نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار، گروه جامعهشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 استادیار، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیامنور، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
One of the most prominent processes of religious socialization in Islamic countries, including Iran, is active participation in informal religious classes that have been held for several years. These classes provide instruction on religious ideas, beliefs, principles, and rituals. Typically, the majority of participants in these informal sessions are married women from diverse age groups, educational backgrounds, and social classes. Despite their daily household responsibilities, these women willingly engage in the classes on a part-time basis. However, there is a lack of consensus regarding the effects and implications of such religious education within society. Most analyses have approached these classes from an external ideological standpoint, relying on the perspectives of researchers, religious experts, and cultural policymakers. Consequently, the varied impacts of these classes from the internal viewpoints of the participants themselves have not been adequately explored. It is crucial to evaluate the effects and outcomes of these classes by considering the perspectives of those who actively engage in them. Given these gaps in understanding, this article aimed to describe and analyze the perceptions and experiences of Lari women attending Quranic classes from a phenomenological perspective. The women involved in this study participated in such classes during the years 2019-2020. The primary research questions were: How do Lari women participating in Quranic classes perceive and articulate their world? What insights do these women have into their social and emotional relationships, and how, influenced by religious concepts and beliefs, do they establish, regulate, and frame their interactions with others? Additionally, how do these women express and interpret the tangible effects of religious education in their actions and mental states?
Materials & Methods
The research employed a phenomenological method and was regarded as the most suitable approach for exploring the depth and essence of experience and the meaning of religion as a complex phenomenon. This study utilized an empirical phenomenology approach, consisting of 7 fundamental steps: defining the research question, conducting a preliminary study, selecting a theoretical framework to guide the design, examining first-order constructs (and bracketing existing theories), developing second-order constructs, controlling for unintended effects, and relating the findings to existing scientific literature and the empirical field. To reach women participating in these classes, purposive and non-random sampling techniques were employed. Subsequently, open-ended, semi-structured interviews were conducted with 12 women involved in the classes. To uphold ethical standards and enhance the validity of the research, the study objectives were discussed with the interviewees prior to data collection. They were assured that their identities would remain confidential. The interviews lasted an average of 40 to 60 minutes, with individual sentences serving as the unit of data analysis. After the data collection process, the key themes from the participants' responses were conceptualized and subsequently categorized at a more abstract level. To validate the findings, the final themes were presented back to the interviewees, who confirmed that the results aligned with their experiences.
Discussion of Results & Conclusion
The youngest participant in the study was 35 years old, while the oldest was 70. Most participants were married housewives with either a diploma or a bachelor's degree. Only 3 women possessed a university education—holding qualifications ranging from a higher diploma to a master's degree. Among the group, one participant was employed and another was retired from a career in education. The women attended Quran classes intermittently or continuously, with some exclusively participating in neighborhood classes, while others also attended sessions at religious venues, such as Hosseiniyeh, Mahdiyyah, and Maktab (traditional Quranic classes). Based on the analysis of their statements, the participants' religious perceptions and experiences were organized into 6 main categories: 1) Living within Quranic boundaries; 2) Expanding the scope and enhancing the quality of social interactions among women's groups; 3) Finding meaning in life and achieving a sense of self-fulfillment; 4) Engaging in charitable economic activities; 5) Belief in sacred symbols and their efficacy; and 6) Experiencing discomfort at customary (non-religious) ceremonies and venues. The study findings indicated that, following their participation in Quranic classes, the women exhibited increased commitment to obligatory religious practices (Vajebat), including prayer, fasting, hijab, and khums (donating one-fifth of agricultural products to the poor). Their commitment also extended to recommended practices (Mostahabbat), such as performing non-obligatory prayers and fasting. While these women largely considered themselves devoted to religious moral obligations, there were instances—especially during events like wedding celebrations—when they either overlooked these obligations or failed to fulfill them despite having the desire to do so. In Quranic classes, values, such as honesty, sincerity, empathy, altruism, and continual reminders of religious teachings, instilled a sense of meaning, peace, and purpose in life for the participants. These women reported significant emotional growth and positive outcomes as a result of their involvement in these classes. Contrary to popular belief, they engaged in economic activities alongside their religious pursuits. However, their motivation for these economic endeavors was not profit-driven; rather, they viewed their actions as a means to earn rewards and compensation in the hereafter. In essence, they saw their economic activities as acts of compassion and benevolence aimed at supporting their community and helping those in need. Regarding their belief in sacred symbols and their efficacy, participants expressed faith in the sanctity and intercessory power associated with specific times, places, and objects. This belief contributed to feelings of peace, contentment, and satisfaction when they encountered particular objects, visited certain locations, carried symbols, or consumed specific foods and drinks. Such perceptions had established a kind of intersubjective consensus that shaped the attitudes and lived experiences of these women across various individual, social, and economic dimensions of their lives. Overall, it could be observed that these women had organized their actions and beliefs in alignment with religious concepts, values, principles, and rituals. However, influenced by the broader social context and the need to adapt to modern attitudes and values, there were times and places where they had to navigate away from the religious standards emphasized in Quranic classes. In such instances, they might find themselves re-evaluating the religious teachings provided in these classes.
کلیدواژهها [English]
مقدمه و بیان مسئله
یادگیری و آموزش مفاهیم و اصول اعتقادی، مناسکی و کرداری هر کیش و آیینی برای بازتولید و تداوم آن امری گریزناپذیر و ضروری است. دین اسلام نیز از این قاعده مستثنی نیست و اصول و آیینهای انتقال و فراگیری دانش و اعمال مذهبی در آن جایگاه خاصی دارد. جمعیت مسلمانان جهان، طبق پیشبینیهای جدید مرکز تحقیقات مذهب و زندگی عمومی[1] (2011)، در 20 سال آینده با رشدی حدود 35درصدی از 1.6 میلیارد نفر در سال2010 به 2.2 میلیارد نفر در سال2030 افزایش خواهد یافت. براساس آمار مرکز تحقیقات و اطلاعات اسلامی[2] (2017)، شیعیان حدود 20درصد از جمعیت مسلمانان جهان را تشکیل میدهند. تعداد جمعیت شیعیان در محدودۀ 320 تا 350 میلیون نفر و حداکثر حدود 400 میلیون نفر تخمین زده میشود که بیشترین تعداد آنان، بین 68 تا 80درصد، در چهار کشور ایران، پاکستان، هند و عراق زندگی میکنند.
ازنظر جامعهشناختی، دین در هر جامعهای واسطۀ تعامل بین اعضای جامعه و مابین افراد و کائنات است؛ به افراد معنا، انسجام، جهت، وحدت، آسایش و راحتی عطا میکند و تا حدودی درجهای از کنترل بر حوادث را امکانپذیر میسازد (Woodhead, 2011: 125)؛ اما هر دین و مذهب هم ذات، محتوا، اصول و مناسک خاص خود را دارد. دین اسلام و مذهب شیعه هم از این قاعده مستثنی نیست و مسلمانان شیعه هم اصول، باورها و آیین و مناسک خاص خود را دارند. تأثیر دین بر زندگی معتقدان را میتوان با شیوهها و از منظرهای گوناگونی بررسی کرد. در نگاه جامعهشناسانه به دین، بیشتر به نقشِ فرایند جامعهپذیری دینی در حفظ، تقویت و تداوم دین تأکید میشود. کورنوال[3] جامعهپذیری دین را پایههای اجتماعی دین میداند. پیتر برگر[4] نیز، جامعهپذیری دینی را فرایند مستمر یادگیری مبتنی بر یک جهان مقدس و دینی میداند که در پرتوی آن افراد مفاهیم ویژهای مانند خدا را درک میکنند؛ تفاوت مکانهای ویژهای مانند خانه و مسجد بهعنوان مکان مقدس را درمییابند؛ انسانهای مقدسی مانند پیامبران و امامان را از مردان عادی باز میشناسند و کتابهای مقدس مانند قرآن را متفاوت از کتابهای دیگر میبینند (فروتن، 1392: 74). بدون شک یکی از مهمترین فرایندهای جامعهپذیری دینی در کشورهای اسلامی ازجمله ایران، شرکت فعالانه در کلاسهای دینی غیررسمی با قدمت چندینساله است که طی آن اندیشهها، باورها، اصول و آیینهای مذهبی به افراد مشارکتکننده آموزش داده میشود؛ بنابراین، فارغ از ارزشیابیهای متفاوت، مدارس قرآنی از قرنها پیش از ویژگیهای جوامع مسلمان بوده است (Riaz, 2008) و در سیستم آموزشی جهان اسلام نقش مرکزی و محوری دارند (Abu-Nimer et al., 2016). به تعبیر مالام موسی و میلت[5] (2010) جستوجوی دانش بخشی جداییناپذیر از سنت فرهنگی اسلامی است. اولین تعامل بین حضرت محمد (ص) و فرشتۀ جبرئیل دعوت به خواندن بود. بعد از پیامبر، «قرآن» بهعنوان کتاب مقدس مسلمانان، محور و بنیان اصیل و خللناپذیرِ آموزش اسلامی است.
مرتبط با فرایند، آثار و ماهیت کلاسهای دینی باید گفت که مسلمانان باوجود اعتقاد مشترک به اصول اساسی دین (توحید، نبودت و معاد) و در نظر گرفتن قرآن بهعنوان متنی مقدس و راهنما، درکل به دو مذهب شیعه و سنی تقسیم میشوند که هر گروه فروعات و آیینهای مذهبی خاص خود را دارند. نکتۀ مهم دیگر اینکه، متأثر از دیگر خصوصیات فرهنگی _ اجتماعی جوامع مسلمان، مدارس قرآنی نیز در کشورهای اسلامی مختلف اهداف، سازمانها و برنامههای متفاوتی دارد. در ایران، آموزش و ترویج اصول و آموزههای قرآنی به دو صورت آکادمیک و سازمانیافته در حوزههای علمیه و دانشگاهها در تمام مراحل تحصیلیِ ابتدایی تا دانشگاهی و حتی مقاطع تحصیلات تکمیلی یا در قالب کلاسهای قرآن بهصورت غیرسازمانیافته و غیررسمی برای افراد عادی و حتی بیسواد برگزار میشود. براساس گزارش ایرنا (جعفرملک، 1398)، در ایران از هزار و ۳۰۰ مؤسسۀ قرآنی، بیش از هزار و ۱۰۰ مؤسسۀ فعال و حدود ۱۰درصد نیز نیمهفعال یا غیرفعال هستند. براساس آمارهای موجود، سازمان دارالقرآن نیز درحدود دو هزار و ۵۰۰ مؤسسه را تحتپوشش دارد که درمجموع و با در نظر گرفتن هر دو آمار بالا، میتوان گفت حدود چهار هزار مؤسسۀ قرآنی در سطح کشور وجود دارد. برخی از این کلاسها بهصورت نظاممند و دارای سازماندهی رسمی بوده و عضویت در آن مستلزم پرداخت هزینه است. برخی کلاسها نیمهسازمانیافته بوده و مشارکت در آن مستلزم پرداخت هزینه نیست. درکل میتوان گفت که بیشترین مشارکتکنندگان در کلاسهای غیررسمی، زنانی اغلب متأهل از گروههای سنی، تحصیلی و طبقاتی مختلف هستند. زنانی اکثراً با سطوح تحصیلی پایین که بهصورت داوطلبانه، در کنار انجام فعالیتهای خانگی و روزانهشان بهصورت پارهوقت در این کلاسها شرکت میکنند. هدف رسمی و اعلانشدۀ چنین کلاسهایی نیز آموزش، انتقال، ترویج اصول، آموزهها و کردارهای دینیِ دین اسلام با اتکا بر منابع معتبر اسلامی، بهویژه تعالیم مفاهیم و توصیههای مذهبیِ قرآن و نهجالبلاغه است.
