نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
Youth is not merely a demographic category; it is a sociological construct. The journey to independence often referred to as the "transition to adulthood" represents a pivotal stage in the lives of young people. This transition is marked by significant milestones, such as employment, residential independence, marriage, and parenthood. Employment acts as a crucial indicator of this transition, especially for young men, and is influenced by social structures, as well as various forms of economic, social, and cultural capital. Young men aging out of the State Welfare Organization—a group that has spent their childhood and adolescence without a stable family structure and has lived in institutional care for many years—confront unique and vulnerable challenges during this transition. Upon reaching the age of 18, these individuals are required to forfeit institutional support, leave care centers, and integrate into society under limited and inequitable conditions. The primary aim of this research was to explore the lived experiences of employment among youth, who have exited welfare care during their journey toward independence, and identify the factors that shaped these experiences.
Materials & Methods
This study employed a qualitative approach by utilizing a descriptive phenomenological method. Data were gathered through in-depth interviews conducted by using a semi-structured questionnaire. The participants included 10 young men, who had been discharged from welfare care centers in Tehran Province. Each participant had spent a minimum of 6 years in care centers and at least 4 years had elapsed since they attained independence. Participants were purposively selected from various centers across different districts in Tehran, representing both disadvantaged and more affluent areas with no more than one or two participants from each center. After obtaining informed consent, the interviews’ speech was recorded, transcribed, and analyzed using the Colaizzi method. The analysis involved several steps, including extracting significant statements, formulating meanings, clustering themes, and articulating the common essence of the experiences. To enhance the trustworthiness and credibility of the research, strategies like peer debriefing, prolonged engagement (data immersion), and member checking were implemented.
Discussion of Results & Conclusion
The findings revealed that, for youth discharged from welfare care, employment was viewed not as a choice, but as an existential necessity for survival. For these young men, securing a job became the primary focus, overshadowing other aspects of life like education, marriage, and leisure. In some instances, they might even opt to drop out of school to dedicate themselves more intensively to the labor market. Most participants found themselves in marginal segments of the job market characterized by precarious conditions, low wages, and long working hours. Although they frequently switched jobs in search of better opportunities, they remained on the periphery of the labor market. A significant analytical finding of this study was the persistence of "objectification"; the disregard for individual interests and talents that they experienced during institutionalization continued post-independence due to economic pressures and structural constraints. Despite their aspirations for agency and interest-driven career paths upon discharge, these young men were relegated to involuntary, survival-oriented employment. Various individual, institutional, and structural factors contributed to their risk of unemployment. If the crucial step of successfully entering the labor market was not achieved, it might lead to comorbid social issues, such as addiction and suicide, which in turn created a vicious cycle. This suggested that addiction further distanced them from employment opportunities, exacerbating their vulnerability. This research primarily described the lived experiences of young male care leavers in relation to employment; however, further studies are needed to identify interventions that can enhance their quality of life.
کلیدواژه‌ها [English]
جوانی نهتنها مفهومی جمعیت‌شناختی که مفهومی جامعه‌شناختی نیز است و استقلال جوانان از مفاهیم مهم دورۀ جوانی به شمار می‌رود که با تغییر نقش‌ها و شرایط زندگی همراه است و باید بهعنوان نقطۀ عطفی در زندگی جوانان نگریسته شود و مورد توجه و مداقه قرار گیرد (جونز، 1393: 1). گذار به استقلال دربارۀ جوانان به معنای به حداقل رسیدن وابستگی آنها به حامیان اولیۀ خود (خانواده یا مراکز نگهداری) و پایان‌یافتن حضور دائم در زیر چتر حمایتی این حامیان است. استقلال شامل مجموعه‌ای از تغییرات در وضعیت است که فرد را از وابستگی اقتصادی به والدین (مراقبان اولیۀ جایگزین آنها) به استقلال اقتصادی و از مشارکت در خانوادۀ مبدأ یامرکز نگهداری به ایجاد خانوادۀ خود (یا زندگی مجردی) منتقل می‌کند. در این فرایند، گذارهای مهم زندگی دخیل هستند: گذار از مدرسه به شغل دارای درآمد کافی، گذار از زندگی با والدین به زندگی در مکان جداگانه، گذار از مجردی به داشتن شریک زندگی ثابت و گذار از نداشتن فرزند به پدر یا مادر شدن (Edema et al., 1997: 117)؛ بنابراین، اشتغال، ازدواج، سکونت جداگانه و والدشدن از شاخص‌های گذار به بزرگ‌سالی هستند که در مقالۀ حاضر اشتغال بهعنوان یکی از مهم‌ترین این شاخص‌ها بررسی می‌شود.
