Document Type : Research Paper
Authors
1 Ph.D. in Sociology, Department of Social Sciences, Faculty of Humanities, University of Kashan, Kashan, Iran
2 Associate professor, Department of Social Sciences, Faculty of Humanities, University of Kashan, Kashan, Iran
Abstract
Keywords
Main Subjects
مقدمه و بیان مسئله
برمبنای آمارهای سازمان بهداشت جهانی، سالانه بیش از 43 میلیون نفر از مردم در سراسر جهان بر اثر بیماری‌های غیرواگیر که مرتبط با رفتارها و سبک زندگی است، جان خود را از دست می‌دهند (معادل 75درصد از کل مرگ‌ومیرها) و 18 میلیون نفر از این مرگ‌ها قبل از 70 سالگی اتفاق می‌افتد. درمجموع، چهار گروه از این بیماری‌ها یعنی بیماری‌های قلبی عروقی، سرطان‌ها، بیماری‌های تنفسی و دیابت بیش از 80درصد از کل مرگ‌ومیرهای زودرس مرتبط با بیماری‌های غیرواگیر را تشکیل می‌دهند. مطابق گزارش ارائه‌شده توسط این سازمان، مصرف دخانیات، عدم‌تحرک بدنی، استفادۀ مضر از الکل و رژیم‌های غذایی ناسالم چهار عاملی است که خطر مرگ ناشی از این نوع بیماری‌ها را افزایش می‌دهد (WHO, 2025). همسو با این آمار‌ها، در ایران و استان اصفهان نیز مرگ‌ومیرهای ناشی از بیماری‌های غیرواگیر در دهۀ 90 روند افزایشی داشته است (سازمان ثبت احوال کشور، 1391/ 1397). بررسی آمارهای سال‌های 1398 تا 1404 در کاشان نیز نشان می‌دهد که سه عامل بیماری‌های قلبی عروقی، سرطان‌ها و بیماری‌های تنفسی بیشترین نقش را در مرگ‌ومیر افراد داشته است (دانشگاه علوم پزشکی کاشان، 1404).
آنچه که امروزه از آن با عنوان رفتار سلامت[1] یاد می‌شود، نتیجۀ حداقل سه دهه نظریه‌پردازی و انجام پژوهش‌های تجربی مستمر در حوزۀ جامعه‌شناسی پزشکی و سلامت است. ازنظر کانر و نورمن[2] (2015) یک تعریف گستردۀ مفید از رفتار سلامت دربرگیرندۀ هر فعالیتی است که با هدف پیشگیری یا تشخیص بیماری یا برای بهبود سلامت یا بهزیستی صورت می‌گیرد. رفتارهای مختلفی که در قالب چنین تعریفی می‌گنجد، شامل استفاده از خدمات پزشکی (مانند ویزیت پزشک، واکسیناسیون و غربالگری)، پیروی از رژیم درمانی (مانند رژیم غذایی، رژیم دیابتی و رژیم ضدفشار خون) و رفتارهای سلامت خودمدیریتی (مانند تغذیه، ورزش و سیگارنکشیدن) است. درمجموع، بر مبنای تعریف کانر و نورمن (2015) می‌توان رفتار سلامت‌محور را دربردارندۀ مجموعه کنش‌هایی دانست که با هدف پیشگیری یا تشخیص بیماری یا ارتقای سلامت (جسمانی، روانی و اجتماعی) صورت می‌گیرد و شامل ابعادی نظیر مصرف سلامت‌محور (مانند مصرف انواع دارو، سبک تغذیه و رژیم‌های غذایی)، بهره‌مندی از خدمات سلامت (خدمات حضوری و دیجیتال) و کسب اطلاعات سلامت (ازطریق فضای شبکه‌های اجتماعی) می‌شود.
طی سال‌های اخیر، موضوع «تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت» به فصلی بسیار مهم در آثار صاحب‌نظران جامعه‌شناسی سلامت بدل گشته است. تعیین‌کننده‌های اجتماعی بهعنوان شرایط اجتماعی تعریف می‌شود که مردم در آن کار و زندگی می‌کنند. این عوامل به ویژگی‌های خاص بافتار اجتماعی مؤثر بر سلامت و نیز به راه‌هایی اشاره دارد که به‌واسطۀ آن‌ها زمینۀ اجتماعی بهعنوان کنشگر نقش‌آفرینی می‌کند (محققی کمال و عبداله‌تبار درزی، 1391)؛ ازاین‌رو، نمی‌توان تعیین‌کننده‌های اجتماعی را از عوامل فرهنگی مستتر در‌زمینۀ بروز رفتارهای سلامت‌محور تفکیک کرد. همچنین، توجه‌نکردن به این تعیین‌کننده‌های اجتماعی و فرهنگی و تداوم رویکردهای فردمحور در مداخلات سلامت، پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیری به همراه دارد. نادیده‌گرفتن بسترهای ساختاری و فرهنگی، نه‌تنها به تداوم بار بیماری‌ها و تحمیل هزینه‌ها بر نظام سلامت منجر می‌شود، شکاف‌های موجود در عدالت و برابری سلامت را عمیق‌تر می‌کند و اثربخشی سیاست‌های ارتقای سلامت را در سطح جامعه به‌شدت کاهش می‌دهد؛ بنابراین، درک چگونگی تأثیر این عوامل بر تصمیم‌گیری‌های سلامت در بافتارهای محلی، نیازمند واکاوی دقیق‌تری است.
مروری بر مطالعات پیشین در ایران نشان می‌دهد که اگرچه پژوهش‌ها تا حد زیادی به موضوع سبک زندگی سالم و نقش متغیرهای گوناگون اجتماعی و فرهنگی در کل کشور (رستمی کتشالی و دیگران، 1403) و به‌طور خاص در کاشان (واحدیان، 1400) پرداخته، تاکنون تحقیقات اندکی به نقش این تعیین‌کننده‌ها در پایبندی به رفتارهای سلامت‌محور شهروندان (در معنای مدنظر این پژوهش و با ابعاد سه‌گانۀ مذکور) تمرکز داشته است؛ ازاین‌رو، پرداختن به موضوع رفتارهای سلامت‌محور با رویکردی جامعه‌شناختی که در ارتباط نزدیک با سبک زندگی سالم قرار می‌گیرد، می‌تواند علاوه‌بر تکمیل تحقیقات قبلی، در طراحی سیاست‌ها و برنامه‌های اجرایی نهادهای متولی امر سلامت نقش اساسی ایفا کند.
ضرورت پرداختن به این موضوع در سطح محلی را می‌توان در یافته‌های پیمایش اخیر نیازسنجی شهروندان کاشان نیز مشاهده کرد. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که مؤلفه‌هایی نظیر نیاز به امکانات ورزشی، ارتقای دانش سلامت و توسعۀ زیرساخت‌های سلامت، از بیشترین اولویت‌ها و دغدغه‌های شهروندان در مناطق مختلف این شهر به شمار می‌رود (گنجی و دیگران، ۱۴۰۱). این دغدغه‌ها نشان‌دهندۀ اهمیت زیاد رفتارهای سلامت‌محور در بافتار محلی است که شکل‌گیری و تداوم آن‌ها بی‌شک تحت‌تأثیر عوامل گوناگون اجتماعی و فرهنگی قرار دارد. درمجموع، باتوجه‌به شکاف‌های پژوهشی و ضرورت‌های مطرح‌شده، پژوهش حاضر با هدف تحلیل نظری و تجربی تعیین‌کننده‌های اجتماعی و فرهنگی رفتارهای سلامت‌محور شهروندان مناطق پنج‌گانۀ شهر کاشان طراحی شده است؛ در همین راستا، پرسش اصلی این مطالعه عبارت است از: عوامل اجتماعی و فرهنگی (شامل سرمایه‌های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، حمایت اجتماعی و سواد سلامت) چه نقش و سهمی در تبیین و شکل‌دهی به رفتارهای سلامت‌محور شهروندان شهر کاشان دارند؟
پیشینه پژوهش
بررسی روند مطالعات تجربی دربارۀ رفتارهای سلامت‌محور در ایران (در فاصلۀ سال‌های 1393 تا 1403) نشان می‌دهد که این پژوهش‌ها عمدتاً بر نقش «سرمایه‌های سه‌گانه» (اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی) در شکل‌دهی به رفتارهای سلامت‌محور تأکید داشته است؛ برای نمونه، مطالعات عباس‌زاده و همکاران (1393)، دامنی (1400) و البرزی و همکاران (1401) به‌طور همسو نشان داده است که در میان انواع سرمایه، «سرمایۀ فرهنگی» به دلیل تأثیر عمیق بر عادت‌واره‌ها و سبک زندگی، بیشترین سهم را در تبیین واریانس رفتارهای سلامت دارد. این یافته‌ها مؤید آن است که دانش، مهارت‌ها و گرایش‌های فرهنگی، زیربنای تصمیم‌گیری‌های سلامت‌محور را تشکیل می‌دهد. این الگو در فراتحلیل‌های اخیر حیدریان و گنجی (1403الف/ 1403ب) نیز تأیید شده است؛ به‌طوری‌که آن‌ها اندازۀ اثر رابطۀ سرمایۀ اجتماعی و فرهنگی با رفتارهای سلامت‌محور در ایران را به‌ترتیب بیشتر از سطح متوسط (419/0) و در سطح متوسط (330/0) ارزیابی کرده و نشان داده‌اند که ابعاد خرد و فردی این سرمایه‌ها نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کند.
در بُعد مکانیسم‌های اثرگذاری، پژوهش‌ها نشان می‌دهد که سواد سلامت و حمایت اجتماعی نقش واسطه‌ای کلیدی دارد. آقاملائی و همکاران (1395) و دراهکی و همکاران (1401) تأیید کردند که سواد سلامت نه متغیری مستقل، بلکه حلقه‌ای واسط است که تحت‌تأثیر عواملی چون حمایت اجتماعی ادراک‌شده و تحصیلات والدین قرار دارد و می‌تواند تا 49درصد از تغییرات رفتارهای ارتقادهندۀ سلامت را تبیین کند. همچنین، در بافتار بحران‌های سلامت، پژوهش‌های بوداقی و عربی (1400) و محمودیانی و همکاران (1400) نشان داد که ترکیب سواد سلامت با نگرش به بیماری قادر است به‌ترتیب ۵۱ و ۴۶درصد از واریانس رفتارهای سلامت‌محور را در میان شهروندان تبیین کند.