بههرحال نظرات یکسان و همانندی دربارۀ آثار و پیامدهای مدارس دینی در جامعه وجود ندارد؛ زیرا به نظر میرسد آثار چنین کلاسهایی بیشتر از منظر بیرونی، ایدئولوژیک و براساس دیدگاه محققان، متخصصان امور دینی، سیاستگذاران فرهنگی و ... تحلیل و تشریح شده است؛ برای مثال ابونیمر و کادایفیچی[6] (2011) چنین مدارسی را در آفریقای غربی دارای قدرت نمادین و بهعنوان دروازۀ ارزشهای اصیل اسلامی و واسطههایی در نظر میگیرند که ایمان و جامعهپذیری اصیل اسلامی ازطریق آنها در جامعه تداوم مییابد. به تعبیر آنان مدارس قرآنی نقشی اساسی در سیستم تعلیم و تربیت در جهان اسلام و معرفی ارزشهای اسلامی به مردم دارد. بولی[7] (2005) چنین آموزشهایی را غیررسمی و مکمل و تسهیلکنندۀ آموزش [رسمی] و گسترش آنها را در بیشتر کشورهای آفریقایی پاسخی به ناتوانی مؤسسات عمومی در تأمین تقاضای آموزش رسمی میداند. بههرحال، فارغ از ارزیابیهای متفاوت، مدارس قرآنی نقشی اساسی در شکلگیری رشد اخلاقی و معنوی دانشجویان جوامع مسلمان داشتهاند (Malam Moussa & Benett, 2010). مرتبط با چنین ارزیابیهای متناوبی، از منظری دیگر، میتوان گفت که ملاحظۀ درک و تصور افراد درگیر در چنین فعالیتهای قرآنی کمتر مورد توجه محققان جامعهشناس قرار گرفته است. از این منظر، میتوان گفت که مشارکتکنندگان در چنین کلاسهای قرآنی، خودشان متناسب با تجربۀ زیسته و امور روزمرهشان، شایستهترین و معتبرترین داور درخصوص کمیت و کیفیت تأثیر دین و دینداری بر جنبههای مختلف زندگیشان هستند. بههرحال، با اینکه ازنظر تاریخی، چنین مدارس و کلاسهایی طیِ قرنها از مهمترین ابزارهای اصلی جوامع مسلمان برای ارتقای دانش علمی اسلامی بودهاند؛ در سالهای اخیر تعداد آنها در بعضی از کشورها افزایش یافته است (Ahmad, 2002). دینپژوهانی بومی مانند شجاعی زند (1382) شرکت در چنین مجالس قرآن و دعایی را بیشتر نوعی انجامدادن جمعیِ عبادات میداند که نگرش، گرایش و کنشهای فرد را تحتتأثیر قرار میدهد؛ ولی شاید بتوان شرکت در چنین کلاسهایی را نوعی جامعهپذیریِ دینی[8] به معنای خاص دانست که معطوف به جهان دینی و فضای مقدس است و انسانها در فرایند آن یاد میگیرند که جهان را بهمثابۀ یک جهان سرشار از معانی و دلالتهای دینی نگاه کنند (فروتن، 1392: 74)؛ فرایندی که میتواند موجب شکلگیری و تقویت استعداد و ظرفیت برای وقوع کنشهای مؤمنانه باشد (ایازی و مرویان حسینی، 1400).
یکی از مهمترین سؤالات و شاید ابهامات مربوط به چنین کلاسهایی ارزیابی تجربی آثار و پیامدهای آنها از منظر افرادی است که در چنین کلاسهایی مشارکت دارند. ابهامی که رفع آن، نیازمند انجام پژوهشهای تجربی و شناسایی دقیقتر آثار فردی و اجتماعی چنین کلاسهایی از دیدگاه کسانی است که در چنین کلاسهایی مشارکت فعالانه دارند. ضرورت این مطالعه زمانی دوچندان میشود که باوجود گسترش کمّی چنین کلاسهایی، به آثار متعدد چنین کلاسهایی هنوز به اندازۀ کافی توجه و تحلیل همهجانبه نشده است. به بیان انجلس و اجازی[9] (2018) نقشهای متعدد چنین مدارسی نیازمند شناسایی ازطرف دولت، جامعۀ مدنی و آژانسهای بینالمللی است.
باتوجهبه موارد گفتهشده، تمرکز این مقاله بر توصیف و تحلیل آثار فردی _ اجتماعی شرکت در چنین کلاسهایی از منظرِ زنان ساکن شهر لار بوده است که در سال 99- 1398 در چنین کلاسهایی مشارکت داشتهاند. از دیرباز کلاسهای متعدد قرآن و دعا در سطح شهر لار برگزار میشده است. مردم لار با داشتن وجههای سنتی و مذهبی همواره زنان را به مشارکت در اینگونه کلاسها تشویق میکردهاند و شاید در گذشتۀ نهچندان دور حضور در چنین کلاسهایی نشانۀ منزلت و پایگاه زنان، بهخصوص زنان خانهدار یا زنان با مشغلۀ کمتر تلقی میشده است. درواقع تلقی عمومی و «نگرش طبیعی» این بود که حضور در چنین کلاسهایی، هم باعث پرشدن اوقات فراغت زنان در فعالیتی مثبت میشود، هم علم و دانش مذهبی آنان را بالا میبرد. امروزه نیز، زنان زیادی در اینگونه کلاسها شرکت میکنند. زنانی که بیشتر مسن، بازنشسته یا بعضاً مجرد هستند و شاید بتوان آنان را پیامآوران دینی غیررسمی برای گروههای خانوادگی و دوستی نامید. در این شهر، مدارس قرآنی در محله، مهدیه، حسینیه، مساجد و مکاتب برگزار میشود. زنان بهصورت داوطلبانه در چنین کلاسهایی مشارکت میکنند. مربیهای اینگونه کلاسها یا حوزوی هستند یا ازطرف نهاد مذهبی مکتبالزهرا (س) معرفی میشوند؛ با این وجود، همانند وضعیت زنان مشارکتکننده در کلاسهای قرآنی در دیگر نواحی ایران، دراینخصوص که زنان لاری مشارکتکننده در چنین کلاسهایی چه نوع برداشت و تفسیری از چنین کلاسهایی دارند یا اینکه چنین آموزههایی چه تأثیری بر ادراک، احساسات، تصورات و کردارهای این افراد داشته است، اطلاعات و پژوهش خاصی وجود ندارد. قصد محققان در این مقاله این بوده است که با رویکرد پدیدارشناسی و روش پدیدارشناسی توصیفی _ تجربی، به درک و توصیفِ ادراک، باورها، خصوصیات و تجارب مختلف زنانی بپردازد که در شهر لار بهصورت داوطلبانه در کلاسهای آموزشی «غیررسمیِ» قرآن مشارکت داشتهاند.
نگاه پدیدارشناسانه، دین و اثرات آن را مانند هر پدیدۀ دیگر در ارتباط با تجارب زیستۀ مردم درگیر در یک فعالیت دینی و تفسیر خودِ مردمِ هر مکان و زمان از آن فعالیت تعریف میکند. در این رهیافت، مفهوم «دین زیسته[10]» (Hall, 1997; Orsi, 2002; McGuire & Meredith, 2008) با اتکا به«تفکر روزمره، عقاید، اعمال و تجربیات افراد مذهبی» تحلیل و واکاوی میشود. البته در چنین شناختی «زمینههای استفاده از دین» (Beckford, 2003) و «چارچوبهای وسیعتر معنادهنده به مفاهیم دینی» (Woodhead, 2011: 122) نیز مد نظر قرار میگیرند. به تعبیر آرتور[11] (2010) هرچند ممکن است افراد همیشه وسوسه شوند تا تعالیم هندو، بودیسم، مسیحیت یا اسلام را در برخی از قالبهای مفهومی ازپیشتعیینشده قرار دهند، پدیدارشناسی در بررسی دین بر کنارگذاشتنِ مفاهیم ازپیشتعیینشده و توجه بر مفاهیم بومی یک دین تأکید دارد. متناسب با منطق رهیافت انتخابی، سؤالات اساسی پژوهش این موارد بوده است: مشارکتکنندگان در این کلاسها چگونه براساس مضامین شناختی خود پدیدههای جهان پیرامونی را در امتداد مرزهای مقدس و نامقدس ادراک، ترسیم و تصویر میکنند؟ این زنان، متأثر از مفاهیم و باورداشتهای مذهبی، چه درکی از روابط اجتماعی و عاطفی خود دارند و روابط و تعاملات اجتماعی خود با دیگران را چگونه تأسیس، تنطیم و چارچوببندی میکنند؟ نمود عینیِ آموزهها و فعالیتهای مذهبی در کردارهای جوارحی و ارزیابیهای جوانحی این مشارکتکنندگان چیست؟
ادبیات داخلی و خارجی
ضعف مطالعات پدیدارشناختی درخصوص تجربۀ زیستۀ زنان مشارکتکننده در کلاسهای قرآنی مشهود است؛ با این وجود، تحقیقاتی در زمینۀ مناسک و مشارکت در آنها وجود دارد؛ مانند تحقیق جمشیدیها و قبادی (1386)، آزاد ارمکی و گزلیزاده (1391)، شهبازی (1394)، غیاثی فتحآبادی و دیگران (1400). تحقیق آزاد ارمکی و شالچی (1384) در ارتباط با مقایسۀ مسجد و کافیشاپ در بین جوانان نشان میدهد که سبک زندگی این دو گروه متفاوت است. نوع ایمان مذهبی مسجدیها شریعتمدارانه است. جوانان مذهبی در اوقات فراغت خود بیشتر به هیئتهای مذهبی میروند و قرآن، دعا و کتب مذهبی و کتب غیردرسی میخوانند. ورزش قدرتی میکنند و بیشتر به سفرهای زبارتی میروند. استفاده از نوارهای مداحی در بین این گروه رایج است. خوانندههایی مانند اندی، کامران و ... را ترجیح میدهند. آنها مصرفگرایی زیادی ندارند و به لباس گران اهمیت نمیدهند و به راستگویی و اجتماعیبودن اهمیت میدهند. اندک مطالعاتی دربارۀ تأثیر قرآن کریم یا برخی ویژگیهای دیگر قرآنی به تأثیر مثبتِ شرکت در کلاسهای آموزشی تلاوت و تفسیر قرآن بر شادکامی (ییلاق بیگی و منشئی، 1390)، تأثیر آوای قرآن بر کاهش میزان اضطراب امتحان (حیدری و شهبازی، 1393)، کاهش اضطراب پیش از امتحان دانشآموزان (قاسمتبار و دیگران، 1392)، نقشِ مثبت گوشدادن به قرآن بهعنوان موسیقی عرفانی بر سلامت روانی دانشآموزان (محمدزاده، 1394) و آثار مثبت آموزش چندرسانهای قرآن بر میزان موفقیت یادگیری (پناهی و موسویپور، 1395) اشاره کردهاند. درمجموع یافتههای تحقیقات داخلی بیانگر اثربخشی و تأثیر مثبت کلاسهای قرآن بر جنبههای روحی و روانی افراد، بهویژه دانشآموزان، بوده است.
پیشینۀ تجربی تحقیقات خارجی در این زمینه پربارتر و متعددتر از تحقیقات داخلی است. براساس تحقیق براون[12] (2006) دانشآموزان مدارس قرآنی بهطورکلی از خانوادههای فقیری هستند که نمیتوانند فرزندان خود را به مدارس به اصطلاح «مدرن» بفرستند و والدین یا سرپرستان آنها توانایی پرداخت هزینههای مدرسه حتی برای تحصیلات مقدماتی را ندارند. براساس پژوهش فاربی و مکی[13] (2005) دولت انگلستان از دین بهعنوان منبع نادیدهگرفتهشده در بازآفرینی شهری نام برده است. دین هرچند به انسجام اجتماعی و «بازسازی» کمک میکند، میتواند بین گروههای مختلف مذهبی فضاهای مناقشهآمیزی نیز به وجود آورد. مالام موسی و میلت (2007) با مطالعۀ مراکز آموزش قرآنی در گامبیا، مالی، نیجر و سنگال پی بردند که انعطافپذیری چارچوب کلاس قرآن برای آموزش مقدماتی برای افراد بیبضاعت و افراد کمدرآمد مناسب است که مجبور به ترکیب آموزش و جستوجوی ابزارهای اساسی بقا هستند. در این چهار کشور، صدها هزار نفر از جوانان و بزرگسالان ازطریق مدارس قرآنی، سوادآموزی و همچنین مهارتهای زندگی را کسب میکنند. در حدود بیست سال گذشته، نشاط و تعلیم و تربیت قرآنی با رهبری انجمنهای مذهبی ملی و بینالمللی، و سازمانها و نهادهای چندجانبۀ اسلامی چیزی شبیه به رستاخیز [دینی] شناخته شده است. این مراکز جدید آموزش قرآنی اصلاحاتی در برنامههای درسی ایجاد کردهاند که شامل گنجاندن موضوعات درسی دنیوی مانند زیستشناسی، ریاضیات، تاریخ و آموزش شغلی در دستور کار یادگیری بوده است. دوریس و دیگران (2015) در بررسی تجارب زندگی دانشآموزان مدارس شبانهروزی قرآنی در شهرداری باکوغنا، پی بردند که بیشتر کودکان بین 10 تا 19 سال توسط خانوادهها برای زندگی و یادگیری قرآن نزد مربیان قرآن برده میشوند. این دانشآموزان فقط به ملامها[14] (مربی قرآن) وابستهاند و بنابراین کودکان موظف به کارکردن برای طلب پول و غذا و در خیابانها مجبور به جمعآوری صدقه هستند. این کودکان به دلیل ماهیت زندگیشان مجبورند حتی در مزرعه اربابانشان کار کنند. اسپیلهاس و هرزونگ[15] (2015) میگویند طبق قوانین آلمان کلیۀ اجتماعات مذهبی دارای استقلال داخلی هستند و ادارۀ دین بخشی از عملکرد دولت نیست. از 1920، هنگام ورود کارگران ترکیهای به این کشور، آنان بهعنوان مسلمان توانستند مکانهای مذهبی مانند نماز جمعه و دورههای آموزشی برای فرزندانشان ایجاد کنند؛ اما از 1970 سازمانهای اسلامی در آلمان تنوع یافتند. اکنون مسلمانان اعمال مذهبی را نهتنها در حوزۀ خصوصی، در فضاهای عمومی هم دنبال میکنند.