اشتغال یکی از عوامل مهم در ساختار اجتماعی هر جامعه‌ای است که نهتنها نقشی اقتصادی، بلکه عملکردی فرهنگی، هویتی و انسجامبخش دارد و یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های استقلال و گذار به بزرگ‌سالی است؛ زیرا هم با نیازهای اولیه و حیاتی انسان نظیر تأمین خوراک و سرپناه سروکار دارد و هم بر مؤلفه‌های دیگر نظیر ازدواج و سکونت مستقل مؤثر است. در نگاه جامعهشناسان کلاسیک ازجمله دورکیم، کار ابزاری برای یکپارچگی اجتماعی و جلوگیری از بی‌هنجاری تلقی می‌شود. در نظر وی، اشتغال منظم و منسجم، فرد را در چارچوبهای اخلاقی و اجتماعی جامعه جای می‌دهد و از بروز نابهنجاری‌ها جلوگیری می‌کند. از این منظر، محرومیت از اشتغال مناسب می‌تواند نهتنها تهدیدی برای فرد، اختلالی برای ساختار اجتماعی باشد (Agerbo, 2003).
اما تجربۀ اشتغال تصویر یکسانی را برای گروههای مختلف نشان نمی‌دهد. بسیاری از نوجوانان در سنین مدرسه و به‌صورت دوره‌ای یا ثابت اشتغال درآمدزا دارند و درمقابل، تعداد کثیری باوجود کسب مهارت‌های حرفه‌ای و تکمیل دوره‌های آموزشی، ناتوان از ورود به بازار کار هستند. درعین‌حال، اشتغال اگرچه برای گروهی از جوانان صرفاً امری اجباری یا ناشی از فشارهای اقتصادی است، برای گروهی دیگر انتخابی آگاهانه و بخشی از سبک زندگی فردمحور و هویت‌‌جویانۀ آنان است. برخی از جوانان کار را عرصه‌‌ای برای تجربۀ فردیت و کسب آزادی عمل می‌دانند؛ درحالیکه برای گروهی دیگر اجباری برای تأمین معاش است. سؤال این تحقیق چگونگی تجربۀ ورود جوانان به اشتغال بهعنوان مهم‌ترین مؤلفۀ استقلال جوانان (به‌ویژه برای جنس مذکر) و عوامل مؤثر بر این تجربه است که این سؤال را دربارۀ گروه خاصی از پسران جوان یعنی افراد مستقل‌شده از بهزیستی پی می‌گیرد.