علاوه‌براین، مطالعات تحلیل ثانویه روی داده‌های کلان، پیچیدگی‌های جمعیت‌شناختی را آشکار ساخته اس. فریمانه و همکاران (۱۳۹۵) و عابدی محمدآباد (1400) استدلال می‌کنند که رابطۀ جنسیت و سن با رفتار سلامت خطی نیست؛ به‌طوری‌که مردان زمان بیشتری را به ورزش اختصاص می‌دهند، اما هم‌زمان فعالیت‌های ضدسلامت و مصرف رسانه‌ای آن‌ها نیز بیشتر است. امیری (۱۳۹۶) نیز در مطالعۀ خود روی نوجوانان تهرانی تأکید کرد که عواملی مانند نگرش مثبت به سلامت، رفتارهای مذهبی و توجه اطرافیان در کنار متغیرهای ساختاری مانند تحصیلات پدر و وضعیت زناشویی والدین حدود ۳۶درصد از واریانس رفتار سلامت‌جویانه را تبیین می‌کند.
متفاوت از تحقیقات در ایران، بررسی روند پژوهش‌های تجربی در جهان (در فاصل سال‌های 2015 تا 2024) گویای آن است که همگام با تحولات عرصۀ دیجیتال، تمرکز مطالعات از سواد سلامت به سوی «سواد سلامت الکترونیک»، «خودکارآمدی» و «استفاده از فناوری‌های سلامت» معطوف شده است. مطالعات پایه‌ای مانند سای[3] و همکاران (2015) در تایوان و گوتو[4] و همکاران (2018) در ژاپن، بر نقش کلیدی سواد سلامت، خودارزیابی وضعیت سلامت و خودکارآمدی در پیش‌بینی رفتارهای ارتقادهندۀ سلامت تأکید دارد؛ بااین‌حال، پژوهش‌های جدیدتر نشان می‌دهد که در عصر حاضر، صرفِ داشتن دانش سلامت کافی نیست. مطالعاتی مانند چوی[5] (2020)، لی و لیو[6] (2020)، کویی و همکاران[7] (2021)، لیو و همکاران[8] (2023) و کنیگ و همکاران[9] (2024) در جوامع مختلف (مانند کرۀ جنوبی، چین و آلمان) به‌وضوح تأیید کرده است که «سواد سلامت الکترونیک» میانجی قدرتمندی است. این متغیر نه‌تنها مهارت شناختی، عاملی است که تأثیر سرمایۀ اجتماعی و اقتصادی را به رفتارهای ملموس سلامت ترجمه می‌کند؛ برای نمونه، لیو و همکاران (2023) نشان دادند که سواد سلامت دیجیتال به‌تنهایی قادر است ۵۴درصد از واریانس سبک زندگی ارتقادهندۀ سلامت را در میان سالمندان چینی تبیین کند. همچنین، پژوهش‌هایی مانند یانگ[10] و همکاران (2020) در چین، اِدلر[11] و همکاران (2022) در آلمان و اولیویرا[12] و همکاران (2023) در برزیل نشان داده است که متغیرهایی مانند ویژگی‌های شخصیتی (سازگاری و برون‌گرایی)، حمایت اجتماعی اطلاعاتی و استفاده از رسانه‌های اجتماعی در کنار سواد دیجیتال، واریانس بسیار بالاتری را از رفتارهای سلامت‌محور در مقایسه با مدل‌های ابتدایی پیشین تبیین می‌کند.
به‌طورکلی پژوهش‌های تجربی گذشته، ضمن اشتراک در تأکید بر نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی، ازنظر جهت‌گیری مفهومی و روشی تفاوت‌های معناداری را نشان می‌دهد. در ایران محور اصلی پژوهش‌ها بر «سرمایۀ فرهنگی»، «ساختار خانواده»، «پایگاه اقتصادی _ اجتماعی» و «متغیرهای جمعیت‌شناختی» استوار است و اغلب در قالب پیمایش‌های شهری با نمونه‌های منطقه‌محور انجام شده است. درمقابل، تحقیقات جهانی علاوه‌بر توجه به این عوامل به شکل فزاینده‌ای بر «سواد سلامت الکترونیک»، «استفاده از فناوری اطلاعات سلامت»، «خودکارآمدی» و «نقش رسانه‌های اجتماعی» تمرکز کرده است (Choi, 2020; Li & Liu, 2020; Konig et al., 2024) و غالباً در مقیاس‌های ملی (Goto et al., 2018; Yang et al., 2020) یا تطبیقی بین‌فرهنگی (Oliveira et al., 2023) طراحی شده‌اند.
ازئظر یافته‌ها، هر دو حوزه بر تأثیر معنادار «سواد سلامت»، «جنسیت»، «سن»، «تحصیلات» و «سرمایۀ اجتماعی» بر رفتارهای سلامت‌محور اتفاق نظر دارند؛ بااین‌حال، پژوهش‌های جهانی با تبیین واریانس بالاتر در برخی موارد، نقش مؤثرتر «سلامت الکترونیک» و «فناوری‌های نوین ارتباطی» را در ارتقای رفتارهای سلامت نشان می‌دهد. در ایران نیز اگرچه تأثیر عوامل فرهنگی و خانوادگی پررنگ است، توجه به متغیرهای نوینی مانند «نگرش به کووید‑۱۹» و «سواد سلامت در بحران‌های سلامت عمومی» نشان‌دهندۀ حرکت به سمت مسائل روزآمد است؛ هرچند این روند همچنان در مقایسه با پژوهش‌های جهانی کمرنگ‌تر است. درمجموع، می‌توان گفت که شکاف اصلی میان پژوهش‌های ایرانی و جهانی، نه در ماهیت چندبُعدی رفتارهای سلامت، بلکه در سرعت انطباق با تحولات دیجیتال و فناورانه حوزۀ سلامت است؛ بنابراین، اگرچه مبانی نظری کلاسیک (نظیر سرمایه‌های سه‌گانه و حمایت اجتماعی) همچنان مبنای تبیین رفتارهای سلامت باقی مانده است، اثرگذاری آن‌ها درحال دگرگونی است. شواهد تجربی موجود حاکی‌ازآن است که در دهۀ اخیر، متغیرهای میانجی نوین، به‌ویژه سواد سلامت الکترونیک و خودکارآمدی دیجیتال به مؤلفه‌های کلیدی تبدیل شده‌اند که چگونگی تبدیل منابع ساختاری و فرهنگی به کنش‌های سلامت‌محور را در عصر اطلاعات تبیین می‌کنند؛ ازاین‌رو، روند غالب در تحقیقات، گذار از مدل‌های خطی و تک‌بُعدی به سمت الگوهای چندسطحی و پیچیده‌ای است که تعامل پویای میان ساختارهای اجتماعی _ فرهنگی و شایستگی‌های دیجیتال را در بافتارهای مختلف به تصویر می‌کشد.
ادبیات پژوهش
کاکرهام[13] (1997)، جامعه‌شناس آمریکایی، در سال‌های اخیر به ابداع و تشریح نظریۀ خود با عنوان سبک زندگی سالم[14] پرداخته است. ازنظر کاکرهام، سبک‌های زندگی سالم «الگوهای جمعی رفتار مرتبط با سلامت است که براساس انتخاب‌ها از گزینه‌های موجود برای افراد در چارچوب فرصت‌های زندگی شکل می‌گیرد» (Cockerham et al., 1997). او معتقد است فرصت‌های زندگی یک فرد عمدتاً توسط موقعیت طبقاتی او تعیین می‌شود که انتخاب‌های سبک زندگی سالم را امکان‌پذیر یا محدود می‌کند. رفتارهایی که از این انتخاب‌ها ناشی می‌شود می‌تواند پیامدهای مثبت یا منفی بر جسم و ذهن داشته باشد؛ اما به‌هرحال الگوی کلی از سبک‌های سلامتی یک سبک زندگی را تشکیل می‌دهد (Cockerham, 2017). این دیدگاه رابطۀ دیالکتیکی بین انتخاب‌های زندگی و فرصت‌های زندگی را که توسط وبر مطرح شده و دوگانگی ساختار (بهعنوان عاملی توانمندکننده و درعین‌حال محدودکننده) را که گیدنز پیشنهاد داده است، دربر می‌گیرد (Cockerham, 2020).
مفهوم‌پردازی نظری سبک‌های زندگی سالم تحت‌تأثیر بحث عاملیت و ساختار قرار دارد. سهم نسبی عاملیت و ساختار در تأثیرگذاری بر رفتار اجتماعی همواره برای جامعه‌شناسی مطرح بوده است. زمانی که این موضوع دربارۀ سبک‌های زندگی سالم به کار برده می‌شود، این پرسش مطرح می‌شود که آیا تصمیماتی که افراد دربارۀ غذا، ورزش، سیگارکشیدن و موارد مشابه می‌گیرند، عمدتاً ناشی از انتخاب فردی است یا به‌طور عمده تحت‌تأثیر متغیرهای ساختاری مانند موقعیت اجتماعی و جنسیت شکل می‌گیرد (Cockerham, 2010)؛ به‌عبارت‌دیگر، درحالی‌که انتخاب‌های مرتبط با سلامت و سایر سبک‌های زندگی داوطلبانه است، فرصت‌های زندگی (که نمایان‌گر ساختار، به‌خصوص موقعیت طبقاتی است) یا انتخاب‌ها را تقویت می‌کند یا محدود می‌سازد؛ زیرا انتخاب‌ها و فرصت‌ها با هم ترکیب می‌شوند تا نتایج سبک زندگی را تعیین کنند؛ به این معنا که یک فرد توانایی انتخاب سبک زندگی‌اش را دارد، اما انتخاب‌ها محدود هستند به آنچه ممکن است و به‌شدت تحت‌تأثیر سبک رایج در موقعیت طبقاتی، سن، جنسیت و موارد دیگر قرار می‌گیرد (Cockerham, 2020).