ابونیمر و دیگران (2016) در مطالعۀ خود در آفریقای غربی (نیجریه) پی بردند که معلمان مدارس قرآنی به علت آموزش مسائل مذهبی از سطح بالایی از احترام اجتماعی برخوردارند. دغدغۀ آنها بیشتر بررسی تعلیمِ محتواهای متناسب یا غیرمتناسب با صلح بود. مدارس قرآنی متناسب با زمینههای فرهنگی و مذهبی، اغلب تفسیر خاصی از اسلام را ارائه میدهند که با مکتب فکری مشارکتکنندگان سازگاریدارد. البته در برخی از این مدارس خشونت نیز ترویج میشود. انجلس و اجازی (2018) با ارزیابی نحوۀ عملکرد دو مدرسۀ قرآنی در اسلامآباد پاکستان و سهم آنها در زندگی اجتماعی و اجتماعات شهری پی بردند که این مدارس در مقاطع ابتدایی و متوسطه با بودجۀ دولتی اداره میشدند و برخی از آنها پیوند نزدیکی با فضای مسجد داشتند. مردم بهطور داوطلبانه برای رفاقت، دوستی، معاشرت، معیشت، ساخت شبکههای ارتباطی داوطلبانه و روابط مبتنی بر انساندوستی با هم رابطه برقرار میکنند و عبادتکنندگان بعد از اتمام نماز در حلقهها نشسته، با یکدیگر صحبت میکنند و جزئیات رویدادهای روزانه را با یکدیگر در میان میگذارند.
درخصوص ادبیات تحقیق، میتوان گفت که در داخل خلأ تحقیقاتی و اطلاعاتی درخصوص درک و تجربۀ زیستۀ مشارکتکنندگان یا آثار اجتماعی این کلاسها وجود دارد. تحقیقات کمّی انجامگرفته نیز بیشتر روانشناختی و در راستای تأثیر قرآن بر بهبود یا ظهور برخی ویژگیها مانند یادگیری، شادکامی، سلامتی روانی و کاهش اضطراب در مواقع خاص مانند امتحان و منحصر به گروه دانشآموزان بوده است. در تحقیق آزاد ارمکی و شالیچی (1384) نیز، باوجود مقایسۀ مناسب دو سبک زندگی و بیان مشخصات گروه مسجدیها، اما کار مربوط به عموم جوانان بوده و کمبود کار کیفی احساس میشود. در تحقیقات خارجی در دو کار تحقیقی مربوط به کشورهای نیجریه و پاکستان بهطورمستقیم به بررسی کلاسهای قرآن و در کارهای دیگر فقط به فضاهای آموزشی دینی و فعالیت مسلمانان در مناطق شهری پرداخته شده است. نقطۀ تمایز و قوت مقالۀ حاضر استفاده از رهیافت پدیدارشناختی برای توصیف و تفسیر تجربۀ زیستۀ زنان مشارکتکننده در چنین کلاسهایی و نمود و تجسم اثرات متعدد و بیشتر اجتماعیِ این کلاسها در فعالیتهای روزمرۀ این زنان است.
ملاحضات نظری
درمجموع، در مطالعۀ دین دو رویکرد اصلی و غالب وجود دارد: 1- رویکردی که بر بُعد مناسکی و اعمال دینی و آثار عملکردها، مناسک و تشریفات مذهبی و مانند آنها تأکید اساسی دارد (رابرتسون، اسمیت و دورکیم)؛ 2- رویکردی که بر معنای ذهنی و نمادین دین تمرکز دارد (وبر، گیرتز، برگر[16] و لاکمن[17]). بههرحال، شناخت و تحلیل جامع دین و صفات دینداران مستلزم توجه به هر دو جنبۀ درونی و معنایی، و بیرونی و مناسکی است (محبوبی، 1394: 120). ازنظر دورکیم (2001)، دین و جامعه از هم جدا نیستند. دین جایی است که جامعه تصویری از خود را حفظ، پیوندهایش را بازتأیید، روابط عاطفی خود را تجدید، و مرزهای خود را مشخص میکند؛ خود را متمایز میکند و بدین طریق خود را به وجود میآورد. دین «اعتقادات و اعمال» را نسبتبه آنچه مقدس و «متمایز» است، تعیین میکند و زمینۀ اتحاد کسانی را فراهم میکند که به «جامعهای واحد» تعلق دارند (Cited in Woodhead, 2011: 125-127). نیروی مذهبی با تأمین [سطوح] معنایی، اول شامل درک و طبقهبندی طرحهای متافیزیکی غایی، دوم، هنجارسازی و سوم، نمادهای مقدس تقویتشده ازطریق احساسات جمعی که باعث ایجاد و تحکیم ارتباط میشود، معنی و ارزش مییابد (Poggi, 2001: 60-61). به تعبیر گیرتز دین، نظامی از نمادهاست؛ نظامی نمادین که بهمثابۀ روحیه و انگیزشی قدرتمند، فراگیر و طولانیمدت در انسان عمل میکند؛ به تدوین تصوری کلی از وجود میپردازد؛ تصوری که با هالهای از واقعیت همراه است و [همۀ] این حالات و انگیزهها بهصورت انحصاری واقعبینانه به نظر میرسد (Woodhead, 2011: 124). در سطحی انضمامیتر، گلارک و استارک[18] با بررسی مطالعات پیشین، پنج ویژگی را برای دین مشخص کردهاند: 1- بُعد اعتقادی یا باورهای دینی، 2- اعمال دینی شامل شعائر یا مناسک مراسمی و پرستش و دعای جمعی و اعمال فردی و خصوصی مبتنی بر رضایت خاطر فردی، 3- بُعد تجربی دینی مبتنی بر احساس رویارویی و مواجۀ شخص با یک شعور برتر، 4- دانش دینی یا آگاهی فرد مؤمن از دین موردقبول خود و 5- پیامدها یعنی حضور و وجود اندیشه و حس خداگرایانه در متن زندگی و رفتار غیردینی فرد (فقیهی و دیگران، 1385: 43-44).
ازنظر پدیدارشناسی جامعهشناسانه، شوتز با تمرکز بر «جهان-زندگی» سعی بر رهایی از دشوارۀ خود _ تنهاانگاری دارد. لازمۀ این درک و فهم دیگران و فهمیدهشدن توسط دیگران، وجود جهان مشترک، عینی و بینالأذهانی است. هوسرل این جهان مشترک را که انسانها در آن قرار دارند، زیست جهان یا جهان _ زندگی ما مینامد. او این زیستجهان را مستلزم داشتن حوزههای تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، تاریخی، قومی و غیره میداند و درنهایت قائل میشود که وظیفۀ اصلی پدیدارشناسی نه بررسی آگاهی بلکه بررسی زیستجهان است با همۀ مؤلفهها و پیشدادههایش. این جهان دیگر «جهان ما» است (قربانی سینی و رضایی، 1395: 193). به تعبیر شوتس میان کنشگران در روابط مایی بدهبستانهای فراوانی برقرار است. در روابط مایی، انسانها پیوسته سعی میکنند تا کنشهایشان را با کنشهای کسانی سازگار کنند که کنش متقابل با آنها دارند (ریتزر، 1377: 347). کنش رفتاری مدنظر شوتز براساس طرح ازپیشتعیینشدهای صورت میگیرد. این طرح اعمال معنیدار را از دیدگاه کنش اجتماعی پدید میآورد. اگر برنامه ازنظر کنشگران دیگر مقبول باشد، آن برنامه به کنش اجتماعی تبدیل میشود (صلیبی، 1390: 105).
در جامعۀ ایرانی و متناسب با زمینه، فرهنگ و باورداشتهای ایرانی _ اسلامی، شاید یکی از جامعترین تحلیلها را شجاعی زند (1382) درخصوص مؤلفههای مهم دینی ارائه داده است. شجاعی زند در مقالۀ خود بعد از ارائۀ ابعاد دینداری ازنظر افرادی مانند کنت، لئوبا، واخ، دورکیم، گلاک و استارک، اسمارت و کرافورد و ... مدلی از دینداری در ایران را ارائه میدهد. او ابتدا ابعاد وجودی انسان را به ذهن، روان و تن تقسیم میکند و بعد از برشمردنِ وجوه معرفتی، عاطفی و عملی دین، دین را شاملِ اعتقادات، ایمانیات، عبادات، اخلاقیات و شرعیات دانسته و شاخصها، نشانهها و پیامدهای هریک از این ابعاد دینداری را به تفصیل بیان کرده است. او در انتها ابعادِ مشهودترِ دینداری را شامل موارد زیر میداند: انجامدادن فرعی عبادات، انجامدادن جمعی عبادات، شعائر دینی، مشارکت دینی، تکالیف جمعی و تکالیف فردی. ابعاد ششگانۀ دین و مصادیق جزئی و انضمامیتر آن به تفصیل در جدول 1 ذکر شده است.
جدول 1- ابعاد و مصادیق جزئی و انضمامی دینداری ایرانیان براساس دیدگاه شجاعی زند (1382)
Table 1- Dimensions and specific and concrete examples of Iranian religiosity based on Shojaei Zand's point of view (2003)
|
انجامدادن فردی عبادات |
انجامدادن جمعی عبادات |
شعائر دینی |
مشارکت دینی |
تکالیف جمعی |
تکالیف فردی |
|
نمازهای یومیه |
نماز واجب |
مجالس عزاداری دینی |
تعلیمات دینی |
جزائیات |
طهارت و نظافت |
|
روزۀ واجب |
نماز جمعه |
مجالس سرور دینی |
ساختن و تعمیر اماکن مذهبی |
جهاد و دفاع |
خوردنیها و آشامیدنیها |
|
روزۀ مستحبی |
نماز اعیاد |
چراغانی و ابرازات دینی |
ساخت و تعمیر اماکن عامالمنفعه |
امربهمعروف و نهی از منکر |
لباس و حجاب |
|
تلاوت قرآن |
حج |
زیارت مشاهد شریفه |
وقف و خیریه |
خمس و زکات |
آداب چشم و زبان |
|
دعا |
مجالس قرآن |
توسلات |
قرضالحسنه |
مکاسب |
|
|
ذکر |
اعتکاف |
|
انفاق |
نکاح و خانواده |
|
|
|
|
|
صدقه و اطعام عام
|
تأملات |
|
|
|
|
|
|
ارث و وصیت |
|
|
|
|
|
|
کفن و دفن |
|
بههرحال، نباید پنداشت باورداشتها، ارزشها، مناسک، نمادها و رفتارهای دینی یا معانی آنها در طول تاریخ ثابت و ایستا باقی میمانند. ازنظر جامعهشناختی، کمیت، کیفیت، جایگاه و اهمیت نمادها و معانیِ آنها متناسب با تغییرات و پویاییهای اجتماعی _ فرهنگی دگرگون میشود و چهبسا معانی جدید جایگزین معانی قدیمی آنها میشود. از این نظر، متناسب با نظریۀ گیدنز میتوان گفت ناشی از ظهور، گسترش و تشدید فرایندِ «مدرنیته»، تداوم دین، دینداری و باورهای دینی بهصورت سنتی و مکانیکی آن امکانپذیر نیست؛ زیرا معنی و اهمیتِ باورداشتها، ارزشها، مناسک، رفتارها، نمادها و تعاملات دینی و مشخصههای دینداری در پرتوی «بازاندیشی» ویژگی و حالت خاصی پیدا میکند. مراد از بازاندیشی، فرایند تعریف و بازتعریف خود ازطریق مشاهده و تأمل در اطلاعات دربارۀ مسیرهای ممکن زندگی است. به نظر گیدنز بازاندیشی در فرهنگ سنتی بهصورت نظارتی بر کنش عمل میکند که حافظ تجربه و نمادهای گذشته است. در فرهنگهای سنتی گذشته مورد احترام است و نمادها ارزش دارند؛ اما بازاندیشی مدرن (بازسنجی) موجب دگرگونی در ساختار زندگی سنتی میشود (حاجیحیدری و متقیزاده، 1391: 53-57).
متناسب با ماهیت و منطقِ پژوهشهای کیفی و رویکرد پدیدارشناسانۀ توصیفی میتوان گفت که هدف از ارائۀ ادبیات نظری، بیشتر حساسسازی محققان به شناسایی، تصویر و تجسمسازی دین، باورها، عملکردها و تعاملات دینی در گفتهها و مصاحبههای مشارکتکنندگان بوده است. از این نظر مفاهیم نظریِ مهمی مانند امر مقدس و دنیوی دورکیم، هویت و روابط مایی شوتز، ابعاد چندگانۀ مدنظر شجاعی زند و بازاندیشی مدنظر گیدنز توانست تا حد زیادی به توصیف و تحلیلِ همهجانبهتر محققان کمک کند.