پسران مستقل‌شده از بهزیستی، فرزندانی هستند که به دلیل از دست دادن سرپرست مؤثر خود در سنین کودکی، از نهاد خانواده محروم می‌مانند و مدتی از زندگی خود را با عنوان بی‌سرپرست یا بدسرپرست بدون خانواده سپری می‌کنند. این کودکان به‌واسطۀ عدم‌حضور مؤثر والدین (هر دو والد) به دلایل مختلف از خانه و والدین خود جدا می‌شوند و تحت مراقبت نظام مراقبتی قرار می‌گیرند. برخی از کودکان بدون خانواده، زندگی در کنار خویشاوندان خود را آغاز می‌کنند و برخی دیگر بهعنوان فرزندخوانده، وارد خانواده‌ای دیگر می‌شوند و خانواده‌ای جدید می‌یابند؛ اما گروهی از آنها تا هنگام مستقل‌شدن یا تغییر شرایط والدین در سازمان مراقبتی می‌مانند. طبق قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست، امور مربوط به سرپرستی همۀ کودکان و نوجوانان بدون سرپرست مؤثر، فقط با سازمان بهزیستی کشور است؛ یعنی تنها سازمانی که مسئولیت نگهداری از این فرزندان بدون خانوادۀ مؤثر را به عهده دارد، سازمان بهزیستی است. این جوانان باید از سن 18 سالگی فرایند استقلال از مرکز نگهداری را آغاز کرده و بدون حضور خانواده، خود را برای ورود به جامعه آماده کنند. استقلال برای این افراد متفاوت از افراد دارای خانواده است. در این زمان است که به نظر می‌رسد علاوه‌بر مشکلات پیشین با موانع جدیدی روبه‌رو می‌شوند. به فرزندانی که تحت سرپرستی سازمان بهزیستی بوده و با رسیدن به سن 18 سالگی از بهزیستی جدا می‌شوند، «فرزندان انتقال‌یافته به زندگی مستقل» می‌گویند که در این پژوهش به اختصار «فرزندان بهزیستی» نیز نام برده می‌شوند. همان‌طور که بیان شد، مسئلۀ این پژوهش بررسی چگونگی تجربۀ زیستۀ جوانان مستقل‌شده از بهزیستی در ورود به اشتغال و طی مسیر اشتغال و عوامل مؤثر بر این تجربه است.
در میان پژوهش‌های حاضر در ارتباط با گذار به بزرگ‌سالی و اشتغال جوانان، پژوهش‌های مرتبط با تحقیق بررسی شد:
شریفی (1402) در پژوهش خود با عنوان «تبیین جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر وضعیت کودکان یتیم خانه‌های تحت پوشش بهزیستی تهران پس از 18 سالگی» از روش گرندد تئوری استفاده کرده و به مصاحبۀ عمیق با 10 نفر از افراد دارای مدرک دکتری پرداخته است که در سازمان بهزیستی فعال بوده‌اند. وی عوامل مؤثر بر وضعیت این فرزندان را پس از 18 سالگی به عوامل فردی، اجتماعی، محیطی و فرهنگی تقسیم کرده است و عوامل فردی را مهم‌ترین این عوامل می‌داند. عوامل فردی شامل بهرۀ هوشی، استعداد فردی، شرایط جسمی و شرایط روحی می‌شود. عوامل محیطی مربوط به اقدامات حمایتی ازجانب سازمان بهزیستی است. اقدامات تشخیص و درمان به‌موقع بیماری‌های فرد و ایجاد شبکۀ حمایتی مناسب اجتماعی و اقتصادی از این موارد است. عوامل اجتماعی مؤثر شامل رعایت هنجارهای دینی و جامعهپذیری ناقص و عوامل فرهنگی شامل عدم‌وجود اصالت فرهنگی به دلیل جابه‌جایی بین مراکز مختلف است. او دربارۀ شرایط زمینه‌ای، مهارت‌آموزی و شرایط مداخله‌گر، سیاست‌گذاری آموزشی، استراتژی‌ها، غنی‌سازی زیرساخت‌ها به معنای تجهیز کارگاه‌های مهارتی و برنامه‌ریزی‌هایی نظیر حمایت از خانواده‌ای که فرزند آنها در معرض ورود به سازمان است، جلوگیری از جابه‌جایی مکرر فرزندان و حمایت مالی از نزدیکان و آشنایانی است که باوجود کمک مالی می‌توانند سرپرستی فرزند را به عهده گیرند (شریفی نویسی، 1402).
حسنی (1397) در پژوهش خود با عنوان «گذارهای فریزشدۀ دورۀ جوانی و تغییر در الگوی گذار به بزرگ‌سالی در ایران» با الهام از مفهوم گذارهای فریزشده، تأخیر جوانان در گذار به بزرگ‌سالی را بررسی می‌کند. یافته‌های وی نشاندهندۀ وقفه و تعلیق در گذار جوانان به بزرگ‌سالی در حوزه‌های مرتبط با آن (اتمام تحصیل، اشتغال، داشتن مسکن و ازدواج) است. حسنی تأکید می‌کند که گذار جوانان در مقایسه با گذشته، ازنظر ترتیب و زمان‌بندی، قطعیت و پیش‌بینی‌پذیری کمتر و کثرت و تنوع بیشتری یافته‌اند (حسنی، 1397).