مطابق با این نظریه، افراد در چارچوب شرایط اجتماعی و فرصت‌های موجود خود، تصمیمات مربوط به سلامت را اتخاذ می‌کنند و عوامل ساختاری می‌تواند به‌طور چشمگیری بر انتخاب‌ها و رفتارهای آن‌ها تأثیر بگذارد (Cockerham, 2010/ 2020)؛ برای مثال، افراد دارای پایگاه اقتصادی _ اجتماعی ضعیف‌تر ممکن است با دسترسی محدود به گزینه‌های غذایی سالم یا فضاهای امن برای فعالیت بدنی مواجه شوند که توانایی آن‌ها را در انتخاب‌های سالم محدود می‌کند (Cockerham, 2005/ 2020). همچنین، کاکرهام بر اهمیت جامعه‌پذیری و تجربه در شکل‌دهی به سبک‌های زندگی سالم تأکید می‌کند و معتقد است که باورها، نگرش‌ها و شیوه‌های افراد تحت‌تأثیر تعاملات آن‌ها با خانواده، همسالان و نهادهای گسترده‌تر اجتماعی قرار دارد (Cockerham, 2005/ 2010/ 2020). سرانجام با گنجاندن مفاهیم فرصت‌های زندگی و عادت‌واره، این نظریه اذعان می‌کند که ساختارهای اجتماعی نه‌تنها بر انتخاب‌های آگاهانۀ افراد تأثیر می‌گذارد، بر تمایلات و گرایش‌های اساسی و ناخودآگاه آن‌ها دررابطه‌با رفتارهای سلامتی نیز مؤثر است (Cockerham, 2005/ 2010/ 2017/ 2020). فرصت‌های زندگی و محدودیت‌های ساختاری ریشه در نابرابری‌های مادی و طبقاتی دارد که به‌وضوح در نظریۀ سرمایۀ اقتصادی ریچارد ویلکینسون[15] تبیین شده است.
رویکرد ویلکینسون (1992) بر مبنای مفهوم شیب اجتماعی سلامتی[16] بنا شده و بیان می‌دارد که نتایج سلامتی هم‌زمان با بالارفتن از سلسله‌مراتب اجتماعی بهبود می‌یابد (Wilkinson, 1992)؛ به‌عبارت‌دیگر، افراد با وضعیت اجتماعی اقتصادی عالی‌تر، عمر طولانی‌تری دارند و از سلامتی بهتری در مقایسه با سایر افراد در پایین نردبان اجتماعی برخوردارند. این شیب نه‌تنها در نرخ مرگ‌ومیر، در شیوع بیماری‌های مزمن گوناگون (مانند بیماری‌های قلبی، مشکلات تنفسی و اختلالات سلامت روان) نیز دیده می‌شود. دراین‌رابطه، نتایج مطالعات تجربی ویلکینسون نشان می‌دهد که نابرابری درآمد عامل اصلی شیب اجتماعی سلامتی است. او استدلال می‌کند که نه سطح مطلق درآمد افراد، بلکه تفاوت نسبی درآمد بین افراد یا گروه‌ها از اهمیت بیشتری برخوردار است (Wilkinson & Pickett, 2009). ویلکینسون همچنین بررسی می‌کند که چگونه درآمد و دارایی‌ها بر مؤلفه‌های رفتارهای سلامت‌محور تأثیر می‌گذارد و درنهایت نتایج سلامتی افراد را شکل می‌دهد. این مؤلفه‌ها عبارت‌اند از رژیم غذایی و تغذیه، فعالیت بدنی و مصرف سیگار و سوء‌مصرف مواد (Wilkinson & Pickett, 2009; Wilkinson, 2005).
در کنار نابرابری‌های مادی، منابع فرهنگی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در نحو‌ۀ مدیریت رفتارهای سلامت‌محور ایفا می‌کند که در نظریۀ سرمایۀ فرهنگی مرتبط با سلامت[17] آبل[18] مفهوم‌پردازی شده است. این نظریه مفهوم سرمایۀ فرهنگی بوردیو را به حوزۀ سلامت عمومی گسترش می‌دهد و بر شیوه‌هایی تمرکز می‌کند که سرمایۀ فرهنگی (دانش‌ها، مهارت‌ها و شایستگی‌ها) بر رفتارهای مرتبط با سلامت و پیامدهای سلامتی افراد تأثیر می‌گذارد. ازنظر آبل (2008) سرمایۀ فرهنگی مرتبط با سلامت به مجموعۀ منابع مبتنی بر فرهنگ اشاره دارد که به‌منظور حفظ و ارتقای سلامت در اختیار افراد قرار دارد. این نظریه نقش عوامل اجتماعی _ فرهنگی در نابرابری‌های سلامت را برجسته می‌کند و چارچوبی برای درک چگونگی مشارکت اشکال مختلف سرمایه در سلامت ارائه می‌دهد (Abel, 2007). آبل پیشنهاد می‌کند که سرمایۀ فرهنگی مرتبط با سلامت شامل دانش‌ها، مهارت‌ها و گرایش‌هایی است که افراد می‌توانند برای ارتقای سلامت خود و نظام مراقبت‌های سلامت از آن‌ها استفاده کنند. او معتقد است با به‌کارگیری نظریۀ بوردیو دربارۀ نابرابری‌های سلامت، می‌توان استدلال کرد که تعامل بین انواع و حالت‌های مختلف سرمایه، هستۀ اصلی فرایندهایی است که توزیع نابرابر سلامت را شکل می‌دهد (Abel, 2008). آبل (2008) بر این باور است که سرمایۀ فرهنگی نه‌تنها تعیین‌کنندۀ سلامت فردی است، نقش مهمی در بازتولید اجتماعی نابرابری‌های سلامت ایفا می‌کند. سبک زندگی جمعی شکل‌گرفته توسط سرمایۀ فرهنگی به تداوم نابرابری‌های سلامت در بین اقشار مختلف اجتماعی کمک می‌کند. این امر گویای آن است که سرمایۀ فرهنگی می‌تواند نابرابری‌های این حوزه را با تأثیرگذاری بر رفتارهای سلامت‌محور افراد در طبقات اجتماعی خاص تداوم بخشد.
تبیین نظری مفهوم سرمایۀ اجتماعی با بهره‌گیری از رویکرد کارپیانو[19] (2007/ 2008a/ 2008b) شکل گرفته است. کار کارپیانو عمدتاً بر چگونگی تأثیر سرمایۀ اجتماعی، که بهعنوان منابع در دسترس ازطریق شبکه‌های اجتماعی تعریف می‌شود، بر سلامت و رفتارهای مرتبط با سلامت متمرکز است. او سرمایۀ اجتماعی را عاملی مهم می‌داند که می‌تواند بر رفتارها و پیامدهای مرتبط با سلامت تأثیر بگذارد؛ بدین‌منظور، او از نظریۀ بوردیو دربارۀ سرمایۀ اجتماعی استفاده می‌کند و آن را بهعنوان منابع ذاتی در شبکه‌های اجتماعی تعریف می‌کند که افراد می‌توانند برای اهداف مختلف به آن‌ها دسترسی داشته باشند (Carpiano, 2008a/ 2008b). الگوی مفهومی کارپیانو دربارۀ سرمایۀ اجتماعی محله و سلامت، بر منابع مبتنی بر محله و دسترسی ساکنان به آن منابع تأکید دارد. عناصر اصلی این الگو شامل سه مفهوم اصلی است: نخست، سرمایۀ اجتماعی که شامل منابع بالفعل یا بالقوۀ نهفته در شبکه‌های اجتماعی محله است که به صورت‌های حمایت اجتماعی، نفوذ اجتماعی، کنترل اجتماعی غیررسمی و مشارکت در سازمان‌های محله بروز می‌یابد؛ دوم، وابستگی به محله که به میزان ادغام افراد در شبکه‌های محله‌ای و توانایی آن‌ها در استفاده از منابع موجود اشاره دارد و سوم، نتایج سلامت که بیان می‌دارد اشکال سرمایۀ اجتماعی با میانجی‌گری وابستگی به محله می‌تواند بر رفتارهای سلامتی و وضعیت سلامت تأثیر بگذارد Carpiano, 2007/ 2008a/ 2008b; Carpiano & Kimbro, 2012)).
اگرچه بر مبنای برخی دیدگاه‌ها، حمایت اجتماعی بهعنوان یکی از ابعاد سرمایۀ اجتماعی به شمار می‌رود، برکمن[20] (1984) بین شبکه‌های اجتماعی و حمایت اجتماعی تمایز قائل می‌شود و بر نیاز به بررسی مسیرهای متعدد تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر سلامت و رفتارهای سلامت‌محور تأکید می‌کند. ازنظر او، حمایت اجتماعی به منابع خاصی مانند کمک‌های عاطفی، ابزاری و مالی اشاره دارد که افراد از شبکۀ روابط اجتماعی خود به دست می‌آورند (Berkman, 1984)؛ ازاین‌رو، سه بُعد اصلی حمایت اجتماعی عبارت‌اند از: 1) حمایت عاطفی، 2) حمایت اطلاعاتی و 3) حمایت محسوس یا مادی (Berkman et al., 2000). برکمن و گلاس[21] (2000) الگویی مفهومی شامل مسیرهای پیچیده و زنجیره‌ای را ارائه می‌دهند که ازطریق آن‌ها شبکه‌های اجتماعی بر سلامت تأثیر می‌گذارد. این الگو مبتنی بر دیدگاه چندسطحی است و عوامل کلان اجتماعی را با فرایندهای خرد روانی _ اجتماعی و بیولوژیکی ادغام می‌کند. اجزای این الگو عبارت‌اند از: زمینه اجتماعی و فرهنگی (سطح کلان) که شامل عواملی مانند شرایط اقتصادی اجتماعی، هنجارهای فرهنگی و ساختارهای سیاسی است؛ ساختار شبکه (سطح میانه) که بر ویژگی‌های خود شبکه، مانند تعداد اعضای شبکه، میزان ارتباط اعضا، فاصلۀ جغرافیایی و ترکیب انواع روابط تمرکز دارد و جریان منابع و حمایت را در شبکه تعیین می‌کند و مکانیسم‌های روانی اجتماعی (سطح خرد) که ازطریق چهار مسیر حمایت اجتماعی، تأثیر اجتماعی، تعامل و وابستگی اجتماعی، و دسترسی به منابع و کالاهای مادی عمل می‌کند. بر اساس این الگو، شبکه‌ها ازطریق مسیرهای رفتاری (تشویق به عادات سالم)، روان‌شناختی (کاهش استرس) و فیزیولوژیکی بر رفتارهای سلامت‌محور تأثیر می‌گذارند (Berkman & Glass, 2000; Berkman et al., 2000). درمجموع، نظریۀ برکمن با تمایز قائل شدن بین شبکه‌های اجتماعی و حمایت اجتماعی و تأکید بر ساختار شبکه و مسیرهای متعدد تأثیرگذاری، چارچوبی جامع از رابطه بین حمایت اجتماعی و رفتارهای سلامت‌محور ارائه می‌دهد. بدیهی است که دسترسی به این حمایت‌ها و منابع شبکه‌ای، نیازمند توانمندی فرد در پردازش، درک و به‌کارگیری اطلاعات سلامت است که در مفهوم سواد سلامت توسط سورنسن[22] و همکارانش تبیین شده است.