روش پژوهش
روش تحقیق از نوع پدیدارشناسی است که مناسبترین روش برای شناخت کنه و عمق تجربه و معنای دین بهعنوان پدیدهای پیچیده، چندمعنایی و چندبُعدی محسوب میشود. پدیدارشناسی دین، نه به چگونگیِ ظهورِ عقاید دینی برای ناظر یا مشاهدهگرِ بیرونی، بلکه به واقعیت دینی آنگونه علاقهمند است که برای مثال، هندوئیسم برای هندوها، اسلام برای مسلمانان یا مسیحیت برای مسیحیان تجربه میشود (Arthur, 2010). به نظر میلر و برور[19] (2003) پدیدارشناسی در پیِ دستیابی به حقیقت پدیدههای ذهنی نیست؛ بلکه میخواهد بداند این پدیدهها چه رابطهای با ارگانیسم حسی، بدنی و عوامل محیطی دارد (به نقل از اعرابی و بودلایی، 1390: 32).
رهیافت پدیدارشناسی تجربی، بهعنوان روش استفادهشده در این پژوهش، مشتمل بر هفت گام یا مرحلۀ اساسی است: تعریف سؤال تحقیق، انجام مطالعۀ مقدماتی، انتخاب یک نظریه و استفاده از آن بهعنوان طرح مرجع[20]، مطالعۀ ساختهای مرتبۀ اول (و در پرانتز گذاشتن نظریهها)، ساختِ ساختهای مرتبۀ دوم، کنترل تأثیرات (پیامدهای) قصدنشده، و مرتبطکردن شواهد به ادبیات علمی و میدان تجربی مطالعه (Aspers, 2009). متناسب با منطق روششناختی یادشده، انجام پژوهش در این تحقیق به این صورت بوده است: در گام اول، سؤالات تحقیق متناسب با منطق پدیدارشناسی طرح و چارچوببندی شد. سپس برای شناخت ساختهای مرتبۀ اول کنشگران، نویسندۀ دوم مقاله به گفتوگوی آزاد با مشارکتکنندگان و مشاهدۀ عملکردهای آنان در کلاسهای درس و زیست جهان روزانهشان پرداخت. در ادامه براساس منطق نمونهگیری نظری و نمونهگیری حداکثر تنوع، با 12 نفر دیگر از این مشارکتکنندگان مصاحبه به عمل آمد. مصاحبه با افراد متنوع براساس محل کلاس (شهر جدید و شهر قدیم)، سن، وضعیت تأهل، وضعیت اشتغال، تحصیلات، مدتزمان شرکت در کلاسهای قرآن، شرکت بهصورت متناوب یا مرتب صورت گرفته و بعد از اشباع نظری پایان یافته است.
سؤالات مصاحبه بهصورت گفتوگوی باز و در مواردی نیمهساختاریافته، دربارۀ اعمال دینی جوارحی و جوانحی، تعاملات اجتماعی و تجارب عاطفی در کلاس قرآن، روابط و تعاملات اقتصادی، شناخت و تمایزگذاری مبتنی بر نمادهای مقدس و چالش در برخی اصول و مفاهیم دینی بوده است. برای رعایت اصول اخلاقی و افزایش اعتبار کار، ابتدا اهداف مطالعه با مصاحبهشوندگان مطرح شد. همچنین به آنها اطمینان داده شد که نام و نشان آنها مخفی نگه داشته خواهد شد. چند نفر از مشارکتکنندگان نیز از شرکت در فرایند تحقیق خودداریکردند. مصاحبهها به هر دو طریقِ حضوری و تلفنی بوده است. بعد از کسب اجازه از مشارکتکنندگان، مصاحبهها توسط گوشی هوشمند ضبط و سپس برای تحلیل روی کاغذ نوشته شد. مدتزمان انجام هر مصاحبه بهطور متوسط بین 40 الی60 دقیقه بود. در مواردی بنا به ضرورت و رفع ابهام و پیبردن به منظور مشارکتکننده، مراجعه به برخی مصاحبهشوندهها بیش از دوبار بوده است. برای تحلیل دادهها، بعد از مصاحبۀ اول و مرور یادداشتها و صداها، مطالب استخراجی و جملهها کدگذاری و سپس مقولات استخراج شده است. برای ارزیابی اعتبار یافتهها، تمهای نهایی با مصاحبهشوندگان در میان نهاده شد که آنها هماهنگبودن نتایج یافتهها با تجربیات خود را تأیید کردهاند.
ویژگیهای مشارکتکنندگان
مشارکت زنان در کلاسهای قرآن بهصورت متناوب یا مرتب بوده است. بیشتر مشارکتکنندگان، خانهدار و متأهل بودهاند. ازنظر تحصیلات بیشتر افراد زیر دیپلم یا در حد دیپلم، یک نفر دارای مدرک تحصیلی فوق دیپلم، یک نفر لیسانس و یک نفر نیز فوق لیسانس بوده است. از کل مشارکتکنندگان، یک نفر شاغل و یک نفر بازنشستۀ آموزشوپرورش بودهاند. برخی از افراد تنها در کلاس قرآن محله، برخی دیگر علاوهبر شرکت در کلاسهای محله، در کلاسهای حسینیه یا مهدیه و مکتب نیز شرکت کردهاند. کمترین سن مشارکتکنندگان 35 و بیشترین سن 70 سال بوده است. کلاس قرآن در مکانهای مختلف شامل خانۀ اهالی محل، منزل خود مربی، مهدیه و حسینیه برگزار میشود.
جدول 2- توصیف مصاحبهشوندگان براساس ویژگیهای جمیتشناختی و اجتماعی
Table 2- Description of interviewees based on demographic and social characteristics
|
نام |
سن |
وضعیت تأهل |
تحصیلات |
وضعیت اشتغال |
سابقۀ شرکت در کلاس |
منطقۀ شهری |
مکان کلاس |
شرکت بهصورت مرتب یا متناوب |
|
سیده زهرا |
70 |
متأهل |
پنجم دبستان |
خانهدار |
40 سال |
شهر قدیم |
محله و مکتب النرجس |
متناوب |
|
صدیقه |
53 |
متأهل |
دیپلم انسانی |
خانهدار |
20 سال |
شهر قدیم |
حسینیه |
مرتب |
|
سهیلا |
35 |
متأهل |
سیکل |
خانهدار |
10 سال |
شهر قدیم |
محله و حسینیه |
مرتب |
|
مرضیه |
38 |
مجرد |
دیپلم کار و دانش |
خانهدار |
15 سال |
شهر جدید |
محله و حسینیه |
متناوب |
|
نرجس |
39 |
متأهل |
لیسانس ادبیات |
خانهدار |
10 سال |
شهر جدید |
مهدیه |
متناوب |
|
سارا |
52 |
متأهل |
کلاس نهم |
خانهدارو سرویس مدرسه |
25 سال |
شهر جدید |
محله و حسینیه |
مرتب |
|
سحر |
32 |
متأهل |
لیسانس علوم تربیتی |
معلم دبستان |
15 سال |
شهر جدید |
مهدیه |
متناوب |
|
حمیده |
30 |
متأهل |
دیپلم فنی |
خانهدار |
15 سال |
شهر قدیم |
محله و حسینیه |
متناوب |
|
حاجیه رضوان |
60 |
متأهل |
دیپلم انسانی |
خانهدار |
25 سال |
شهر جدید |
محله و حسینیه |
مرتب |
|
محترم |
55 |
متأهل |
دیپلم انسانی |
خانهدار |
28 سال |
شهر جدید |
حسینیه |
متناوب |
|
نسیم |
48 |
بیوه |
ششم ابتدایی |
خانهدار |
25 سال |
شهر جدید |
محله و حسینیه |
مرتب |
|
مهدیه |
57 |
متأهل |
فوق دیپلم |
بازنشستۀ آموزشوپرورش |
10سال |
شهر جدید |
محله و حسینیه |
متناوب |
|
مریم |
36 |
متأهل |
کارشناسی ارشد |
حقالتدریس |
15 سال |
شهر جدید |
حسینیه |
متناوب |
|
فرشته |
45 |
متأهل |
دبیرستان |
خانهدار و نگهداری از بچهها در منزل |
17 سال |
شهر قدیم |
محله، حسینیه و مهدیه |
مرتب |
|
معصومه |
56 |
متأهل |
دیپلم |
خانهدار |
26 سال |
شهر جدید |
محله، مهدیه و حسینیه |
متناوب |
تحلیل یافتههای پژوهش
یافتههای پژوهش را میتوان در دو بخش توصیفیِ مربوط به ویژگیهای نسبتاً مرئی و محسوسترِکلاسهای قرآنی و بخش تحلیلی نمایانگرِ ادراک و تجربۀ دینی مشارکتکنندگان توصیف و تشریح کرد.
بخش توصیفی محسوس کلاسهای قرآنی
در جدول (3) توصیف مکانهای برگزاری کلاسها، تجهیزات، مزایا و معایب هرکدام به ترتیب ارائه میشود. مکانهای مقدس برگزاری کلاسها در حسینیه، مهدیه و خانۀ اهالی محل یا مربی بوده است. در بسیاری از موارد مرجع تعیینکنندۀ مکان کلاس، داوطلبانه انتخابکردن توسط خود اهالی محل (خانه) بوده است. نحوۀ نشستن آنها بنا بر سنت پیامبر (طبق گفتۀ مربی یکی از کلاسها) دایرهوار یا بهصورت ردیفی و رو به قبله بوده است. مشارکتکنندگان مزایا و معایبی را برای مکان برگزاری مکان نیز مطرح کردهانذ که در جدول مشاهده میشود.
جدول 3- توصیف مکانهای برگزای کلاس قرآن، تجهیزات، مزایا و معایب
Table 3- Description of Quran class locations, equipment, advantages and disadvantages
|
خانۀ اهالی محله |
مکان مقدس برگذاری کلاس (هر مکانی که در آن برای آموزش قرآن و دعا و نماز استفاده شود مقدس است) |
|
منزل خود مربی قرآن |
|
|
مهدیه |
|
|
حسینیه |
|
|
داوطلبانه انتخابکردن توسط خود اهالی محل (خانه) |
مرجع تعیینکنندۀ مکان کلاس |
|
انتخاب توسط حوزۀ علمیه (مهدیه و حسینیه) |
|
|
دایرهوار در خانۀ اهالی محل |
نحوۀ نشستن در کلاس |
|
ردیفی بهصورت رو به قبله برای اعضا و پشت به قبله برای مربی |
|
|
وسایل گرمایشی و سرمایشی مجهز، آبسردکن |
تجهیزات کلاس قرآن در حسینیه و مهدیه |
|
آشپزخانۀ مجهز و وسایل برای پخت |
|
|
میکروفون و سیستم پخش صدا |
|
|
تخته، ویدئوپرژکتور |
|
|
قالی، پشتی، صندلی راحت، زیرپایی |
|
|
کوچکبودن (معایب) |
معایب و محاسن برگذاری کلاس در منازل |
|
نظارت کمتر در خانهها (معایب) |
|
|
نظم کمتر در خانههای محل (معایب) |
|
|
سروصدای بیشتر در خانهها (معایب) |
|
|
دوری مربی و شرکتکنندگان (معایب) |
|
|
داشتن فضای گرم و صمیمی (محاسن) |
|
|
درازکردن پا و راحتبودن (محاسن) |
|
|
روسری و مقنعه را بازتر نگه داشتن (محاسن) |
|
|
نزدیکبودن مسیر (محاسن) |
|
|
بزرگبودن |
محاسن و معایب برگذاری کلاس در حسینیه و مهدیه |
|
نظم بیشتر در حسینیه و مهدیه (محاسن) |
|
|
نظارت بیشتر در حسینیه (محاسن) |
|
|
کنترل سروصدا (محاسن) |
|
|
رابطۀ چشمی مربی و شرکتکننده (محاسن) |
|
|
داشتن مهدکودک (محاسن) |
|
|
دوری راه و نیاز به وسیلۀنقلیه (معایب) |
|
|
تعیین ناظم توسط هیئتامنای مسجد |
برقراری نظم و نظارت در مهدیه و حسینیه |
در کلاسهای قرآن که تمرکز بر آموزشهای مذهبی در کنار بررسی مسائل روز است، موارد مختلفی بحث و بررسی میشود. در جدول (3) ابتدا موارد کلی بررسیشده ذکر و در ادامه، هر قسمت در قالب زیرعنوانها ارائه شده است.
