی و بهبود کیفیت زیرساخت‎‌های شهری مانند جاده‎‌ها و پل‎‌ها؛

3- بازرسی و توجه به اقامتگاه‎‌ها و هتل‎‌های موجود در هر شهرستان؛

4- توجه به اهمیت حضور گردشگران و نیاز جوانان به داشتن فضاهای مناسب برای اوقات فراغت و اعمال سیاست‎‌گذاری‎‌ها و برنامه‎‌ریزی‎‌های خود را در این راستا؛

5- برقراری کلاس‎‌های آموزشی، توجه به اهمیت تدریس این رشته در دانشگاه و داشتن کلاس‎‌های عملی در کنار تئوری؛

6- استخدام افراد آگاه و تحصیل‌کرده در این رشته در بخش‎‌های مختلف مانند ادارۀ میراث فرهنگی و موزه‎‌ها، تربیت افرادی باتجربه و کاردان در این زمینه؛

7- کمک و تلاش برای فرهنگ‎‌سازی بین افراد جامعه مخصوصاً قدیمی‎‌تر‎‌ها در راستای پذیرش گردشگران و نحوۀ برخورد با آنان؛

8- افزایش تبلیغات ازطریق تلویزیون، رادیو و آژانس‌های هواپیمایی؛

9- آگاه کردن افراد بومی و گردشگران دیگر از جاذبه‎‌های استان سمنان.

[1] Das

[2] who

[3] Nile

[4] Hobsen

[5] Dietrich

[6] Magno & Dossena

[7] Ramkissoon

[8] Gautam & Bhalla

[9] Yang et al.

[10] Si et al.

[11] Munanura & Kline

[12]Tvaronavičienė et al.

[13] Li et al.

[14] Wang et al.

[15] Yaw Sarpong et al.

[16] Scree Plot