ازنظر سورنسن و همکارانش (2012)، سواد سلامت شامل دانش، انگیزه و شایستگی‌های افراد برای دسترسی، درک، ارزیابی و به‌کارگیری اطلاعات بهداشتی به‌منظور قضاوت و تصمیم‌گیری در زندگی روزمره است. این نوع از سواد، دربارۀ مراقبت‌های بهداشتی، پیشگیری از بیماری و ارتقای سلامت در جهت حفظ یا بهبود کیفیت زندگی در طول دورۀ زندگی است. به بیان سورنسن، سواد سلامت صرفاً به عوامل فردی محدود نمی‌شود، بلکه تحت‌تأثیر تعامل پیچیده‌ای از عوامل فردی یا زمینه‌ای، عوامل موقعیتی و عوامل اجتماعی قرار دارد (Sorensen et al., 2012). تحقیقات سورنسن ارتباط قوی بین سواد سلامت و طیف وسیعی از رفتارهای سلامت‌محور را تأیید می‌کند و اهمیت بهبود سواد سلامت را برای دستیابی به نتایج بهتر سلامتی برجسته می‌سازد؛ بنابراین، سطح عالی سواد سلامت با افزایش مشارکت در اقدامات پیشگیرانۀ بهداشتی، مدیریت مؤثر بیماری‌های مزمن، تصمیم‌گیری آگاهانه دربارۀ انتخاب‌های مراقبت‌های بهداشتی و استفادۀ مناسب از خدمات بهداشتی مرتبط است (Sorensen, 2013)؛ اما با گسترش فضای مجازی این توانمندی‌ها شکل پیچیده‌تر و تخصصی‌تری به خود گرفته است که در الگوی نظری سواد سلامت الکترونیک نورمن و اسکینر[23] مفهوم‌سازی شده است.
برمبنای الگوی نظری نورمن و اسکینر، این شکل از سواد بهعنوان «توانایی جست‌وجو، یافتن، درک و ارزیابی اطلاعات سلامت از منابع الکترونیکی و به‌کارگیری دانش به‌دست‌آمده برای رسیدگی یا حل یک مشکل سلامتی» تعریف می‌شود (Norman & Skinner, 2006a). این الگو بر نقش حیاتی مهارت‌های مختلف در استفادۀ مؤثر از منابع الکترونیکی سلامت برای مدیریت و تصمیم‌گیری دربارۀ سلامت تأکید دارد. الگوی سواد سلامت الکترونیک نورمن و اسکینر (2006a) در ارتباط با رفتارهای سلامت‌محور قرار دارد. به‌طوری‌که افراد با سطح سواد سلامت الکترونیک بالاتر، بیشتر احتمال دارد که رفتارهای پیشگیرانۀ بهداشتی را رعایت کنند؛ به‌طور مؤثر بیماری‌های مزمن را مدیریت کنند؛ تصمیمات آگاهانه دربارۀ سلامتی بگیرند و در راستای نظام مراقبت‌های سلامت حرکت کنند (Norman & Skinner, 2006a/ 2006b; Norman et al., 2008).
چارچوب نظری
رفتارهای سلامت‌محور در رویکردهای نوین جامعه‌شناسی سلامت، نه صرفاً حاصل انتخاب‌های فردی، برایند تعامل میان شرایط ساختاری، منابع اجتماعی و فرهنگی و توانمندی‌های شناختی افراد تلقی می‌شود. مبنای نظری پژوهش حاضر بر نظریۀ سبک زندگی سالم کاکرهام (2005/ 2010/ 2017/ 2020) استوار است که رفتارهای سلامت‌محور را نتیجۀ رابطۀ متقابل «فرصت‌های زندگی» و «انتخاب‌های زندگی» می‌داند. مبتنی بر این دیدگاه، اگرچه افراد در انتخاب رفتارهای مرتبط با سلامت دارای عاملیت هستند، این انتخاب‌ها همواره در چارچوب فرصت‌ها و محدودیت‌هایی صورت می‌گیرد که موقعیت اقتصادی، منابع فرهنگی، روابط اجتماعی و فرایندهای جامعه‌پذیری برای آنان فراهم می‌کند؛ ازاین‌رو، رفتارهای سلامت‌محور را باید محصول هم‌زمان عوامل ساختاری و کنشگری فردی دانس؛. در این راستا، نظریۀ شیب اجتماعی سلامت ویلکینسون (Wilkinson & Pickett, 2009; Wilkinson, 2005/ 1992)، سرمایۀ اقتصادی را بهعنوان یکی از مهم‌ترین فرصت‌های زندگی معرفی می‌کند که بر دسترسی افراد به منابع و خدمات سلامت تأثیر می‌گذارد.
در ادامه، نظریۀ سرمایۀ فرهنگی مرتبط با سلامت آبل (2007/ 2008)، نظریۀ سرمایۀ اجتماعی کارپیانو (2007/ 2008a/ 2008b) و نظریۀ حمایت اجتماعی برکمن و گلاس (2000) نشان می‌دهد که منابع فرهنگی، شبکه‌های اجتماعی و حمایت‌های عاطفی، اطلاعاتی و مادی، بستر اجتماعی لازم برای شکل‌گیری رفتارهای سلامت‌محور را فراهم می‌کنند. همچنین، الگوی سواد سلامت سورنسن و همکاران (2012) و نظریۀ سواد سلامت الکترونیک نورمن و اسکینر (Norman & Skinner, 2006a/ 2006b; Norman et al., 2008) بیان می‌کند که تبدیل این منابع به رفتارهای واقعی سلامت‌محور، مستلزم توانایی افراد در دسترسی، درک، ارزیابی و به‌کارگیری اطلاعات سلامت، به‌ویژه در محیط‌های دیجیتال است.
درمجموع، چارچوب نظری پژوهش حاضر بر این فرض استوار است که رفتارهای سلامت‌محور حاصل تعامل چندسطحی سرمایۀ اقتصادی، سرمایۀ فرهنگی، سرمایۀ اجتماعی، حمایت اجتماعی، سواد سلامت و سواد سلامت الکترونیک است. در این مدل، سرمایه‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بهعنوان منابع ساختاری و اجتماعی، فرصت‌های لازم را برای اتخاذ رفتارهای سلامت‌محور فراهم می‌کند و حمایت اجتماعی، سواد سلامت و سواد سلامت الکترونیک سازوکارهایی است که این منابع را به کنش‌های سلامت‌محور تبدیل می‌کند. مطابق با این منطق نظری، فرضیههای پژوهش تدوین می‌شود و آزمون روابط میان متغیرها صورت می‌گیرد.
فرضیههای پژوهش
به‌طورکلی فرضیههای پژوهش حاضرعبارت‌اند از: 1) بین سرمایۀ اقتصادی و رفتارهای سلامت‌محور رابطۀ مستقیم وجود دارد؛ 2) بین سرمایۀ فرهنگی و رفتارهای سلامت‌محور رابطۀ مستقیم وجود دارد؛ 3) بین سرمایۀ اجتماعی و رفتارهای سلامت‌محور رابطۀ مستقیم وجود دارد؛ 4) بین حمایت اجتماعی و رفتارهای سلامت‌محور رابطۀ مستقیم وجود دارد؛ 5) بین سواد سلامت و رفتارهای سلامت‌محور رابطۀ مستقیم وجود دارد و 6) بین سواد سلامت الکترونیک و رفتارهای سلامت‌محور رابطۀ مستقیم وجود دارد.
روش پژوهش
پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر ماهیت و روش، کمّی، توصیفی _ همبستگی و از نوع پیمایشی (مقطعی) است که در بهار سال ۱۴۰۳ اجرا شده است. جامعۀ آماری این پژوهش شامل کلیۀ شهروندان ساکن در مناطق پنج‌گانۀ شهر کاشان در زمان انجام پژوهش بوده که براساس سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، تعداد آن‌ها 308476 نفر برآورد شده است (گزارش شهرداری کاشان، 1396). حجم نمونه با استفاده از نرم‌افزار SPSS Sample Power و با در نظر گرفتن سطح اطمینان ۹۵درصد و توان آزمون ۸۰درصد، تعداد ۵۵۰ نفر تعیین شد. روش نمونه‌گیری در این پژوهش از نوع احتمالی و به‌صورت خوشه‌ای چندمرحله‌ای بوده است. به‌طوری‌که ابتدا شهر کاشان براساس تقسیمات رسمی شهرداری به پنج منطقۀ شهری تقسیم شد. سپس از میان نواحی هر منطقه، یک ناحیه به‌صورت تصادفی بهعنوان خوشۀ نمونه انتخاب گردید؛ درنهایت، افراد واجد شرایط در هر ناحیه به‌صورت تصادفی انتخاب شدند و گردآوری داده‌ها ازطریق مراجعه به منازل انجام گرفت. معیارهای ورود به مطالعه یا انتخاب پاسخگویان، شامل داشتن حداقل ۱۸ سال سن و اعلام رضایت آگاهانه برای شرکت در پژوهش می‌شود و معیارهای خروج عبارت‌اند از تکمیل‌نکردن کامل پرسشنامه (پاسخ‌ندادن به بیش از ۱۰درصد سؤالات) و تمایل‌نداشتن به ادامۀ همکاری درحین تکمیل پرسشنامه بوده است.
برای گردآوری داده‌ها از پرسشنامۀ محقق‌ساخته استفاده شد. این پرسشنامه شامل دو بخش بود: بخش اول به ویژگی‌های جمعیت‌شناختی و زمینه‌ای اختصاص داشت؛ بخش دوم شامل گویه‌های سنجش متغیرهای اصلی پژوهش در قالب طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت (از کاملاً مخالفم تا کاملاً موافقم) بود که ابعاد و تعداد گویه‌های آن به این شرح است: سرمایۀ اقتصادی (۴ گویه)، سرمایۀ فرهنگی در سه بُعد تجسم‌یافته، عینیت‌یافته و نهادینه‌شده (۲۹ گویه)، سرمایۀ اجتماعی در ابعاد شبکۀ تعاملات، اعتماد و مشارکت (۱۹ گویه)، حمایت اجتماعی در ابعاد عاطفی، اطلاعاتی و محسوس (۱۲ گویه)، سواد سلامت در ابعاد مراقبت، پیشگیری و ارتقاء (۱۳ گویه)، سواد سلامت الکترونیک در ۵ بُعد دسترسی، خواندن، درک، ارزیابی و تصمیم‌گیری (۱۱ گویه) و درنهایت رفتارهای سلامت‌محور در ابعاد رفتارهای مصرفی سالم، رفتارهای حفظ و ارتقای سلامت و رفتارهای اطلاع‌جویانۀ سلامت (۴۰ گویه).