جدول 4- مواد و مطالب بررسیشده در کلاس قرآن
Table 4- Materials and contents studied in the Quran class
|
مطالب مورد بررسی در کلاس قرآن |
|
|
روانخوانی قرآن |
موضوعات مورد توجه و بررسی در کلاس قرآن |
|
تجوید قرآن |
|
|
تفسیر قرآن |
|
|
نهجالبلاغه و تفسیر آن |
|
|
احکام |
|
|
پرسش و پاسخ از قرآن و نهجالبلاغه به همراه جوایز |
|
|
صحیفۀ سجادیه و تفسیر و معنی آن |
|
|
انواع دعاها و معنی آن |
|
|
انواع زیارات و معنی آن |
|
|
انواع نماز در ایام خاص |
|
|
روضه |
|
|
سخنرانی |
|
|
کنفراس شرکتکنندگان |
|
|
ختم انعام برای نذرکنندگان |
|
|
نوشتن نکتههای مهم قرآنی در کنار آیات |
|
|
بحث و گفتوگو دربارۀ مسائل روز توسط مربی و اعضا هر دو |
|
|
تقسیم حزبخوانی توسط اعضا |
|
|
برگذاری مسابقات کتابخوانی |
|
|
مطالعۀ زندگی ائمه و پیامبران |
|
|
زیارت عاشوارا |
انواع زیارت خوانیها |
|
زیارت امینالله |
|
|
زیارت آلیاسین |
|
|
سلام بر چهاردهمعصوم |
|
|
زیارت حضرترسول |
|
|
حدیث کساء |
انواع دعاها |
|
دعای امام زمان |
|
|
دعای ماه صفر |
|
|
انواع دعاهای روز |
|
|
دعای ابوحمزه |
|
|
دعای خمسعشر |
|
|
دعای ندبه |
|
|
کتب دعا مرتبط با رزق و روزی |
|
|
توضیح معانی دعا |
|
|
بحث و گفتوگو دربارۀ معانی دعا |
|
|
نماز استغاثه به حضرت زهرا، نماز جعفرطیار، نماز روز عاشورا، نماز جماعت ظهر و عصر |
نمازهای خواندهشده در کلاس |
|
مسائل زنانگی و عذر شرعی (حیض و یائسگی) |
انواع احکام بیانشده در کلاس |
|
تربیت فرزند |
|
|
نوع رابطه با همسر و مسائل زناشویی (تحملداشتن، نوع صحبت با همسر، نوع برخورد با همسر، توقع به اندازه داشتن از همسر) |
|
|
نوع رفتار با دیگران |
|
|
روانخوانی قرآن |
قرانخوانی در کلاس |
|
معنی تحتالفظی کلمات |
|
|
توضیح آیههای قرآن |
|
|
تجوید قرآن |
|
|
تفسیر قرآن |
|
|
حکمتهای نهجالباغه هر هفته 2 تا |
نهجالبلاغه در کلاس |
|
مسائل اقتصادی |
بحث و گفتوگو دربارۀ مسائل روز توسط مربی و اعضا |
|
گوشکردن اخبار و بازگوکردن آن |
|
براساس جدول (5) تعداد ساعات برگزاری کلاس در ایام هفته و ایام خاص 3 ساعت است و تعداد افراد مشارکتکننده در کلاسهای حضوری بین20-40 نفر و در کلاسهای مجازی40-80 نفر است. بیشتر افراد متأهل هستند.
جدول 5- زمان و تعداد نفرات وضعیت تأهل و سن افراد مشارکتکننده در کلاس قرآن
Table 5- Time and number of participants, marital status and age of the participants in the Quran class
|
در روزهای هفته دو جلسه (3 ساعت در هفته) |
3 ساعت در هفته |
|
در ایام خاص رمضان و محرم هر روز (بین 2-3 ساعت روزانه) |
زمانهای مقدس و خنثی |
|
کلاس مبتدی |
سطوح متفاوت برگذاری کلاس |
|
کلاس پیشرفته |
|
|
20-40 نفر |
تعداد افراد شرکتکننده در کلاسهای حضوری تعداد افراد شرکتکننده در کلاسهای مجازی |
|
40-80 نفر |
|
|
کلاسهای محله در ایام هفته (20 به بالا و بیشتر متأهل و خانهدار) |
ردههای سنی و وضعیت تأهل و اشتغال در کلاسهای قرآن
|
|
کلاسهای حسینیه و مهدیه در ایام خاص (سن 20 به بالا و بیشتر متأهل و خانهدار) |
|
|
کلاسهای حسینیه و مهدیه در ایام هفته (همۀ ردههای سنی، متأهل و مجرد و شاغل و خانهدار) |
بخشِ تحلیلی نمایانگرِ ادراک و تجربۀ دینی مشارکتکنندگان
ادراک و تجربۀ دینیِ مشارکتکنندگان براساسِ مضامین و ماهیتِ برجستهشان ذیلِ شش مقولۀ اصلی زیر توصیف و تحلیل شده است: 1-زیستن در حدود قرآنی، 2-گسترش دامنه و تعمیق کیفیتِ تعامل اجتماعی با گروههای زنانه، 3-معنابخشی به زندگی و احساس خودشکوفایی، 4-انجام فعالیتهای اقتصادی خیرخواهانه، 5- اعتقاد به نمادهای مقدس و میمنت آنها (اثربخشی) و 6- احساس اجبار در مکانهای عرفی.
زیستن در حدود قرآنی
این مقوله به تلاش و جد و جهد برای مراعات آموزههای قرآنی در تعهدات اخلاقی و اصول عملی زندگی روزمره اشاره دارد. فرایند زیستن قرآنی براساس فهم[21] است تا تفسیر[22]. فهم قرآنی مستلزم عبور از فرایند تفسیر آکادمیک رسمی نیست. حتی مردم عادی هم میتوانند قرآن را باتوجهبه سطح تواناییهای مربوطشان بفهمند. در مقولۀ زیستن براساس حدود قرآنی، قرائت قرآن، بصیرت و اخلاق، و تعهدات فردی و اجتماعی مبتنی بر قرآن و مهمتر از همه رفتار نیز براساس آموزههای قرآنی درک و ساماندهی میشود. بعضی از محققان از این نوع زیستن بهعنوان رهیافت قرآن زنده یاد میکنند. براساس این رهیافت، اول تمرکز بر احساس (عاطفه) و تشویق (انگیزش) [افراد و کارگزاران] است؛ دوم، قرآن زنده بهگونهای فهمیده میشود که آثار عملی متعددی دارد مانند آرامش جسمانی و روحانی ناشی از قرائت قرآن، استفاده از رهنمودهای قرآن در تجارت و کسبِ منافع اقتصادی، استفاده از تذکرههای قرآنی در سخنرانیها؛ سوم، قرآن زنده بهعنوان پاسخ قرآنی به پویاییهای فرهنگی جامعۀ معاصر تفسیر میشود (Kholis et al., 2019). برای تحلیل و تشریح زیستن قرآنی از تقسیمبندی (فرامرز قراملکی، 1387: 54) کمک گرفته شد. قراملکی براساس دیدگاه مشهور و غالب، وحی قرآنی را دارای سه نوع پیام متمایز میداند: پیامهای ناظر به واقع (طبیعت، انسان یا بهطورکلی جهان هستی)، توصیهکنندۀ تکالیف (تکالیف جوارحی) و سوم بیان ارزشهای اخلاقی (ارزشها و تکالیف جوانحی). در فهم مبتنی بر قرآن، تکالیف درمجموع و بهطورکلی، به پنج دستۀ واجب، حرام، مکروه، مستحب و مباح تقسیم میشود. امر واجب، امری لازم و حتمی و درمقابل، امر حرام، نهی شده و ممنوع است. امر مکروه امری است که انجامندادنش بهتر است و امر مستحب که انجامدادنش پسندیده و نیکوست. مباح به معنی روا و جایز و هر امری که در چهار دستۀ قبل نباشد مباح است. نمود احکام پنجگانۀ بالا را میتوان در تکالیف جوانحی یا اعمال جوارحی ارزیابی کرد. مصاحبهشوندگان، در گفتههای خود به هر سه نوع تعهدات اخلاقی، اعمال جوارحی و رعایت حدود بهطورکلی اشاره کردهاند:
الف) تعهدات جوانحی (اخلاقی): یک سری از اخلاقیات و رعایت آنها که با شرکت در کلاسهای قرآن برای مشارکتکننده حادث میشود یا پررنگ جلوه میکند، بهصورت تعهدات جوانحی شناخته میشود. نمودهای تعهدات جوانحی و اخلاقی مصاحبهشوندگان را میتوان در دو دستۀ نمودهای ایجابی و سلبی ذکر کرد. اخلاق اسلامی مجموعۀ حسنها و قبحها و بایدها و نبایدهایی است که از متن کتاب و سنت استنباط میشود (لاریجانی، 1389: 72). مشارکتکنندگان در تحقیق گفتهاند، متأثر از حضور در کلاسهای قرآن به کسب و پایبندی به خصوصیات اخلاقی مثبت مانند وفاداری، وفای به عهد، امانتداری، افزایش صبر و آستانۀ تحمل، خوشرفتاری و لبخند به چهره داشتن، سکوت و خاموشی، دفاع از حق و حقوق بهموقع نائل شدهاند (نمودهای ایجابی). بهعلاوه آنها سعی کردهاند از رذایل اخلاقی مانند تهمت، غیبت، دروغگویی، چشم و همچشمی و انزوا دوری کنند (نمودهای سلبی).
سهیلا که دارای تحصیلات سیکل و متأهل است دربارۀ پرورشیافتن و بزرگشدن با تعلیمات کلاس قرآن میگوید:«بچه بودم که ازدواج کردم. فکرش را بکنید فقط 13سال داشتم. خوب خیلی لجوج و بدقلق بودم. همراه مادر شوهرم که پایم به کلاس خانم ... ( کلاس قرآن) باز شد، کمکم حساب کار دستم آمد. انگار صبر و تحملم بالا رفت. دیگه درمقابل شوهرم یکیدوتا نمیکردم. کمکم اخلاق شوهرم هم بهتر شد.»
صدیقه 53ساله و دارای دیپلم انسانی دربارۀ امانتداری و آموزش مفاهیمی مانند خیانت در امانت میگوید: «ما خانوادهمان مذهبی بود؛ اما خیلی وقتها اگر چیزی از همسایه خانه ما بود، مثلاً ظرفی، کاسهای، چیزی یک وقت یادم میرفت، پس دهم. خوب آدم فراموشکار است؛ اما بعد کلاسها فهمیدم چقدر اشتباه میکردم. همۀ اینها یعنی خیانت در امانت. الآن الحمدالله همۀ چیزهایی که متعلق به دیگران است را جدا میکنم. خیلی محتاط هستم.»
نسیم با 25 سال سابقۀ شرکت در کلاسهای قرآن و دارای تحصیلات ششم ابتدایی دربارۀ غیبت و دروغگویی میگوید: «خوب میشود انسان دروغ نگوید. انسان جایزالخطا هست. من هم مثل بقیه؛ اما خدا را شکر الآن هر وقت میروم کلاس و برمیگردم، انگار دوباره آموزش میبینم که اینها را در زندگیام کم کنم.»
ب) اعمال جوارحی
انجام برخی امور دینیِ متبلور در ابعاد جسمانی که در اساس واجب تلقی میشود یا مستحب بوده و مشارکتکنندگان پایبندی به آن را ذکر کردهاند، ذیل مقولۀ اعمال جوارحی تشریح شده است. مهمترین اعمال جوارحی دینی در دین اسلام در حوزۀ واجبات و فرعیات نماز، روزه، پرداخت خمس و زکات، امربهمعروف و نهی از منکر، تولی و تبری، و حجاب است. دراینبین، نماز بهمثابۀ حلقۀ اساسیِ رابطۀ انسان با خداوند، مهمترین عبادت است که طبق روایات اگر قبول درگاه خدا شود، عبادات دیگر نیز قبول خواهد شد و اگر قبول نشود، اعمال دیگر نیز قبول نخواهد شد (مکارمشیرازی، 1390: 129-131). روزه بهعنوان دیگر عمل واجب دینی، بر این اساس است که انسان برای اطاعت فرمان خدا از اذان صبح تا مغرب از چیزهایی خودداریکنند که روزه را باطل میکند (مکارمشیرازی، 1390: 247). شرایط و مصادیق واجبات دیگر مانند خمس، زکات، امربهمعروف و نهی از منکر و ... نیز اهمیت و جایگاه خاص خود را در دین اسلام دارد که در اینجا از ذکر آنها خودداری میشود[23]. درکل، اعمال جوارحی اعمالی هستند که از یکی از اعضای بدن انسان سر میزند و در مقایسه با اعمال جوانحی جنبۀ مرئی و محسوستری دارد. بیشتر مصاحبهشوندگان به تأثیر قرآن و کلاسهای قرآنی بر رعایت و پایبندی آگاهانه به لوازم، نحوۀ اجرا، اصول و شرایط اجرا یا پرهیز از جوارح دینی و اثرات آن در زندگی روزمرۀ خود/ نزدیکانشان اشاره کردهاند. آنان گفتهاند که مشارکت در چنین کلاسهایی به رفع جهالت، تشدید آگاهی و افزایش حساسیت و تعهدشان به اجرای صحیح مناسبات و مناسک دینی شده است. دراینخصوص مشارکتکنندگان به اعمالی مانند حساسیت به قرائت صحیح نماز، نماز اول وقت، روزهگرفتن صحیح یا عدمروزهداری موجه، لزوم پرداخت خمس، آگاهی از شرایط پرداخت زکات، انجام امر به معروف و نهی از منکر درصورت وجود شرایط آنها، و رعایت حجاب شرعی اشاره کردهاند.