بنی‌جمالی (1396) در رسالۀ دکتری خود با عنوان «جوانان و گذار به بزرگ‌سالی در شرایط نامتعین؛ مدیریت و راهبری ازدواج توسط جوانان؛ موردمطالعه: شهرتهران» پس از اشاره به شرایط نامتعین و پرمخاطره گذار به بزرگ‌سالی، مدیریت ازدواج را بهعنوان یکی از شاخص‌های گذار به بزرگ‌سالی توسط جوانان بررسی می‌کند. بنی‌جمالی بیان می‌کند که تصویرعمومی گذار جوانان به بزرگ‌سالی گذاری نامتعین، نامتعادل، شلوغ، پیشبینیناپذیر و پیچیده است. او نشان می‌دهد که جوانان در مدیریت ازدواج با تلۀ گذار و تلۀ شرایط شلوغ که اختصاصا ً در این مطالعه مفهوم‌سازی شده است، روبه‌رو هستند. بنی‌جمالی در توضیح تلۀ گذار بهعنوان عاملی در تأخیر ازدواج، گریزی به مسئل کار می‌زند و اعلام می‌دارد که برخی با اولویت‌دادن به تحصیل و برخی دیگر با اولویت‌دادن به کار مسیرهای مختلفی را در زندگی انتخاب می‌کنند. در نظر او وضع بازار اشتغال و سیاست‌های دولت در این زمینه مؤثر است و در وضعیت رکود بازار کار، جوانان اجباراً در تحصیل باقی می‌مانند؛ زیرا چاره‌ای ندارند و نیز به دنبال کسب مزیت بیشتر ازطریق تحصیل هستند که این امر به‌نوبۀ خود ازدواج را به تأخیر می‌اندازد. ازنظر او اتخاذ راهبرد همچنین متأثر از طبقه است(بنی‌جمالی، 1396).
در میان پژوهش‌های خارجی مواردی یافت شد که به تجربۀ فرزندان ترک‌کنندۀ نهادهای مراقبتی در زمینۀ اشتغال پرداخته است. در اینجا مقالاتی آورده شده است که بیشترین ارتباط را با مسئلۀ تحقیق حاضر داشتند. در پژوهشی علمی با لنز عاملیت جوانان به موضوع گذار به بزرگ‌سالی جوانان ترک‌کنندۀ مراکز مراقبتی و به‌ویژه اشتغال آنها پرداخته است. در این پژوهش نشان داده شده است که جوانان مستقل‌شده از سازمان با انگیزۀ قوی عاملیت خود را برای یافتن شغل مناسب به کار می‌گیرند. این عاملیت به شکل عمل‌گرایانه به معنای تمرکز بر اینجا و اکنون و نیز به‌صورت عاملیت دورۀ زندگی به معنای تعیین اهداف درازمدت و تلاش برای رسیدن به آنها به کار گرفته می‌شود. اگرچه عوامل ساختاری، عاملیت آنها را محدود می‌کند، عواملی نظیر تحصیلات و حمایت شبکۀ اجتماعی تسهیل‌کنندۀ عاملیت خواهد بود (Johansson et al., 2024). در رابطه با اشتغال این جوانان شواهد علمی نشان می‌دهد افرادی که نهاد مراقبتی را ترک می‌کنند، در هنگام یافتن شغل با آسیب‌های بیشتری مواجه‌اند (Courtney et al., 2017). بررسی وضعیت اشتغال جوانان 24ساله که در نهاد مراقبتی بوده‌اند، در سه ایالت آمریکا نشان می‌دهد که تنها کمتر از نیمی از آنها شاغل بوده‌اند که این مقدار بسیار کمتر از نرخ اشتغال در میان جمعیت عمومی بوده است (Gypen et al., 2017). همچنین در پژوهش‌های دیگر ورود جوانان به اشتغال از منظر سرمایۀ اجتماعی بررسی شده است. از این منظر، سرمایۀ اجتماعی تأمین‌کننده و کمک‌کنندۀ یافتن فرصت‌هاست و در کنار آن عاملیت نیز اهمیت می‌یابد؛ زیرا تمایل و آمادگی و چگونگی استفاده از فرصت‌ها به عاملیت جوانان مستقل‌شده مربوط است (Arnau-Sabatés & Gilligan, 2015)؛ علاوهبرآن ترک‌کننده‌های نهادهای مراقبتی در مقایسه با همسالان خود که در نهاد مراقبتی نبوده‌اند، شغل پایین‌تر و درآمد کمتر را تجربه می‌کنند. در بیشتر موارد درآمد آنان در حدی نیست که بتواند آنها را از فقر خارج کند (Naccarato, 2010).