اعتبار صوری و محتوایی پرسشنامه با بررسی و تأیید متخصصان و پژوهشگران حوزۀ جامعه‌شناسی سلامت تأیید شد. همچنین، برای سنجش میزان قابلیت اعتماد، مطالعه‌ای مقدماتی روی ۶۵ نفر انجام شد و ضریب آلفای کرونباخ برای تمامی متغیرها بیشتر از ۰.۷۰ به دست آمد که نشان‌دهندۀ پایایی مطلوب ابزار سنجش است (جدول ۱).
جدول 1- میزان قابلیت اعتماد متغیرهای پژوهش
Table 1- Reliability of research variables
|
متغیر |
بُعد |
تعداد گویه |
ضریب آلفا |
متغیر |
بُعد |
تعداد گویه |
ضریب آلفا |
|
سرمایۀ اقتصادی |
- |
4 |
676/0 |
سواد سلامت |
سواد مراقبت‌های سلامت |
5 |
829/0 |
|
سواد پیشگیری از بیماری |
5 |
754/0 |
|||||
|
سرمایۀ فرهنگی |
تجسم‌یافته |
10 |
748/0 |
سواد ارتقای سلامت |
3 |
797/0 |
|
|
عینیت‌یافته |
11 |
707/0 |
مجموع ابعاد |
13 |
878/0 |
||
|
نهادینه‌شده |
8 |
605/0 |
سواد سلامت الکترونیک |
دسترسی به اطلاعات سلامت الکترونیک |
3 |
727/0 |
|
|
مجموع ابعاد |
29 |
783/0 |
توانمندی در خواندن اطلاعات سلامت |
2 |
838/0 |
||
|
سرمایۀ اجتماعی |
شبکۀ تعاملات اجتماعی |
5 |
848/0 |
توان درک اطلاعات سلامت الکترونیک |
2 |
896/0 |
|
|
اعتماد اجتماعی |
11 |
763/0 |
توانمندی در ارزیابی اطلاعات سلامت |
2 |
641/0 |
||
|
مشارکت اجتماعی |
3 |
741/0 |
قدرت تصمیم‌گیری دربارۀ اطلاعات سلامت |
2 |
721/0 |
||
|
مجموع ابعاد |
19 |
823/0 |
مجموع ابعاد |
11 |
863/0 |
||
|
حمایت اجتماعی |
حمایت عاطفی |
4 |
750/0 |
رفتارهای سلامت‌محور |
رفتارهای مصرفی سالم |
10 |
722/0 |
|
حمایت اطلاعاتی |
4 |
742/0 |
رفتارهای حفظ و ارتقای سلامت |
20 |
790/0 |
||
|
حمایت محسوس |
4 |
787/0 |
رفتارهای اطلاع‌جویانۀ سلامت |
10 |
801/0 |
||
|
مجموع ابعاد |
12 |
854/0 |
مجموع ابعاد |
40 |
865/0 |
پس از اخذ مجوزهای لازم و کد اخلاق، پژوهشگران با مراجعۀ حضوری به منازل و اماکن عمومی (مانند فرهنگ‌سراها، کتابخانه‌ها، پارک‌ها و...) در هریک از پنج منطقه اقدام به توزیع پرسشنامه‌ها کردند. در این فرایند تلاش شد تا تنوع جنسیتی و سنی در هر منطقه تا حد امکان رعایت شود. این امر باتوجه‌به اطلاعات موجود برای هر منطقه نظیر جمعیت مردان و زنان هر منطقه و در نظر گرفتن سن پاسخ‌گو در هنگام پرسشگری صورت گرفته است. پس از تکمیل پرسشنامه‌ها داده‌ها بازبینی، کدگذاری و برای تحلیل وارد نرم‌افزار شد.
پژوهش حاضر در نظارت کمیتۀ اخلاق در پژوهش دانشگاه کاشان قرار داشته و موفق به دریافت کد اخلاق به شمارۀ IR.KASHANU.REC.1402.036 شده است. تمامی شرکت‌کنندگان پیش از تکمیل پرسشنامه، دربارۀ اهداف پژوهش مطلع شدند و رضایت آگاهانۀ آن‌ها اخذ شد. همچنین به شرکت‌کنندگان اطمینان داده شد که اطلاعات آن‌ها کاملاً محرمانه باقی می‌ماند، بدون نام و نشان ثبت می‌شود و حق خروج از پژوهش در هر مرحله برای آن‌ها محفوظ است.
تجزیه‌وتحلیل داده‌ها در دو سطح توصیفی و استنباطی و توسط دو نرم‌افزار SPSS و Amos انجام شد. در بخش توصیفی از شاخص‌های فراوانی، درصد، میانگین و انحراف معیار استفاده شد. در بخش استنباطی به‌منظور بررسی رابطۀ بین متغیرها از آزمون‌های همبستگی پیرسون، T دو گروه مستقل و تحلیل واریانس یک‌طرفه استفاده شد. همچنین برای آزمون مدل نظری و بررسی روابط علّی بین متغیرها از مدل معادلۀ ساختاری و روش برآورد حداکثر درست‌نمایی[24] بهره گرفته شد. برازش مدل نیز با استفاده از شاخص‌های CMIN/DF، CFI، PCFI و RMSEA ارزیابی گردید.
یافته‌های پژوهش
یافته‌های تجربی این پژوهش در بخش توصیف مشخصات عمومی پاسخگویان شامل متغیرهای جمعیتی نظیر جنس، سن، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات، وضعیت اشتغال و محل سکونت و متغیرهای زمینه‌ای مانند وضعیت بیماری و مدت زمان بیماری می‌شود (جدول 2).
جدول 2- توصیف مشخصات عمومی پاسخگویان
Table 2- Description of the general characteristics of the respondents
|
متغیر |
درصد |
|
متغیر |
درصد |
||
|
جنس |
مرد |
1/47 |
وضعیت اشتغال |
غیرشاغل |
3/16 |
|
|
زن |
9/52 |
شغل آزاد |
8/38 |
|||
|
سن |
18 تا 27 سال |
3/27 |
شغل دولتی |
15 |
||
|
28 تا 37 سال |
7/29 |
خانه‌دار |
3/18 |
|||
|
38 تا 47 سال |
2/23 |
سایر مشاغل |
5/11 |
|||
|
48 تا 57 سال |
1/15 |
محل سکونت |
منطقۀ یک |
7/12 |
||
|
58 تا 70 سال |
6/4 |
منطقۀ دو |
7/36 |
|||
|
وضعیت تأهل |
مجرد |
6/33 |
منطقۀ سه |
5/21 |
||
|
متأهل |
4/66 |
منطقۀ چهار |
7/16 |
|||
|
سطح تحصیلات |
زیر دیپلم |
20 |
منطقۀ پنج |
4/12 |
||
|
دیپلم |
9/29 |
وضعیت بیماری |
غیربیمار |
3/76 |
||
|
کاردانی |
7/13 |
بیمار زیر نظر پزشک |
7/23 |
|||
|
کارشناسی |
9/26 |
مدت زمان بیماری |
کمتر از 2 سال |
24 |
||
|
کارشناسی ارشد و دکترا |
5/9 |
2 تا 5 سال |
3/23 |
|||
|
بیشتر از 5 سال |
7/52 |
|||||
مطابق با داده‌های جدول 2، بیشترین فراوانی پاسخگویان ازنظر جنس، در میان زنان (9/52درصد)، ازنظر سن در گروه سنی 28 تا 37 سال (7/29درصد)، ازنظر وضعیت تأهل در دستۀ متأهلین (4/66درصد)، ازنظر سطح تحصیلات، در مقطع تحصیلی دیپلم (9/29درصد)، ازنظر وضعیت اشتغال دارای مشاغل آزاد (8/38درصد) و ازنظر محل سکونت، ساکن در منطقۀ دو شهر کاشان (7/36درصد) بوده است. همچنین، توصیف متغیرهای زمینه‌ای حاکی‌ازآن است که بیشترین فراوانی پاسخگویان ازنظر وضعیت بیماری در گروه غیربیمار (3/76درصد) و ازنظر مدت‌زمان بیماری در طبقۀ بیشتر از پنج سال (7/52درصد) بوده است. در ادامه متغیرهای اصلی پژوهش توصیف شده است (جدول 3).
جدول 3- آماره‌های توصیفی متغیرهای اصلی پژوهش
Table 3- Descriptive statistics of the main research variables
|
متغیر |
حداقل |
حداکثر |
میانه |
میانگین |
انحراف معیار |
سطح معناداری آزمون T |
|
سرمایۀ اقتصادی |
1 |
5 |
3 |
51/2 |
718/0 |
000/0 |
|
سرمایۀ فرهنگی |
1 |
5 |
3 |
24/1 |
377/0 |
000/0 |
|
سرمایۀ اجتماعی |
1 |
5 |
3 |
58/2 |
581/0 |
000/0 |
|
حمایت اجتماعی |
1 |
5 |
3 |
86/2 |
761/0 |
000/0 |
|
سواد سلامت |
1 |
5 |
3 |
35/3 |
654/0 |
000/0 |
|
سواد سلامت الکترونیک |
1 |
5 |
3 |
72/2 |
840/0 |
000/0 |
|
رفتارهای سلامت‌محور |
1 |
5 |
3 |
73/2 |
446/0 |
000/0 |
براساس جدول (3)، تنها میانگین متغیر سواد سلامت بیشتر از حد میانه بوده و بنابراین، این متغیر در سطح متوسط روبه‌بالا گزارش می‌شود؛ اما میانگین متغیرهای سرمایۀ اقتصادی، سرمایۀ فرهنگی، سرمایۀ اجتماعی، حمایت اجتماعی، سواد سلامت الکترونیک و رفتارهای سلامت‌محور کمتر از حد میانه بوده و درنتیجه نشان از متوسط روبه‌پایین بودن وضعیت متغیرهای مذکور دارد. همچنین، این جدول نشان می‌دهد که میزان T (تک‌نمونه‌ای) برای تمامی متغیرها در سطح اطمینان 99درصد معنادار است. در ادامه به تحلیل‌های دومتغیره شامل آزمون رابطۀ بین متغیرهای جمعیتی و زمینه‌ای و متغیر وابسته (رفتارهای سلامت‌محور) پرداخته شده است.