سارا درحالیکه در کلاسهای محله و حسینیه مشارکت میجوید و 52 سال سن دارد، در ارتباط با با پایبندی به نماز میگوید: «نماز ستون دین است. چطور نمازم را بهموقع و درست بهجا نیاورم و دم از اسلام بزنم.»
سهیلا که مرتب در کلاسهای قرآن مشارکت میجوید، در ارتباط با آشنایی با خمس و پیادهسازی در زندگیاش میگوید: «راستش قوانین خمس را نمیدانستمو ما هرچه در میآوردیم یا خرج میکردیم و یا پسانداز، کمی نگه میداشتیم. زندگیام رونقی نداشت. بعد از پی بردن به احکام خمس و پیادهکردن در زندگیام، کمکم برکت زندگیام زیاد شد.»
مریم که دارای تحصیلات کارشناسی ارشد است و بهطور متناوب در کلاسها شرکت میکند، در ارتباط با پایبندی به حجاپ و پوشش چادر میگوید: «باوجود تحصیلات عالیهام هیچوقت فکر این را هم نکردم چادرم را کنار بگذارم. من پایبند به حجاب بودم؛ اما حضور در کلاسها تأثیری که داشت اینکه محدودۀ حجاب مثلاً مچ دست و چانه را نیز بپوشانم.»
مصاحبهشوندگان علاوهبر پایبندی به اعمال واجب و پرهیز از اعمال حرام، در مواردی به ادای مستحباتی مانند قرائت نماز و روزهداری مستحبی و انجام حج عمره اشاره کردهاند.
حاجیه رضوان که بهصورت مرتب در کلاسها شرکت میکند و 60 سال سن دارد، دربارۀ نماز شب میگوید: «خدا توفیق داده به من و همسرم که قبل اذان صبح بلند میشویم و نماز شب را در خانه میخوانیم. بعد ده دقیقه مانده به اذان میرویم مسجد برای نماز صبح، کار هر روز ما این است.»
مهدیه که بازنشستۀ آموزشوپرورش است و 57 سال سن دارد با تحصیلات فوق دیپلم، در ارتباط با شرکت در نماز جمعه میگوید: «بعد بازنشستگی دورۀ خوبی داشتم. الآن در نمازهای جماعت، نماز جمعه شرکت بیشتری دارم.»
بسط دامنه و تعمیقِ کیفیتِ تعامل اجتماعی با گروههای زنانه
یکی از مهمترین ابعاد و جهات مورد تأکید دین اسلام، تنظیم و تعیین چارچوب روابط و تعاملات اجتماعی با پدر، مادر، خویشاوندان دور و نزدیک و دیگران است. ازنظر دینی روابط زنان و مردان یکی از مهمترین و برجستهترین محورهای آموزههای اسلامیِ مرتبط با دایرۀ روابط افراد است که براساس شاخصِ «محرم» یا «نامحرم» توصیف، تفکیک و ارزیابی میشود. تفکیک و ارزیابیای که تا حد زیادی متأثر از قواعد عرفی و محدودیتهای جنسیتی جامعۀ مردسالار ایران و اجتماعات کوچکتر تشدید و تقویت میشود. به عبارتی، افراد متدین یاد میگیرند که نتهای احساسی مورد تأیید ادیانی را به صدا درآورند که به آنها تعلق دارند و این کار را به روشهایی انجام میدهند که توسط جوامعی که به آن تعلق دارند، مجاز باشد (Riis & Woodhead, 2010). بنا بر توصیههای دینی و آموزههای سنتی جنسیتی مرسوم، زنان و دختران در مقایسه با مردان و پسران، امکان حضور زیاد و همهجانبه و تعاملات فراگیر در جامعه را ندارند؛ بلکه در برقراری روابط با افراد نامحرم و غیرخویشاوند ملاحظات بیشتری دارند. از این منظر، بنا به اظهار مشارکتکنندگان، حضور در کلاسهای قرآن امکان بیرونآمدن آنان از حصار محدود خانه و خانواده و تعامل با غریبههای همجنس و مشارکت در گروه کوچکی را فراهم کرده که مورد تأیید جامعۀ سنتی و خویشاوندان و متناسب با آموزههای اسلامی است. وضعیتی که بهنوبۀ خود زمینۀ تجربۀ نوعی نشاط اجتماعی را برای این زنان فراهم کرده است. هرچند دامنۀ چنین تعاملاتی و مشارکتی محدود و منحصر به افراد همجنس و شبکههای زنانه بوده است. رابطهای که از نوع عمیق، صمیمانه، عاطفی و همهجانبه بوده است. رابطهای که مرزبندیهای روابط همگنانۀ مرسوم اجتماعی مانند همسنی، خویشاوندی، و همشغلی را در مینوردد و زنانی ازنظر سنی، شغلی، خویشاوندی، و طبقاتی متفاوت را شامل میشود. چنین روابطی ازنظر کمّی متکثر و ازنظر کیفی سرشار از صمیمیت، محبت، عشق و علاقۀ طرفینی است و هر دو نوع روابط با ماهیت مذهبی و غیرمذهبی را شامل میشود. این زنان، همچنین تحتتأثیر آموزشهای قرآنی، درک و اعتقاد قویتری به تحدیدِ دامنۀ تعاملات خود به زنان و امتناع و کراهت از برقرای هر نوع رابطهای با جنسِ مذکر «نامحرم» دارند.
محترم در زمینۀ اجبار رفت و آمد به کلاسها با همجنسان خود و روابط طولانیمدت بعدی با آنها میگوید: «برای رفتن به کلاس قرآن باید با هممحلیها و همسایگان میرفتیم. برخی از آنها را تا آن زمان ندیده بودم؛ اما در همان زمانها با آنها آشنا شدم و روابط بلندمدتی پیدا کردیم. برای مراسم مختلف و در مهمانیهای هم شرکت میکنیم. حتی بعضی مواقع با هم نذری هم درست میکنیم.»
مرضیه هم در ارتباط با محدودیت رفت و آمد با غریبهها و امتیاز بودن در محلهای که کلاس قرآن برگزار میشود، میگوید: «من علت اصلی اینکه در کلاسهای قرآن شرکت کردم، تشکیل آن در محلۀ خودمان بود. اگر راه طولانی بود، من کسی را نداشتم با آنها برم و برگردم. با زن همسایهمان می روم. البته آنجا دوستانی هم پیدا کرده ام.»
سهیلا با شرکت مرتب در کلاسهای قرآن و تحصیلات سیکل دربارۀ بسط رابطه با گروه همکلاسیهای خود میگوید: «در کلاس ما هم جوانها و پیرها در کنار هم حضور دارند. روابط ما با پیرترها همراه با احترام است. با همسن و سالهای خودم گاهی شوخی و خنده بیشتری داریم. بههرحال همه در کنار هم هدفمان یادگیری است.»
صدیقه با 53 سال سن و دارای مدرک دیپلم و حضور مرتب در کلاسهای قرآن در زمینۀ وابستگی به گروه دوستان مشارکتکننده در کلاس با نشاط میگوید: «اصلا ًفکر نمیکردم به کلاس و مربی و همکلاسیهایم اینقدر وابسته شوم. باورکنید اگر آنها را نبینم، دلم تنگ میشود. اگر کسی به کلاس نیاید حتماً همه سراغ او را میگیرند. همه جویای حال همکلاسیها هستند. برای خیلی چیزها همفکری میکنیم.»
معنادهی به زندگی، احساس خودشکوفایی
خودشکوفایی[24] بهعنوان نیروی انگیزش انسان برای تحقق توانمندیهای بالقوه است. این مقوله در برگیرندۀ بار عاطفی و نتایج خوشایند احساسی است که مصاحبهشوندگان با حضور در کلاس و استمرار در پیگیری و تحقق آموزههای آن به دست آوردهاند. بیشتر مصاحبهشوندگان حس خود را توصیفپذیر نمیدانستند و از یادآوری دوران برگزاری کلاس اشک شوق از دیدههایشان جاری میشد. این ویژگیها و تجارب بهعنوان معنییافتن زندگی، خودشکوفایی، اشتهار و کسب پایگاه اجتماعی، جلب اعتماد و اعتبار محل، شادی و شوقی که وصفشدنی نیست و فراموشکردن ناراحتی و نگرانی روزمره توصیف شده است.
افراد دراینخصوص بیانداشتهاند که با مشارکت در کلاسهای قرآن، نیرو و انرژی دریافت کردهاند و نیز احساس خشنودی و رضایت از یادگیری و بودن در جمع دارند. برخی از افراد کسب حیثیت اجتماعی خود را مدیون اینگونه مجالس میدانند و بهعنوان معتمد محله، افراد دیگر به آنها اعتماد میکنند. برخی از افراد خودشکوفایی خود را مدیون کلاس و اعتمادبهنفس ناشی از حضور در چنین کلاسها میدانند. برخی ذکر کردهاند که مشارکت در کلاس اضطراب و نگرانی را از آنها دورکرده است. این موارد را میتوان به نوعی کارکردهای کلاس قرآن برای مشارکتکنندگان دانست. 7 نفر از مشارکتکنندگان شامل سیدهزهرا، سحر، مهدیه، سهیلا، مریم، سارا و نسیم با تعابیر و اصطلاحات گوناگون به آثار روانی مثبت مشارکت در چنین کلاسهایی اشاره کردهاند.
سیدهزهرا 70ساله با مدرک کلاس پنجم، درحالیکه اشک میریزد، میگوید: «من از حضور در کلاس شاد میشدم. هم از بودن در کنار بقیه و هم از یادگیری. چه بگویم دلم شاد است. درست است که الآن هم خوب قرآن نمیخوانم؛ اما حداقل ختم انعام را بلدم خوب بخوانم. کلاس برای من که فقط همان را داشتم، شور و شوق خاصی داشت. روحیهام خوب میشد. به زبان محلی میگوید "خَش خیلی خَش!"»
سحر دارای مدرک لیسانس،32ساله و معلم دبستان، با شرکت متناوب در کلاسها که از زمان مجردیاش شرکت میجسته است، میگوید: «قرآن معنابخش به هستی انسان است. من درگیر کار در مدرسه و بچههایم هستم؛ اما قبلاً بیشتر در این کلاسها شرکت میکردم. الآن هر وقت میروم، انگار دنیای دیگری را تجربه میکنم. درکل احساس دلنشین بودن معنویات زندگی در کنار مادیات.»
مهدیه 57ساله و بازشستۀ آموزشوپرورش در ارتباط با افزایش نیروی روحی و روانیاش با حضور در کلاسها، میگوید: «من در کنار این همکلاسیها و این مربی عزیزم، احساس خوشایندی دارم؛ انگار این گروه کلاسی به من نیرویی میدهد که قبلاً نبود. در ل توانایی روحی و روانی من را بالاتر بردهاست.»
انجام فعالیتهای اقتصادی خیرخواهانه
برخلاف تصور رایج که فکر میکنند در کلاسهای قرآن صرفاً فعالیت دینی و مذهبی انجام میشود، از دیگر فعالیتهای مشارکتکنندگان در این کلاسها، فعالیت اقتصادی، اما نه با هدف کسب سود و به دست آوردن حداکثر منافع بوده است. مشارکتکنندگان هدف نهایی خود از چنین فعالیتهایی را کسب ثواب و اجر اخروی معرفی کردهاند. درکل، میتوان فعالیتهای اقتصادی را براساس هدف غالبشان، به دو قسمِ منفعتطلبانۀ دنیوی مبتنی بر مکانیسم بازار سرمایهداری در راستایِ به حداکثر رساندنِ سود مادی و قسمِ خیرخواهانۀ مبتنی بر خیررسانی، کمک به دیگران و انگیزشهای خیرخواهانه و اجر اخروی تقسیم کرد. در فعالیتهایی که فرد به دنبال منفعت مادی است، شاید فقط حس خودخواهی فرد ارضا شود. بدون شک، بر فعالیتهای اقتصادی خیرخواهانه و مبتنی بر حس نیکوکاری در همۀ ادیان تأکید شده است. ازنظر نوعی، فعالیتهای اقتصادی مشارکتکنندگان شامل دادوستد کالاهای اقتصادی، پرداخت قرضالحسنه و جمعآوری اعانه و کمکهای مردمی بوده است. مکان چنین فعالیتهایی نیز مسجد بوده و متأثر از این نوع نگاه که هدف آنان غیراقتصادی و بیشتر کمک به نیازمندان بوده است، انجام چنین فعالیتهایی را در مسجد جایز و مباح دانستهاند. چنانچه آزاد ارمکی و شالچی (1382) جوانان مشارکتکننده در مسجد را مصرفگرا نمیبیند.