در جمع‌بندی پیشینۀ تحقیق می‌توان گفت که باتوجه‌به تفاوت در وضعیت اشتغال فرزندان دور از خانواده در مقایسه با فرزندان دارای خانواده که از پژوهش‌های خارجی دریافت می‌شود، مطالعۀ وضعیت و آسیب‌شناسی اشتغال این فرزندان در هر جامعه‌ای لازم است. در ایران نیز اگرچه پژوهش‌های اندکی دربارۀ وضعیت کلی این فرزندان پس از استقلال، آن هم از منظر کارشناسان صورت گرفته است، انجام پژوهش‌هایی با تمرکز بر وضعیت اشتغال این فرزندان آن هم از نگاه خودِ فرزندان ضروری است که این پژوهش در پی پرکردن این خلأ است.
برخلاف روش‌های کمّی که محقق می‌کوشد در جریان فرایند تحقیق نظریه‌ای را بیازماید، در روش‌های کیفی مطابق با ماهیت اکتشافی آن، فرایند تحقیق از نظریۀ خاصی آغاز نمی‌شود؛ بلکه سعی بر آن است که با اتخاذ رویکردی پدیدارشناسانه و با مطالعۀ فراگردهای اجتماعی، دریافتی نظری از موضوع حاصل شود که بر مبنای آن بتوان فرضیه‌هایی را تولید کرد. البته اینکه در روش‌های کیفی محقق کارش را با نظریات معینی به معنای آنچه در روش‌های کمّی مدنظر است آغاز نمی‌کند، به معنای گسستن وی به طور کامل از جهت‌گیری‌های نظری نیست، بلکه این جهت‌گیری از ابتدای تحقیق و در مراحل مختلف همراه وی است و درنهایت دیدگاه‌ها و نظریه‌های جامعه‌شناختی در امر تحلیل داده‌ها به‌نحوی ارجاعی و استنادی لحاظ می‌شود (مارشال و راس‌من، 1386: 197)؛ بنابراین، در این بخش به‌جای بیان چارچوب نظری، ملاحظات نظری ارائه می‌شود که تنها ایجادکنندۀ حساسیت نظری برای محققان خواهد بود.
اگرچه توجه به جوانان سابقه‌ای طولانی دارد، نگاه به جوانی بهعنوان مقوله‌ای اجتماعی را باید پدیده‌ای جدید دانست. پیش از این جوانی را باتوجه‌به عوامل زیستی و براساس دورۀ سنی خاص تعریف می‌کردند؛ اما امروزه به جوانی بهعنوان سازه‌ای اجتماعی نگریسته می‌شود (ذکایی، 1386: 23). حرکت به سوی رهیافت جامعه‌شناختی نسبت‌به دورۀ جوانی با درک این موضوع شروع شد که چگونه جوانان خود را با ساختارهای اجتماعی متناسب می‌سازند. به‌جای اینکه جوانی صرفاً یکی از مراحل مختلف جریان زندگی دانسته شود که ویژگی آن بی‌ثباتی روانی است (تعریف روان‌شناختی)، چالش اساسی این است که ماهیت پیوند بین جوان و جامعه برحسب سن و روابط بین‌نسلی درک شود.