جدول 4- نتایج آزمون رابطۀ متغیرهای جمعیتی و زمینه‌ای با رفتارهای سلامت‌محور
Table 4- Results of the test of the relationship between demographic and contextual variables and health-oriented behaviors
|
متغیرها |
فراوانی |
میانگین |
نوع آزمون |
میزان آزمون |
معناداری |
نتیجه |
|
|
سن |
542 |
09/36 |
پیرسون |
133/0- |
001/0 |
وجود رابطه |
|
|
جنس |
زن |
289 |
83/2 |
T |
537/5- |
000/0 |
وجود تفاوت |
|
مرد |
257 |
62/2 |
|||||
|
وضعیت تأهل |
مجرد |
184 |
78/2 |
T |
797/1 |
073/0 |
عدم‌تفاوت |
|
متأهل |
364 |
71/2 |
|||||
|
وضعیت اشتغال |
شغل دولتی |
82 |
84/2 |
F |
689/5 |
000/0 |
وجود رابطه |
|
غیرشاغل |
89 |
81/2 |
|||||
|
خانه‌دار |
100 |
79/2 |
|||||
|
سایر مشاغل |
63 |
72/2 |
|||||
|
شغل آزاد |
212 |
62/2 |
|||||
|
سطح تحصیلات |
کارشناسی ارشد و دکتر |
52 |
04/3 |
F |
361/17 |
000/0 |
وجود رابطه |
|
کارشناسی |
147 |
86/2 |
|||||
|
کاردانی |
75 |
73/2 |
|||||
|
دیپلم |
163 |
64/2 |
|||||
|
زیر دیپلم |
109 |
55/2 |
|||||
|
منطقۀ محل سکونت |
منطقۀ پنج |
68 |
84/2 |
F |
690/4 |
001/0 |
وجود رابطه |
|
منطقۀ چهار |
92 |
81/2 |
|||||
|
منطقۀ دو |
202 |
76/2 |
|||||
|
منطقۀ یک |
70 |
64/2 |
|||||
|
منطقۀ سه |
118 |
62/2 |
|||||
|
وضعیت بیماری |
غیربیمار |
129 |
74/2 |
T |
175/0- |
861/0 |
عدم‌تفاوت |
|
بیمار |
416 |
73/2 |
|||||
|
مدت‌زمان بیماری |
129 |
- |
اسپیرمن |
276/0- |
002/0 |
وجود رابطه |
|
جدول (4) نمای کلی را از نتایج بررسی رابطۀ میان متغیرهای جمعیتی و زمینه‌ای با متغیر رفتارهای سلامت‌محور ارائه می‌کند. براساس این جدول از هفت متغیر مستقل در نظر گرفته‌شده، همبستگی پنج متغیر سن، جنس، وضعیت اشتغال، سطح تحصیلات، منطقۀ محل سکونت و مدت بیماری با رفتارهای سلامت‌محور تأیید شده است؛ اما بین دو متغیر وضعیت تأهل و وضعیت بیماری با رفتارهای سلامت‌محور رابطه‌ای مشاهده نشده است.
به‌منظور آزمون رابطۀ بین متغیرهای مستقل و متغیر وابستۀ پژوهش، یعنی «رفتارهای سلامت‌محور» (آزمون فرضیههای پژوهش) از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شده است. جدول (5) میزان ضریب همبستگی و سطح معناداری آن را برای هریک از فرضیه‌ها نشان می‌دهد.
جدول 5- نتایج آزمون فرضیههای پژوهش
Table 5- Results of testing research hypotheses
|
متغیرهای مستقل |
میزان همبستگی |
سطح معناداری |
نتـیجۀ نهـایی آزمون |
|
سرمایۀ اقتصادی |
196/0 |
000/0 |
وجود رابطۀ مستقیم |
|
سرمایۀ فرهنگی |
541/0 |
000/0 |
وجود رابطۀ مستقیم |
|
سرمایۀ اجتماعی |
579/0 |
000/0 |
وجود رابطۀ مستقیم |
|
حمایت اجتماعی |
507/0 |
000/0 |
وجود رابطۀ مستقیم |
|
سواد سلامت |
573/0 |
000/0 |
وجود رابطۀ مستقیم |
|
سواد سلامت الکترونیک |
560/0 |
000/0 |
وجود رابطۀ مستقیم |
مبتنی بر اطلاعات جدول (5)، بین متغیرهای سرمایۀ اقتصادی، سرمایۀ فرهنگی، سرمایۀ اجتماعی، حمایت اجتماعی، سواد سلامت و سواد سلامت الکترونیک با متغیر «رفتارهای سلامت‌محور» رابطهۀ مستقیم در سطح اطمینان 99درصد وجود دارد. به‌علاوه، این رابطه برای بیشتر فرضیه‌ها (به‌غیراز رابطۀ بین سرمایۀ اقتصادی و رفتارهای سلامت‌محور) در سطح قوی ارزیابی می‌شود.
مدل معادلۀ ساختاری: در این بخش، میزان و شدت روابط فرضی میان متغیرها در یک مدل نظری تخمین زده می‌شود. به‌طوری‌که اثر مستقیم یک متغیر بر متغیر دیگر و نیز اثر متغیر دیگری که بین این دو تغیر واقع می‌شوند (متغیرهای مداخله‌گر یا واسطه‌ای) نمایان می‌گردد (مارویاما، 1389). به‌منظور ارزیابی شاخص‌های نیکویی برازش مدل از چهار شاخص اصلی استفاده شده است (جدول 6).
جدول 6- شاخص‌های برازش مدل معادلۀ ساختاری رفتارهای سلامت‌محور
Table 6- Fit indices of the structural equation model of health-oriented behaviors
|
شاخص |
نام اختصاری |
مقدار |
حد مطلوب |
تفسیر |
|
شاخص برازش مطلق کای اسکوئر به‌هنجارشده |
CMIN/DF |
047/2 |
3> |
مطلوب |
|
شاخص برازش تطبیقی |
CFI |
902/0 |
90/0< |
مطلوب |
|
شاخص برازش تطبیقی مقتصد |
PCFI |
827/0 |
60/0< |
مطلوب |
|
ریشۀ دوم مربعات خطای برآورد |
RMSEA |
044/0 |
08/0> |
مطلوب |
باتوجه‌به مقدار شاخص‌های برازش می‌توان گفت مدل معادلۀ ساختاری رفتارهای سلامت‌محور از برازش مطلوبی برخوردار است و درنتیجه می‌تواند الگوی تحلیلی (نظری) پژوهش را حمایت کند. در ادامه مراحل محاسبه و رسم مدل تشریح می‌شود:
مرحلۀ اول: روش برآورد پارامترها و خطای معیار آن‌ها در مدل معادلۀ ساختاری این پژوهش، با استفاده از روش حداکثر درست‌نمایی (بهعنوان یکی از عمومی‌ترین روش‌ها) انجام شده که پیش‌فرض اصلی آن، نرمال‌بودن چندمتغیرۀ داده‌ها است. نتیجۀ به‌دست‌آمده 5040 بوده که از مقدار ضریب چندمتغیرۀ مردیا در این مدل (برابر با 729758) کمتر است؛ بنابراین، می‌توان ادعا کرد که فرض نرمالیتی چندمتغیره برای این مدل برقرار است.
مرحلۀ دوم: بررسی اعتبار درونی (هم‌گرا) هریک از متغیرها توسط شاخص متوسط واریانس استخراج‌شده برای هر عامل (AVE) محاسبه شده است. این شاخص از میانگین بارهای عاملی برای هر عامل به دست می‌آید. مقدار حدنصاب لازم برای بارهای عاملی حداقل برابر با 4/0 است؛ درنهایت، تعداد 70 متغیر مشاهده‌شده این حد نصاب را کسب کرده و درون مدل جای گرفته‌اند.
مرحلۀ سوم: در این مرحله ترسیم مدل انجام (شکل 1) و رابطۀ بین متغیرهای مستقل و متغیر وابسته بررسی می‌شود. این امر، علاوه‌بر آزمون دقیق‌تر فرضیه‌ها، سنجش روابط بین متغیرهای مستقل را نیز دربر می‌گیرد.
شکل 1- تحلیل ساختاری عوامل مرتبط با رفتارهای سلامت‌محور
Figure 1- Structural analysis of factors related to health-oriented behaviors
پیرو مرحلۀ سوم، شکل (1) مدل نهایی تحلیل ساختاری عوامل مرتبط با رفتارهای سلامت‌محور را به نمایش می‌گذارد. در ادامه رابطۀ بین متغیرهای مستقل و متغیر وابسته بررسی می‌شود.
جدول 7- نتایج اجرای مدل معادلۀ ساختاری عوامل مرتبط با رفتارهای سلامت‌محور
Table 7- Results of implementing the structural equation model of factors related to health-oriented behaviors
|
مبدأ رابطه (متغیرهای مستقل) |
مقصد رابطه (متغیر وابسته) |
ضرایب بتا |
آماره T |
سطح معناداری |
ضریب تعیین |
|
درآمد |
رفتارهای سلامت‌محور |
042/0 |
839/0 |
401/0 |
769/0 |
|
سرمایۀ فرهنگی |
رفتارهای سلامت‌محور |
466/0 |
940/3 |
000/0 |
|
|
سرمایۀ اجتماعی |
رفتارهای سلامت‌محور |
276/0 |
369/3 |
000/0 |
|
|
حمایت اجتماعی |
رفتارهای سلامت‌محور |
212/0 |
813/2 |
005/0 |
|
|
سواد سلامت |
رفتارهای سلامت‌محور |
220/0 |
380/2 |
017/0 |
|
|
سواد سلامت الکترونیک |
رفتارهای سلامت‌محور |
174/0 |
065/2 |
039/0 |
|
|
سرمایۀ فرهنگی |
سواد سلامت |
612/0 |
956/7 |
000/0 |
- |
|
سرمایۀ فرهنگی |
سواد سلامت الکترونیک |
283/0 |
827/3 |
000/0 |
|
|
سرمایۀ اجتماعی |
حمایت اجتماعی |
564/0 |
273/7 |
000/0 |
|
|
سواد سلامت |
سواد سلامت الکترونیک |
478/0 |
778/6 |
000/0 |
|
|
درآمد |
سرمایۀ فرهنگی |
121/0 |
306/2 |
021/0 |
|
|
درآمد |
حمایت اجتماعی |
115/0 |
711/2 |
007/0 |
گزارش نتایج حاصل از اجرای مدل نشان می‌دهد که بیشترین ضریب بت به ترتیب به مسیر سرمایۀ فرهنگی و رفتارهای سلامت‌محور (466/0)، مسیر سرمایۀ اجتماعی و رفتارهای سلامت‌محور (276/0) و مسیر سواد سلامت و رفتارهای سلامت‌محور (220/0) اختصاص داشته است. همچنین، مقدار آمارۀ T برای هریک از عامل‌ها (به‌غیراز متغیر درآمد) خارج از بازۀ 96/1- تا 96/1+ قرار داشته است؛ به این معنا که تمامی مسیرهای تعریف‌شده (به‌غیراز رابطۀ بین درآمد و رفتارهای سلامت‌محور) دارای اثر معنادار است. درمجموع، عامل‌های اصلی پژوهش توانسته است 9/76درصد از واریانس رفتارهای سلامت‌محور را تبیین نماید؛ اما به‌منظور بررسی معناداری مقدار ضریب تعیین، از تکنیک خودگردان‌سازی استفاده شده است (جدول 8).