صدیقه،53ساله، خانهدار و دارای 20 سال سابقۀ شرکت مرتب در کلاسهای قرآن، در ارتباط با خرید از زنان نیازمند که کالایی برای فروش در کلاسها عرضه میکردهاند، میگوید: «در اواخر کلاس برخی مواقع تعدادی از زنان که نیازمند بودند و از این طریق ارتزاق میکردند، البسههایی که برای فروش داشتند را به معرض نمایش میگذاشتند و ما خرید میکردیم. خوب بود چون دیگه نیازی نداشت که به بازار بروی و وقتت را تلفکنی. خب ثواب هم داشت که از اینها خریدکنی.»
سهیلا ، دارای 35 سال سن و سابقۀ 10 سال مشارکت در کلاسها در ارتباط با خرید عرقیجات از زنان در این کلاسها و اعتقاد به خیر و برکت این خریدها میگوید: «در حسینیه زنان خودسرپرست،ه یا سرپرست خانوار عرقیجاتهای دستساز خود را میفروختند. ما هم میخریدیم. انصافاً چیز خوبی هم بود. بالأخره اگر ماها از همین افراد خرید نکنیم، چه کسی به دادشان میرسد؟ همهچیز که پول نیست. یک وقت از همینها خرید میکنی، همون چیزی که میخری برکت پیدا میکند و درواقع خیر و برکت در آن است.»
سیدهزهرا 70ساله با 20 سال شرکت در جلاسات قرآن میگوید: «در کلاس محله که شرکت میکنیم، قرضالحسنهای راهاندازی شده است، مقدار وامش کم است؛ اما با همین مقدار کم کار مردم راه میافتد. چند بار از اینجا وام گرفتهام.»
اعتقاد به میمنت و اثربخشی نمادهای مقدس
از منظر علوم پوزیتویسیتی و مکانیک مکان تنها عنصری مادی و دارای ارتفاع و امتداد تعریف میشود و همۀ مکانها ماهیت و خصوصیاتی نسبتاً یکسان دارند؛ اما از منظر قرآنی و دینی، بعضی مکانها مقدس و دارای بار معنایی خاص هستند که ورود به یا خروج از آنها مستلزم رعایت و پایبندی به موازین خاصی است. مشارکتکنندگان در تحقیق مکانها، زمانها، اشیا و خوراکیهای خاص مرتبط با مراسم قرآن را مقدس و متمایز از مکانها، زمانها، اشیا و خوراکیهای مرسوم و غیرمقدس دانسته و آنها را سرشار از معنا، خیر و برکت دانستهاند. مشارکتکنندگان به تعبیر خودشان، حضور و اثربخشی چنین نمادهای مقدس را در سه بُعد مکانی، زمانی و اجسام تجسمیافته تصور و تجربه نمودهاند. برخلاف زمان و مکان تهی از معنای دوران مدرن، در هر مذهب و مکتبی زمانها و مکانهای معینی بهعنوان زمانها و مکانهای مقدس متمایز و برجستهاند و در آن زمانها یا مکانها فعالیتهای بهخصوصی تجویز یا ممنوع و تحریم میشود. معتقدان به مذاهب همچنین تصور میکنند که در آن زمانها و مکانها برکات و خیر مخصوصی در جهان ساری و جاری یا افزایش مییابد. بدون شک یکی از مهمترین ابعاد مذهب، بُعد نمادین آن است. نماد شیوۀ غیرمستقیم بازنمایی است و سازوکار بنیادی آن، بر اصل شباهت یا قیاس استوار است. گاهی نماد را همارز با نشانههای قراردادی نیز در نظر میگیرند (آلگونه جونقانی، 1397: 8)؛ برای مثال، مصاحبهشوندگان معتقدند هر مکانی که در آن برای آموزش قرآن، دعا و نماز استفاده شود مقدس است. فرق نمیکند آن مکان خانۀ اهالی محله، منزل خود مربی قرآن، مهدیه یا حسینیه باشد. تقریباً همۀ زنان (نسیم، فاطمه، فرشته، حاجیه، نسیم، سحر، سهیلا، صدیقه، مریم و مرضیه) به اثربخشی چنین نمادها یا مکانها و زمانهای مقدسی اعتقاد داشتهاند.
نسیم به قدسیسازی و اسطورهسازی از مکان کلاس قرآن میپردازد: «چند بار در خانۀ ما کلاس قرآن برگزار شد. باور نمیکنید، خیر و برکت بود که وارد خانۀ ما میشد. فکرکنید دخترم 10 سال بود ازدواج کرده بود و باردار نمیشد. از خیر و برکت این کلاسها بود که خدا به ما نظر کرد او باردار شد.»
سیدهزهرا پیرزن 70ساله با تحصیلات پنجم دبستان میگوید: «وقتی میروی خانۀ خانم ...، انگار حال و هوای دیگری دارد. من حسینیه هم رفتهام و حتی مکتبالزهرا آنجاها هم خوب است؛ اما خانۀ خانم ... انگار عطر و بوی قرآن میدهد.»
فرشته زن 45ساله که نگهدار بچههاست و از این طریق درآمد اندکی دارد، در ارتباط با قدسیسازی مکان میگوید: «من در مراسم مختلف، خادمی بچههای قرآن را میکردم؛ اما در یک سال در خانهام کلاس قرآن برگزار کردم. به همین خداوندی خدا که پسر دومم را از تبرک این قرآن دارم.»
سهیلا 35ساله و متأهل با نگاه عمیق و نافذ درحالیکه خود را با دیگران مقایسه میکند و بودن در کلاسها را با کلمۀ توفیق توصیف میکند، میگوید: «خب تو در مکان خوبی هستی. چطور بگویم اینجا همش حرف خدا و پیغمبر است. فرق میکند با بقیه که این توفیق را ندارند. توفیق میخواهد که اینجا باشی.»
زمانهای معینی نیز در نظر افراد مصاحبهشده دارای تقدس بود. درکل به نظر این افراد هر زمانی که در آن تفکرات و تصورات ذهنی و جسمی فرد معطوف به خدا باشد یا اتفاقات مذهبی خاصی برای پیامبر و امامان آن مذهب اتفاق افتاده باشد، آن زمان دیگر زمان معمولی محسوب نمیشود. وجه تمایزبخش چنین زمانهایی انجام مراسم، فعالیتها یا پوششهای خاصی در این زمانها متناسب با رهمنودهای مذهبی و غایت متصور مشارکتکنندگان است. در چنین زمانهایی مشارکتکنندگان از انجام اموری که در زمانهای عادی روتین محسوب میشود، پرهیز میکنند یا فعالیتهای مذهبیِ معمولی در دوران عادی را تشدید یا آنها را با شور و حرارت بیشتری برپا میکنند. مشارکتکنندگان در گفتههای خود، ایام عاشورا، ایام محرم و صفر، هنگام اذان و وقت نماز، و ماه رمضان را بهعنوان زمانهای مقدس و مهم ذکر کردهاند.
سهیلا زن متأهل دارای تحصیلات سیکل و با سابقۀ 10 سال شرکت در کلاسهای قرآن در ادامۀ صحبتش دربارۀ مکان به اصطلاح خوب برای توصیف زمان پرفیض میگوید: «تو دو ماه عزیز محرم و صفر هر روز کلاس میروی و برمیگردی. جایی که هم جاش و هم زمانش پرفیض است. ما ماه محرم و صفر، بهخصوص روز عاشورا را مقید به شرکت در کلاس و مراسم هستیم.»
مریم میگوید: «من هنوز مانند زمان جوانیام با شنیدن صدای اذان و وقت نماز منقلب میشوم. این لحظه مقدس است و اگر مشغول کار دیگری شوی، زمانت هرز رفته است. البته هر زمانی در اختیار خدایت باشی، مقدس و بزرگ است.»
مصاحبهشوندگان در کنار زمانها و مکانهای مقدس مذهبی که جنبۀ رسمی و همگانیتر دارد و مختص هر دین خاص است، به «ابژههای» مادی و معمولی اشاره کردهاند که به دلیل تأثیرپذیری از فضای معنوی کلاسهای قرآن و «سرایت» پاکی و خلوص نیروی معنوی آن، خصلت غیرعادی و مقدس پیدا میکند. مشارکتکنندگان خوردن یا نوشیدن یا دستزدن به این ابژههای مادی متبرک را نیروزا، شفابخش، و دارای اثرات مرموز اجابتکنندۀ حاجت، گشودن گره از مشکلات، برکتزایی و ... میدانند.
نسیم که بیوه است و 48 سال سن دارد و 20 سال در کلاسها شرکت داشته است، درحالیکه اعتقادات خود را قوی میداند، دعا و قرآن خواندن بر نوشیدنی معمولی مانند آب را سبب شفابخشی آن معرفی میکند. به نظر او این اثربخشی را کسانی که معتقد به اثربخشی آن باشند، مشاهده خواهند کرد: «در مراسم قرآن که آب ریختهشده در تنگ را برای مربی روی میز میگذاریم، آخرش همه یک جرعه مینوشند، فکر میکنی چرا؟ زیرا دعا و قرآن بر آن تلاوت شده است. ذکر بیهودهای در مجلس نبوده، شفابخش است، فقط باید اعتقاد داشته باشی.»
سیدهزهرا 70ساله، هر خوراکی که از کلاس قرآن بیاورد را مطهر میداند. او دربارۀ یک بیسکویت ساده چنین میگوید.: «من از کلاس قرآن که میآیم معمولاً بیسکویت به ما میدهند. خیلی پادرد دارم. آن را تکهتکه میخورم. در همینها شفاست. اینها پاک و طاهر است.ً تازه به نوههایم هم میدهم. اصلا انگار مزۀ دیگری دارد. بهخاطر بیسکویت نمیگویم. بهخاطر طهارت و پاکی مجلسی که این را دادهاند میگویم.»
احساس اجبار در مکانهای عرفی
یکی از بارزترین ویژگیهای جوامع امروزی، گسترش اندیشهها، باورها و نهادهای مدرن به اقصی نقاط جهان است که چالشِ بین دو نوع فضای سنتی _ دینی مرسوم و فضاهای جدید نوظهور از مهمترین آثار چنین وضعیتی است. نمود بارزِ چنین چالشی در عرصۀ دینی تنازع بینِ آموزهای اعتقادیِ هدایتگرِ رفتار براساس تعالیم اسلامی یا حق انتخاب زندگی براساس مطلوبات فردی و عرفی است. چنین چالشی را مشارکتکنندگان بهوضوح در تجربیات خود زیسته و آن را در موقعیتهای مختلف تجربه کردهاند؛ زیرا چنین مشارکتکنندگانی از یک طرف در زندگی روزمرۀ خود براساس الگوی اسلام و قرآن رفتار کرده و تعالیم یادگرفتهشده را در بخشهای مختلف زندگی خود عملی نمودهاند؛ اما از طرف دیگر و همزمان با الزامِ مشارکت در سایر مناسبتها و آیینهای عرفی و مرسوم، تحتتأثیر زندگی در «زمینۀ عرفیِ گستردهتر» ناچار بودهاند بهمنظورِ هماهنگسازی اندیشه و رفتار خود با انتظارات دیگران، در باورها و کردارهای دینی خود که مورد تأکید چنین کلاسهای قرآنی است، اصلاحات و تعدیلهایی ایجاد کنند. به عبارتی، مشارکت کنندگان درنتیجۀ چالش تجربهشده در فضاهای دینی کلاسهای قرآنی و نسبتاً غیردینی فضاهای عرفی گستردهتر، فهم و کردارهای خود با تصورات، اندیشهها، توقعات، اصول و فعالیتهای مرسومِ «دیگران» نسبتاً غیرمذهبی، مفاهیم و کردارهای دینی مقبول در کلاسهای قرآنی را مورد بازاندیشی قرار دادهاند. در پرتو چنین بازاندیشیهایی آنها میتوانند در اماکن، مجالس و فضاهایی حضور پیدا کنند یا فعالیتهایی انجام دهند که تا حدی با آموزهها و اعتقادات دینیشان ناسازگار است. دو مورد از چنین زمینههای برجستهای که مشارکتکنندگان اشاره کردهاند، لزوم پوشیدن لباسها و آرایش خاص برای شرکت در مراسمات عروسی یا گوشدادن به آواها و نواهای موسیقیایی بوده است. برخی افراد تا حدی این چالش را حل کردهاند و در هر دو نوع مراسم شرکت میکنند؛ اما برخی هنوز در ابهام انتخاب یا عدمانتخاب ماندهاند.