در نگاه کارکردگرایان نوعی تلقی طبقه‌ای از جوانان و هم‌نوایی آنها با ارزش‌های جامعه وجود دارد و در انتقاد به آن در نگاهی دیگر نظریۀ خرده‌فرهنگی دربارۀ جوانان مطرح می‌شود. در این رویکرد به نسبیت‌های فرهنگی و نیز واکنش جوانان درمقابل ارزش‌های جامعه توجه می‌شود. شکل‌گیری خرده‌فرهنگ‌ها در جوانان منعکس‌کنندۀ مقابلۀ آنها با نظام هنجاری است که می‌تواند در معانی نمادین به‌کارگرفته‌شده در لباس، رفتار و علایق خود را نشان دهد (ذکایی، 1386: 29–33). برای نویسندگان مرکز مطالعات بیرمنگام، خرده‌فرهنگ‌ها عبارت بودند از: «نظام‌های معنا، وجوه بیان یا سبک‌های زندگی که توسط گروههای مستقردر مواضع ساختاری تحت سلطه، در پاسخ به نظام‌های معنایی مسلط بسط یافتند و منعکس‌کنندۀ تلاش این گروه‌ها برای حل تناقضات ساختاری برخواسته از زمینۀ نظام اجتماعی گسترده‌تر بودند.» (کاظمی و آهویی، 1387: 27).
بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند که جوانی در طول تاریخ مفهوم ثابتی نداشته و با تغییر ساختارهای اجتماعی و اقتصادی دگرگون شده است. همان‌طور که آریس می‌گوید که مفهوم کودکی و جوانی به‌گونه‌ای که امروز می‌شناسیم در قرون وسطی وجود نداشت (آریس، 1387: 47-50) و یا بنا بر نظر گیدنز (1380: 92)، مدرنیته باعث افزایش انتخاب‌های فردی و شکل‌گیری هویت سیال در جوانی شده است. در دورۀ پسامدرن نیز جوانی نه بهعنوان مرحلۀ سنی ثابت، بهعنوان وضعیت اجتماعی و فرهنگی متغیر و چندلایه در نظر گرفته می‌شود. در این دوره مسئلۀ همگن‌سازی «مقولۀ جوان» جای خود را به اصل تمایز و انتخاب فردی می‌دهد. در این نگاه جوانی دیگر دورۀ محدودی نیست و نمی‌توان محدودۀ سنی مشخصی برای آن در نظر گرفت. تلاش برای ورود زودهنگام به آن و ماندن هرچه بیشتر در آن ازجانب افراد صورت می‌گیرد. ازطرف دیگر باوجود افق‌های متنوع زندگی و انتخاب‌های متعدد برای جوانان در مسیر رشد، عدم‌اطمینان و تکه‌تکه شدن هویت فردی برای جوانان وجود دارد (ذکایی، 1386: 33–40).
بوردیو نیز معنای واحدی برای جوانی در نظر نمی‌گیرد. وی جوانی را برساخت اجتماعی دانسته و آن را در ارتباط با میدان‌های قدرت توضیح می‌دهد. بوردیو جوانی را نه مرحله‌ای طبیعی یا زیستی، یک «برساخت اجتماعی» و محصول نزاع‌های نمادین در میدان‌های مختلف می‌داند. او تأکید می‌کند که «جوان» یا «پیر» بودن، موقعیت‌هایی از پیش داده‌شده نیست، بلکه طبقه‌‌بندی‌‌هایی است که گروه‌ها در میدان اجتماعی برای کسب قدرت، منزلت و مشروعیت تولید و بازتولید می‌کنند. ازنظر بوردیو، جوانی امر همگنی نیست، بلکه بستگی به نوع و میزان سرمایه‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی‌‌ای دارد که افراد در اختیار دارند و این سرمایه‌ها تعیین می‌کند که چه کسی می‌تواند از امتیازات جوانی بهره‌مند شود و چه کسی جوانی‌اش را در حاشیۀ ساختار تجربه کند. در این نگاه، تفاوت در سرمایه‌ها، مسیرهای گذار به بزرگ‌سالی را نابرابر می‌سازد و جوانانی که با کمبود سرمایه مواجه‌اند، به‌جای تجربۀ «جوانی انتخاب‌محور»، وارد «جوانی از سر اجبار» می‌شوند که در آن امکان تأخیر در انتخاب، آزمون‌گری یا شکل‌دادن به سبک زندگی مستقل محدود است؛ بنابراین، از منظر بوردیویی، فهم تجربۀ جوانی بدون توجه به موقعیت افراد در میدان‌های قدرت و سازوکارهای نابرابری که مسیرهای گذار را تعیین می‌کنند، ممکن نیست (Bessant & Pickard, 2020).