جدول 8- نتایج برآورد معناداری ضریب تعیین
Table 8- Results of estimating the significance of the coefficient of determination
|
ضریب تعیین |
حداقل |
حداکثر |
سطح معناداری |
|
769/0 |
577/0 |
945/0 |
004/0 |
نتایج عملیات خودگردان‌سازی بیان می‌دارد که در سطح اطمینان 99درصد، ضریب تعیین 9/76درصد معنادار است. همچنین از آنجا که مقدار صفر در حداقل تا حداکثر فاصلۀ اطمینان قرار ندارد، می‌توان بر معناداری ضریب تعیین عوامل مؤثر بر رفتارهای سلامت‌محور در جامعۀ آماری تأکید کرد.
مرحلۀ چهارم: درنهایت، این بخش شامل تحلیل مسیر تأثیر هرکدام از متغیرهای اصلی پژوهش براساس مدل معادلۀ ساختاری است. بدیهی است که این بررسی تنها شامل متغیرهای مستقل مرتبط با متغیر وابستۀ پژوهش می‌شود (جدول 9).
جدول 9- تحلیل مسیر تأثیر متغیرهای اصلی پژوهش
Table 9- Path analysis of the effect of the main research variables
|
متغیرها |
تأثیر مستقیم |
تأثیر غیر مستقیم |
تأثیر کل |
|
سرمایۀ فرهنگی |
466/0 |
206/0 |
672/0 |
|
سرمایۀ اجتماعی |
276/0 |
119/0 |
395/0 |
|
سواد سلامت |
220/0 |
083/0 |
303/0 |
|
حمایت اجتماعی |
212/0 |
- |
212/0 |
|
سواد سلامت الکترونیک |
174/0 |
- |
174/0 |
|
درآمد |
- |
080/0 |
080/0 |
جدول (9) گویای آن است که به ترتیب سه متغیر سرمایۀ فرهنگی (672/0)، سرمایۀ اجتماعی (395/0) و سواد سلامت (303/0) بیشترین میزان تأثیر کل را بر رفتارهای سلامت‌محور داشته است.
بحث و نتیجه
آنچه که امروزه از آن با عنوان رفتار سلامت‌محور یاد می‌شود، نتیجۀ حداقل سه دهه نظرورزی و انجام پژوهش‌های تجربی مستمر در حوزۀ جامعه‌شناسی پزشکی و سلامت است. اگرچه مطالعات رفتار سلامت همواره بهعنوان حیطه‌ای میان‌رشته‌ای مطرح بوده، با ظهور و گسترش رویکردهای اجتماعی و فرهنگی سلامت به بخش اصلی مفهوم سبک زندگی سلامت‌محور بدل گشته است. پژوهش حاضر با رویکردی جامعه‌شناختی رابطۀ بین عوامل اجتماعی و فرهنگی و رفتارهای سلامت‌محور شهروندان مناطق پنج‌گانه را در شهر کاشان بررسی کرده است.
آزمون نخستین فرضیۀ پژوهش نشان می‌دهد که بین سرمایۀ اقتصادی و رفتارهای سلامت‌محور رابطۀ مستقیم وجود دارد. در مدل معادلۀ ساختاری نیز، متغیر درآمد بهعنوان یک متغیر مشاهده‌شده تأثیر اندک و غیرمستقیم داشته است. براساس نظریۀ ویلکینسون (2005/ 1992) می‌توان گفت که سرمایۀ اقتصادی می‌تواند به افراد کمک کند تا به منابع بهداشتی و خدمات سلامت دسترسی پیدا کنند؛ در این راستا افرادی که دارای سرمایۀ اقتصادی بیشتری هستند، معمولاً توانایی بیشتری برای دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی دارند. این دسترسی می‌تواند به افزایش رفتارهای حفظ و ارتقای سلامت کمک کند.
به‌علاوه، سرمایۀ اقتصادی می‌تواند به افراد کمک کند تا از آموزش‌های مرتبط با سلامت بهره‌مند شوند. این آموزش‌ها می‌تواند افراد را تشویق کند تا رفتارهای مثبت را اتخاذ کنند. سرمایۀ اقتصادی همچنین می‌تواند بر رفتارهای اطلاع‌جویانۀ سلامت تأثیر بگذارد. در این زمینه، افرادی که دارای سرمایۀ اقتصادی بیشتری هستند، معمولاً به منابع اطلاعاتی گسترده‌تری دسترسی دارند. نتیجۀ به‌دست‌آمده، مؤید یافته‌های پژوهش‌های تجربی پیشین در ایران (عباس‌زاده و دیگران، 1393؛ دامنی، 1400)، ژاپن (Goto et al., 2018) و چین (Yang et al., 2020; Liu et al., 2023) بوده است.
مبتنی بر نتیجۀ آزمون دومین فرضیه، بین دو متغیر سرمایۀ فرهنگی و رفتارهای سلامت‌محور رابطۀ مستقیم وجود دارد. همچنین در مدل معادلۀ ساختاری، این متغیر بیشترین تأثیر را بر رفتارهای سلامت‌محور داشته است. به‌علاوه تأثیر غیرمستقیم سرمایۀ فرهنگی بر رفتارهای سلامت‌محور ازطریق متغیرهای سواد سلامت و سواد سلامت الکترونیک معنادار است. مبانی نظری پشتوانۀ مفهوم سرمایۀ فرهنگی مبتنی بر نظریۀ آبل (2007/ 2008) دربارۀ رابطۀ بین سرمایۀ فرهنگی و رفتارهای سلامت بوده است. نظریۀ آبل بر نقش محوری سرمایۀ فرهنگی در تعیین رفتارهای سلامت‌محور تأکید دارد. سرمایۀ فرهنگی به‌مثابۀ مجموعه‌ای از دانش‌ها، مهارت‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای فرهنگی، افراد را قادر می‌سازد تا به منابع اطلاعاتی دسترسی پیدا کنند؛ اطلاعات پیچیده را تفسیر و تصمیمات آگاهانه‌ای دربارۀ سلامتی خود اتخاذ کنند؛ در این راستا، سرمایۀ فرهنگی به افراد کمک می‌کند تا درک عمیق‌تری از اهمیت رفتارهای سالم داشته باشند و نگرش مثبت‌تریبه پیشگیری از بیماری‌ها پیدا کنند. درمجموع، این نظریه توانسته است رابطۀ بین سرمایۀ فرهنگی و رفتارهای سلامت‌محور شهروندان را در شهر کاشان تبیین کند؛ اما ازآنجاکه نظریۀ سرمایۀ فرهنگی مرتبط با سلامت تحت‌تأثیر رویکرد نظری بوردیو (1984/ 1986) دربارۀ مفهوم سرمایۀ فرهنگی قرار دارد، یافته‌های این بخش به‌طور ضمنی مؤید دیدگاه بوردیو نیز به شمار می‌رود.
به‌علاوه نتیجۀ به‌دست‌آمده، از یافته‌های پژوهش‌های تجربی پیشین (عباس‌زاده و دیگران، 1393؛ دامنی، 1400؛ البرزی و دیگران، 1401) نیز پشتیبانی می‌کند؛ زیرا شواهد این تحقیقات نیز نشان داده است که نوعی رابطۀ مستقیم بین سرمایۀ فرهنگی و رفتارها و سبک زندگی سالم وجود دارد. اگرچه این پژوهش‌ها اکثراً نظریۀ سرمایۀ فرهنگی بوردیو (1984/ 1986) را بهعنوان چارچوب نظری خود استفاده کرده‌اند، به سبب پیوند دیدگاه‌های بوردیو و آبل می‌توان نتایج آن‌ها را نیز تأیید کرد.
سومین فرضیۀ پژوهش به رابطۀ مستقیم بین سرمایۀ اجتماعی و رفتارهای سلامت‌محور اشاره دارد که براساس یافته‌های تجربی تأیید شده است. در مدل معادلۀ ساختاری نیز، سرمایۀ اجتماعی بیشترین تأثیر را پس از سرمایۀ فرهنگی بر رفتارهای سلامت‌محور داشته است. به‌علاوه تأثیر غیرمستقیم سرمایۀ اجتماعی بر رفتارهای سلامت‌محور، ازطریق متغیر حمایت اجتماعی معنادار بوده است. این فرضیه مبتنی بر نظریۀ کارپیانو (2007/ 2008a/ 2008b) ساخته و پرداخته شده است. این نظریه با تأکید بر اهمیت سرمایۀ اجتماعی بهعنوان عاملی تعیین‌کننده در سلامت و بهزیستی جوامع، به نقش شبکه‌های اجتماعی، اعتماد، هنجارهای متقابل و مشارکت مدنی در ارتقای رفتارهای سلامت‌محور اشاره می‌کند. از دیدگاه او، سرمایۀ اجتماعی با ایجاد یک بستر اجتماعی حمایتی، افراد را قادر می‌سازد تا به منابع و اطلاعات بهداشتی دسترسی پیدا کنند؛ از حمایت اجتماعی برخوردار شوند و هنجارهای اجتماعی سالم را در پیش بگیرند. دیدگاه کارپیانو تحت‌تأثیر رویکرد نظری بوردیو قرار دارد؛ اما تأکید بوردیو بر سطح خرد و توجه کارپیانو بر سطح میانه توانسته این دو نظریه را از یکدیگر متمایز سازد (Carpiano, 2008a/ 2008b). با این وجود، یافته‌های این بخش از پژوهش (به‌ویژه ابعاد شبکۀ تعاملات اجتماعی و مشارکت اجتماعی) توانسته است به‌طور ضمنی مؤید دیدگاه بوردیو نیز به شمار رود.