سارا متأهل و دارای تحصیلات کلاس نهم، میگوید: «خیلی سخت است تو برچسب فردی را داری که در کلاس قرآن شرکت میکند و پایۀ ثابت خواندن قرآن با صوت و صدای خوش هم هستی و میخواهی در مراسم عروسی فامیل شرکت کنی که در آنجا موسیقی حرام پخش میشود. خب اگر نروم نزدیکان و فامیل ناراحت میشوند. وقتی که میروم معذب هستم؛ اما بالأخره باید رفت.»
صدیقه 53ساله دارای مدرک دیپلم انسانی، دربارۀ رفتن یا نرفتن به مراسم جشن با موسیقی حرام میگوید: «ببین نمیتوانم نروم. خب گفتهاند که موسیقی حرام است؛ اما من که اصلاً نمیفهمم چه پخش میشود. انگار نمیشنوم، پس میروم.»
مریم 38ساله دارای تحصیلات کارشناسی ارشد و حقالتدرس، دربارۀ آرایش سبک روی پوست هم گرفتار چالش میشود و میگوید: «ما زیاد اهل مراسم و اینطور حرفها نیستیم. همسرم دوست ندارد، آرایش داشته باشم. خودم برخی مواقع قلقلک میشوم آرایش سبکی داشته باشم؛ اما بعد پشیمان میشوم.»
سحر32ساله و دارای مدرک لیسانس و معلم میگوید: «ببینید من از اول هم هر وقت مسجد میرفتم و حتی در رفت و آمدهای کوتاه تا منزل مادر و دوستانم جوراب نمیپوشیدم. حالا جلو همۀ همکلاسیها زشت است و مرتب میپوشم. من خیلی به مسائل دین پایبندم؛ اما به جوراب پوشیدن، راستش نه. رعایت نمیکنم. بهش اعتقادی ندارم.»
سیدهزهرا 70ساله درحالیکه کمی جابهجا میشود و نگاهی به عصایش برای اتمام مصاحبه میاندازد، میگوید: «دیگه نمیروم. پسرها پیله و پاپیچم نمیشدند که تنهایی و دلتنگ میشوی، اصلاً نمیرفتم. مگر چه در آنجاست. همش گناه و معصیت؛ ولی میروم.»
صدیقه 53ساله و متأهل نیز میگوید: «نمیدانم درست است یا نه؛ اما ما الآن هم به موقع سینهزنی و دعا و نماز داریم و هم در زمان خودش بشکن؛ ولی خوب جاهایی که بچههای قرآن باشند، بیشتر رعایت میکنم. من مشکل خودم را حل کردهام، هم اینجا هم آنجا.»
درکل 6 مقولۀ بررسیشده در یافتههای تحقیق میتوانند در کنار هم زیستجهان دینی زنان مشارکتکننده در کلاسهای قرآن را به تصویر بکشد.
شکل 1- عناصر بنیادی زیستجهان دینی زنان مشارکتکننده در کلاسهای قرآن در شهر لار
Fig 1- Fundamental elements of the religious life of women participating in Quran classes in city of Lar
بحث و نتیجه
تحقیق حاضر با هدف تحلیل تجربۀ زیستۀ زنان مشارکتکننده در کلاسهای قرآن در شهر لار صورت گرفته است. براساس تحلیل مضامین مصاحبهها، تجارب، تصورات و تعاملات زیستۀ مشارکتکنندگان ذیل 6 مقولۀ اصلی توصیف و تحلیل شد. این مقولات، بسان عناصری درهمتنیده با هم میتوانند کلیت و ساختار تجربه و زیست جهانِ زنان مشارکتکننده در کلاسهای قرآنی شهر لار را توصیف و بازنمایی کنند. این مقولات گانه عبارتاند از: 1- زیستن در حدود قرآنی، 2- گسترش دامنه و تعمیق کیفیتِ تعامل اجتماعی با گروههای زنانه، 3- معنابخشی به زندگی و احساس خودشکوفایی، 4- انجام فعالیتهای اقتصادی خیرخواهانه، 5- اعتقاد به میمنت و اثربخشی نمادهای مقدس و 6- احساس اجبار در مکانهای عرفی.
براساس این مضامین میتوان گفت که مشارکتکنندگان بعد از مشارکت در کلاسهای قرآنی، پایبندی بیشتری به اعمال دینی جوارحی مانند نماز، روزه، حجاب و خمس داشتهاند و تا حدودی دامنۀ پایبندی از امور واجب به سمت رعایت امور مذهبیِ مستحب مانند تقید به ادای نماز و روزه مستحبی نیز تسری یافته است. این زنان تا حد زیادی، خود را کاملاً پایبند به تکالیف اخلاقی دینی دانستهاند؛ اما در مواقع و شرایط خاصی، مانند جشن عروسی، آنان چنین تکالیفی را نادیده گرفته یا با اکراه آنها را رعایت ننمودهاند. تا حدودی میتوان گفت که مشارکتکنندگان در دو محیط مجزای کلاسهای قرآنی و اجتماعات گستردهتر، تا حدی تجربۀ دینی متعارضی دارند که به ناخرسندی نسبی آنها انجامیده است. در کلاسهای قرآن صداقت، صمیمیت، همدلی، دیگرخواهی و یادآوری مداوم آموزههای مذهبی نوعی احساس معنا، آرامش و هدفمندی زندگی را برای آنان فراهم میکند؛ اما در هنگامههایی که این زنان ناچارند در مناسک و آیینهای غیردینی شرکت کنند، متأثر از فشار و انتظارات جمعی حاکم بر چنین مناسباتی، بهصورت جزئی مواردی از اعمال جوارحی و تکالیف جوانحی دینی را نادیده میگیرند. نادیده گرفتنی که برچسب و انگِ اجتماعی «اتهامزنی دیگران» به دلیل رعایتنکردن اصول و آداب مطلق حضور در کلاسهای قرآن را متوجه مشارکتکنندگان نموده است؛ نیز اینکه خود مشارکتکنندگان از درون، احساس شرمندگی، پشیمانی و ناخرسندی مزمنی را تجربه کردهاند.
چنانچه هاندبرگ و دیگران (2014) طبق یکی از اصول کنش متقابل عنوان میکند، معنا از تعامل اجتماعی ناشی میشود. برای انتقال این معناها دامنۀ تعاملات افزایش مییابد. کلاسهای قرآن دامنۀ تعاملات و روابط اجتماعی افراد را بسیار گسترش داده است؛ یکی از علل این امر شاید به علت تحصیلات پایین و اشتغالنداشتن بیشتر این افراد است که به دنبال راهحلی برای پرکردن اوقات فراغت و گسترشدادن تعاملات اجتماعی هستند و آن را در اینگونه کلاسهایی که در سطح شهر پراکنده است، به نحو مؤثر پیدا مینمایند. انجلس و اجازی (2018) دربارۀ دو مدرسۀ قرآنی در اسلامآباد پاکستان نیز به نتایج مشابه اشاره میکنند. مردم بهطور داوطلبانه برای رفاقت، دوستی، معاشرت، معیشت، ساخت شبکۀ داوطلبانه و انساندوستی با هم رابطه برقرار میکنند و عبادتکنندگان بعد از اتمام نماز در حلقهها مینشینند، با یکدیگر صحبت و جزئیات رویدادهای روزانه را رد و بدل میکنند.
معنابخشی به زندگی و احساس خودشکوفایی، مقولۀ سوم استخراجشده از گزارههای تحقیق است. درواقع حضور و مشارکت در کلاس شبکۀ وسیعی از شکوفایی و اثربخشی عاطفی را برای مشارکتکنندگان به وجود آورده است. رییس و وودهد (2010) بر اهمیت احساسات در زندگی مذهبی تأکید میکنند؛ اما استدلال میکنند که تجربۀ عاطفی در روابط متقابل بین عوامل، نمادهای فرهنگی و جامعه ایجاد میشود. اثراتِ روانی _ احساسی مثبتِ تجربهشده ازسوی زنان مشارکتکننده در کلاسهای قرآنی با یافتههای تحقیقات ییلاقبیگی و منشئی (1390)، حیدری و شهبازی (1393)، قاسمتبار و دیگران (1392) و محمدزاده (1394) هماهنگی دارد که همگی بیانگر اثرات مثبت عاطفی قرآن و کلاس قرآن بر افراد بوده است.
شاید نکتۀ مهم و درخورتوجه، انگیزش متفاوت فعالیت اقتصادی این زنان با انگیزۀ سودمحورانۀ حاکم بر فعالیت اقتصادی مبتنی بر بازار باشد؛ زیرا اقتصاددانان و مکانیسم بازار مهمترین انگیزۀ اقتصادی را کسبِ سود و به حداکثر رساندن آن میدانند؛ اما این زنان، بیشترین انگیزۀ فعالیت اقتصادی خود را بیشتر نوعی فعالیت همدلانۀ نوعدوستانه، خیرخواهانه و کمک به همنوع یا فرد فروشنده دانستهاند. البته میتوان گفت که به این یافته هرچند کمتر در تحقیقات پیشین توجه شده است، با کمی اغماض، با نتایج تحقیق انجلس و اجازی (2018) سازگاری دارد که براساس آن مشارکت بچههای مدرسۀ قرآن در فعالیتها بیشتر نوعی جهتگیریِ انساندوستانه دارد.
در ارتباط با اعتقاد به نمادهای مقدس و میمنت آنها (اثربخشی)، مشارکتکنندگان برخی زمانها، مکانها و اجسام را مقدس و متبرک میدانند و متناسب با ماهیتشان، در لمس، حمل، انجام برخی کردارها، یا مصرف گونههایی از آنها احساس آرامش، خشنودی و رضایت خاطر میکنند. این یافته را میتوان بیانگر معنی اِسناد دادهشده به بعضی ابژهها، مکانها یا زمانهای مقدس دانست که حالتی نمادین پیدا میکنند و بهصورت بینالأذهانی برای مشارکتکنندگان حاوی اثرات خاصی محسوب میشوند. در این راستا، پوگی (2001) یکی از عرصههای نمود قدرتهای مذهبی را نمادهای مقدسی میداند که بهواسطۀ احساسات جمعی تقویت میشود و بهنوبۀ خود زمینۀ تحکیم و برقراری ارتباط معنیدار را فراهم میکند. رییس و وودهد (2010) نیز به تجربۀ عاطفی مرتبط با نمادهای فرهنگی تأکید و توجه کردهاند. نکتۀ آخر اینکه، هرچند زنان مشارکتکننده پایبندی بیشتری به اعتقادات و مناسک دینی داشته و ماهیت فعالیت اقتصادی خود را «دیگرگونه» دیدهاند و به افراد نزدیک احساس صمیمیت بیشتری نموده و با آنها تعامل بیشتر داشتهاند؛ اما به تعبیر خودشان، در «هنگامهها و جایگاههایی که دیگران» مسلط بودهاند و فضای فرهنگی _ اجتماعی تعامل متفاوت بوده است، ناچار بودهاند در مطلقبودگی تاموتمام کردارها و واجباتِ دینی «بازاندیشی» کرده و تا حدی متناسب با جوِّ غالب جایگاههای نسبتاً غیردینی عمل کنند. براساس نظر گیدنز میتوان گفت این زنان در هنگامههای عروسی و در فعالیتهایی مانند شرکت در جشن عروسی و ضرورت آرایش یا شنود موسیقی شاد ناچار به نادیدهگرفتنِ «هنجارهای دینداری خود» شدهاند. البته در چنین مواقعی نیز آنان متأثر از شرایط و زمینۀ اجتماعی، به تغییرهویِ ظاهری خود اقدام کردهاند؛ هرچند ماهیتِ متعارض چنین وضعیت دوگانهای را احساس و ادراک کردهاند. البته در موارد محدودی نیز همزمانیِ فشار اطرافیان با کنجکاویِ خود این زنان توأم بوده است. هرچند درکل، تمایلات و تهنشستهای اعتقادات و باورهای دینیِ فراگرفته در کلاسهای درس قرآن از سبکبالی پذیرش و آرامش خیال نسبی این زنان در هنگامۀ اتخاذ چنین کنشهایی کاسته است.
[1] Pew Research Religion & Public Life
[2] Islamic Research & Information Center (IRIC)
[3] Cornwall
[4] Peter L. Berger
[5] Malam Moussa & Benett
[6] Abu-Nimer & Kadayifci
[7] Boly
[8] Religious sociolization
[9] Angeles & Aijazi
[10] lived religion
[11] Arthur
[12] Brown
[13] Furbey & Macey
[14] Mallams
[15] Spielhaus & Herzog
[16] Berger
[17] Luckman
[18] Stark & Glock
[19] Miler & Brewer
[20] Scheme of refrence
[21] Understanding
[22] Interpretation
[23]. برای بحث مفصل راجع به این امور به مکارم شیرازی، 1390 مراجعه شود.
[24] Self-actualization
)