گذار به بزرگ‌سالی بخشی مهم از زندگی جوانان است. این مرحله عمدتاً با شاخص‌هایی چون ازدواج، ورود به اشتغال و ترک منزل پدری شناحته می‌شود. برای جوانان معمولی گذار به بزرگ‌سالی و استقلال، بازگشت‌پذیر و غیردائمی است. ترک منزل پدری و بازگشت مجدد به خانه ممکن است اتفاق افتد؛ برای مثال تحقیقات نشان می‌دهد که در آمریکا تقریباً یک‌سوم ترک‌کنندگان منزل پدری که برای 4 ماه یا بیشتر منزل خود را ترک کرده‌اند، به منزل برمی‌گردند یا در استرالیا نزدیک 16% افراد در سال اول ترک برمی‌گردند (Haurin et al., 1997: 136)؛ این اتفاق با پایان‌یافتن تحصیل در شهر دیگر یا طلاق هم ممکن است حاصل شود.
در گذار سنتی، مسیر حرکت به بزرگ‌سالی مسیری کمابیش یکنواخت و قابل‌انتظار است و میدان محدودی برای انحراف و فاصله‌گیری از این مسیر برای جوانان متصور است. افول ساختارهای سنتی و رواج صورت‌های جدید گذار به بزرگ‌سالی ویژگی جوامع مدرن است که از منظر جامعهشناسان مختلفی نیز بیان شده است. از اواخر دهۀ شصت تکثر و دگرگونی در مسیرهای شغلی و خانوادگی جایگزین مسیرهای استاندارد شد. این تکثر و دگرگونی که روند آن با نظریۀ فردی‌شدن توضیح داده می‌شود، از تغییرات مهم در جوامع مدرنیتۀ متأخر است (حسنی، 1397: 10). هنجارها و ارزش‌های سنتی که زمانی قطب‌نمای رفتار تلقی می‌شدند، اینک کم‌فروغ شده و جای خود را به هویت‌ها و زندگی‌نامه‌های فردی‌شده داده است. فرایند سنت‌زدایی فضایی آکنده از ابهام، سرگشتگی، نااطمینانی و مخاطره است. گذارها در مقایسه با گذشته تنوع، تکثر و دگرگونی بیشتری یافته‌اند. این حد از تکثر و تنوع در کنار سرعت زیاد پیشرفت تکنولوژی و شتاب زندگی موجب پیشبینیناپذیر بودن و مخاطره‌آمیز بودن آینده برای جوانان در فرایند گذار به بزرگ‌سالی شده است. از منظر لکاردی و رسپینی[1] (2006) جوانان در گذار به بزرگ‌سالی در شرایط «بحران آینده» تصمیم‌های خود را می‌گیرند و گذار خود را می‌سازند. از این منظر آینده پیشبینیناپذیر شده و زندگی نیازمند انعطاف مستمر است. از منظر لکاردی و رسپینی (2006) پیشبینیناپذیر بودن گذار در کنار درک شتاب زندگی برای جوانان، آنها را به این احساس می‌رساند که نمی‌توانند با سرعت زیادِ زندگی هماهنگ شوند و احساس کندبودن می‌کنند (Leccardi & Ruspini, 2006: 16). ازنظر بویز[2] و ریموند[3] نیز سرعت توسعه، استانداردزدایی و استانداردیابی مجدد زندگی راهبری مدیریت گذار را برای جوانان پیچیده ساخته و اهمیت آموزش برای رویارویی با چنین وضعیتی را مضاعف ساخته است (بنی‌جمالی، 1396: 44). بلاسفلد و میلز (2010) نیز به تأثیر جهانی‌شدن بر افزایش عدم‌قطعیت در زندگی جوانان می‌پردازند. ازنظر آنها جهانی‌شدن با وقایعی نظیر گسترش شبکۀ جهانی و انتقال سریع اطلاعات موجب افزایش عدم‌قطعیت برای جوانان در گذار به بزرگ‌سالی شده است (Blossfel & Mills, 2010: 37–40).