نتیجۀ به‌دست‌آمده، مؤید یافته‌های پژوهش‌های تجربی پیشین در ایران (عباس‌زاده و دیگران، 1393؛ دامنی، 1400؛ البرزی و دیگران، 1401) و چین (Yang et al., 2020; Cui et al., 2021) نیز بوده است؛ زیرا شواهد این تحقیقات نیز نشان داده است که نوعی رابطۀ مستقیم بین سرمایۀ اجتماعی و رفتارها و سبک زندگی سالم وجود دارد. اگرچه در این پژوهش‌ها اکثراً نظریۀ سرمایۀ اجتماعی بوردیو (1986)، پاتنام (2000) و کلمن (1990) بهعنوان چارچوب نظری استفاده شده است، به سبب پیوند دیدگاه‌های بوردیو و کارپیانو می‌توان نتایج آن‌ها را نیز تأیید کرد.
بررسی چهارمین فرضیۀ تحقیق، یعنی رابطۀ بین حمایت اجتماعی و رفتارهای سلامت‌محور، گویای آن است که بین این دو متغیر نیز رابطۀ مستقیم وجود دارد. در مدل معادلۀ ساختاری، این متغیر تنها تأثیر مستقیم بر رفتارهای سلامت‌محور داشته و بهعنوان چهارمین متغیر اثرگذار شناسایی شده است. این فرضیه مبتنی بر نظریۀ برکمن (1984) دربارۀ رابطۀ بین حمایت اجتماعی و رفتارهای سلامت بوده است. برکمن حمایت اجتماعی را بهعنوان یکی از منابع اجتماعی مهمی در نظر می‌گیرد که افراد می‌توانند ازطریق روابط خود به آن دسترسی پیدا کنند (Berkman, 1984). به‌طورکلی این یافته از دیدگاه برکمن مبنی بر تأثیر ابعاد گوناگون حمایت اجتماعی (عاطفی، اطلاعاتی و مادی) بر رفتارهای مبتنی بر سلامت افراد حمایت می‌کند (Berkman & Glass, 2000; Berkman et al., 2000). از جهت دیگر نتیجۀ به‌دست‌آمده، از یافته‌های پژوهش‌های تجربی پیشین در ایران (عباس‌زاده و دیگران، 1393؛ دراهکی و دیگران، 1401)، آلمان (Edler et al., 2022) و چین (Choi, 2020; Yang et al., 2020;) نیز پشتیبانی می‌کند؛ زیرا یافته‌های میدانی این تحقیقات نیز حاکی‌ازآن بوده است که نوعی رابطۀ مستقیم بین حمایت اجتماعی و رفتارها و سبک زندگی سالم وجود دارد. اگرچه در این پژوهش‌ها رویکردهای نظری گوناگونی بهعنوان چارچوب نظری استفاده شده است، به سبب آنکه دیدگاه برکمن (1984) واجد نوعی تلفیق نظری است می‌توان نتایج آن‌ها را نیز تأیید کرد.
پنجمین فرضیۀ این مطالعه به رابطۀ بین سواد سلامت و رفتارهای سلامت‌محور مربوط می‌شود. در آزمون همبستگی مشخص شد بین این دو متغیر رابطۀ مستقیم وجود دارد. در مدل معادلۀ ساختاری نیز، این متغیر بهعنوان سومین متغیر تأثیرگذار بر رفتارهای سلامت‌محور شناخته شده است. به‌علاوه تأثیر غیرمستقیم سواد سلامت، ازطریق متغیر سواد سلامت الکترونیک معنادار ارزیابی شده است. مبانی نظری پشتوانۀ مفهوم سواد سلامت بر مبنای نظریۀ سورنسن (2012) دربارۀ رابطۀ بین سواد سلامت و رفتارهای سلامت ارائه شده است. ازنظر سورنسن (2012/ 2013) سواد سلامت عامل تعیین‌کنندۀ کلیدی در سلامت و رفاه افراد و جوامع است. او سواد سلامت را در سه بُعد اصلی کارکردی، تعاملی و انتقادی مفهوم‌پردازی می‌کند؛ ازاین‌رو نتیجۀ به‌دست‌آمده، دیدگاه سورنسن (2012) مبنی بر تأثیر سواد سلامت و ابعاد گوناگون آن را بر رفتارهای مبتنی بر سلامت افراد تأیید می‌کند.
همچنین، این یافته مؤید شواهد پژوهش‌های تجربی پیشین در ایران (آقاملایی و دیگران، 1395؛ بوداقی و عربی، 1400؛ محمودیانی و دیگران، 1400)، تایوان (Tsai et al., 2015)، ژاپن (Goto et al., 2018) و برزیل (Oliveira et al., 2023) نیز بوده است؛ زیرا یافته‌های تجربی این تحقیقات نیز حاکی‌ازآن بوده که نوعی رابطۀ مستقیم بین سواد سلامت و رفتارها و سبک زندگی سالم وجود دارد. اگرچه در این پژوهش‌ها رویکردهای نظری گوناگونی بهعنوان چارچوب نظری استفاده شده است، به سبب آنکه استفاده از دیدگاه سورنسن (2012) در میان مطالعاتی از این دست عمومیت بیشتری دارد، می‌توان نتایج آن‌ها را نیز تأیید کرد.
ششمین و آخرین فرضیۀ پژوهش به رابطۀ بین سواد سلامت الکترونیک و رفتارهای سلامت‌محور اشاره دارد. در آزمون همبستگی مشخص شد که بین این دو متغیر رابطۀ مستقیم وجود داشته است. همچنین در مدل معادلۀ ساختاری، این متغیر تنها تأثیر مستقیم بر رفتارهای سلامت‌محور داشته و بهعنوان پنجمین متغیر اثرگذار شناسایی شده است. مبانی نظری پشتوانۀ این فرضیه مبتنی بر نظریۀ نورمن و اسکینر (2006a) بوده است. نورمن و اسکینر (2006a) تأکید دارند که سواد سلامت الکترونیک فراتر از صرفاً توانایی استفاده از اینترنت است و شامل مهارت‌های ارزیابی اطلاعات، درک و به‌کارگیری آن‌ها در تصمیم‌گیری‌ها دربارۀ سلامت نیز می‌شود (Norman & Skinner, 2006a)؛ بنابراین، آن‌ها معتقدند که سواد سلامت الکترونیک نه‌تنها مهارتی شناختی، مهارتی رفتاری نیز به حساب می‌آید؛ به این معنا که افراد باید قادر باشند از اطلاعاتی که پیدا می‌کنند، به‌طور فعالانه‌ای استفاده کنند تا رفتارهای خود را به سمت سلامت هدایت کنند (Norman & Skinner, 2006a/ 2006b; Norman et al., 2008). به‌علاوه، نتیجۀ به‌دست‌آمده مؤید یافته‌های پژوهش‌های تجربی پیشین در کرۀ جنوبی (Choi, 2020)، چین (Li & Liu, 2020; Cui et al., 2021; Liu et al., 2023) و آلمان (Konig et al., 2024) نیز بوده است؛ زیرا یافته‌های تجربی این تحقیقات نیز بیانگر آن بوده است که نوعی رابطۀ مستقیم بین سواد سلامت الکترونیک و رفتارهای سلامت‌محور وجود دارد.
درمجموع، پژوهش حاضر با مبنا قراردادن مفهوم سرمایۀ فرهنگی مرتبط با سلامت و شناسایی مسیر جدیدی که این مفهوم می‌تواند ازطریق آن بر رفتارهای سلامت‌محور شهروندان مؤثر باشد، زاویۀ دید جدیدی را برای پرداختن به این موضوع گشوده است. این مسیر با جای‌دادن دو متغیر سواد سلامت و سواد سلامت الکترونیک در میانۀ رابطۀ بین سرمایۀ فرهنگی و رفتارهای سلامت‌محور به دست آمده است و توانسته سهم بسزایی در افزایش ضریب تعیین (77/0) مدل معادلۀ ساختاری ایفا کند. این موضوعی است که تا پیش‌ازاین در هیچ‌‌یک از تحقیقات پیشین به آن پرداخته نشده است و ازاین‌رو می‌تواند بهعنوان وجه تمایز مطالعۀ حاضر به شمار رود. از محدودیت‌های اصلی این پژوهش می‌توان به ماهیت مقطعی و خودگزارشی بودن داده‌ها و همچنین محدودبودن قلمرو مکانی مطالعه به شهر کاشان اشاره کرد.
پیشنهادهای کاربردی این پژوهش مبتنی بر میزان میانگین متغیرهای اصلی و رابطۀ میان متغیرها طرح می‌شود. این پیشنهادها عبارت‌اند از: 1) تقویت سرمایه‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی: طراحی و اجرای برنامه‌های مهارت‌افزایی، حمایت از کسب‌وکارهای خرد محلی و توسعۀ فضاهای تعاملی و ورزشی جمعی توسط نهادهای شهری و فرهنگی، به‌منظور ارتقای سطح دانش، تعاملات و همبستگی اجتماعی شهروندان؛ ۲) ارتقای سواد سلامت و سواد سلامت الکترونیک: تولید و توزیع محتواهای آموزشی معتبر و ساده‌سازی‌شده (به‌صورت حضوری یا در بستر فضای مجازی) توسط مراکز آموزشی و بهداشتی با هدف توانمندسازی شهروندان در جست‌وجو، ارزیابی و به‌کارگیری صحیح اطلاعات سلامت در عصر دیجیتال و ۳) تقویت شبکه‌های حمایتی و ترویج سبک زندگی سالم: گسترش گروه‌های حمایتی برای بیماران مزمن، ارائۀ مشاوره‌های تغذیه و سلامت در مراکز درمانی، ترویج فرهنگ ورزش همگانی و تغذیۀ سالم در مدارس و محیط‌های کار. سازمان‌های رسمی شهر کاشان نظیر دانشگاه علوم پزشکی و مراکز خدمات درمانی، ادارۀ ورزش و جوانان، ادارۀ آموزش‌وپرورش، شهرداری و ادارۀ بهزیستی شهر کاشان می‌توانند این پیشنهادها توجه کنند. همچنین، سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها)، فرهنگ‌سراها، مراکز مشاوره‌ای و خیریه‌ای شهر کاشان نیز می‌توانند نقش مؤثری دراین‌خصوص ایفا کنند.
[1] Health Behavior
[2] Conner & Norman
[3] Tsai
[4] Goto
[5] Choi
[6] Li & Liu
[7] Cui
[8] Liu
[9] König
[10] Yang
[11] Edler
[12] Oliveira
[13] William C. Cockerham
[14] The Theory of Healthy lifestyle
[15] Wilkinson
[16] Social gradient of health,
[17] Health-related Cultural Capital
[18] Abel
[19] Carpiano
[20] Berkman
[21] Berkman & Glass
[22] Sorensen
[23] Norman & Skinner
[24] Maximum Likelihood
)