در طبقه‌بندی کلی راهبردهای جوانان در گذار به بزرگ‌سالی دو راهبرد اصلی انتقال سریع و انتقال آرام مشاهده می‌شود. انتقال سریع شامل گذار سریع از تحصیل به اشتغال، و استقلال و ازدواج و انتقال آرام شامل فاصلۀ درخور توجه بین تحصیل از یک‌سو و اشتغال و استقلال و ازدواج از سوی دیگر است. انتقال آرام به‌صورت نوعی شامل ادامۀ تحصیل در سطح عالی، به تأخیر انداختن اشتغال تمام‌وقت، و تعویق در تشکیل خانواده و ترک خانه است. از منظر جونز انتقال سریع با مخاطرۀ بیکاری، کار ناامن یا کار با دستمزد کم مواجه خواهد بود (جونز، 1393: 130).
در مطالعات موجود بر این مطلب اتفاق نظر وجود دارد که نقطۀ ثابتی برای گذار به بزرگ‌سالی نمی‌توان در نظر گرفت و این امر متأثر از شرایط ساختی، فرهنگی و فردی است؛ اما آنچه مشاهده می‌شود آن است که امروزه دورۀ جوانی در برخی موارد طولانی شده است؛ به‌طوری‌که از جوانی متقدم و جوانی متأخر استفاده می‌کنند یا واژه‌هایی نظیر بزرگ‌سالی جوان را ابداع کرده‌اند (حسنی، 1397: 10).
همان‌طور که گفته شد، یکی از معیارها و شاخص‌های مهم گذار به بزرگ‌سالی و استقلال، اشتغال است. در تحقیقی که توسط ذکایی (1381) دربارۀ معیارهای بزرگ‌سالی از منظر جوانان صورت گرفته است، ازنظر 90درصد پسران یافتن شغل ثابت و استخدام تمام‌وقت مهم‌ترین معیار گذار به بزرگ‌سالی تشخیص داده شده که این درجه از اهمیت را برای دختران نداشته است (ذکایی، 1381: 15). تأخیر در ورود به بازار کار تأثیرات نامطلوبی بر جوانان می‌گذارد و موجب آسیب‌پذیری آنها می‌شود.
ساختارهای جامعه اعم از طبقه، جنسیت و نژاد نقش مهمی در فرصتهای شغلی جوانان دارد. نظریات جامعه‌شناختی فراوانی در این زمینه وجود دارد. در این میان نظریات مرتبط به تأثیر طبقه به این مقاله مرتبط هستند. تأثیر طبقه بر اشتغال در نظریۀ مارکس بیان می‌شود که به تفاوت کار طبقۀ ثروتمند و کارگر می‌پردازد. مارکس (1401) طبقه را بر مبنای رابطه با ابزار تولید و جایگاه در فرایند استثمار تعریف می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه طبقۀ کارگر ناگزیر است نیروی کار خود را برای بقا در بازار عرضه کند؛ درحالیکه طبقۀ دارا ازطریق مالکیت بر سرمایه و ابزار تولید، بدون کار مستقیم بر ثروت خود می‌افزاید. از دیدگاه وی در نظام سرمایه‌داری طبقۀ کارگر ناچار به کار برای بقا است؛ درحالیکه سرمایۀ طبقۀ ثروتمند به‌مرور افزوده می‌شود (مارکس، 1401: 235). وبر (1374) نیز در کتاب اقتصاد و جامعه خود به این مطلب اشاره می‌کند که طبقه بر موقعیت فرد در بازار و شانس زندگی او در بازار مؤثر است. از منظر او طبقه نسبت مستقیم با میزان کنترل فرد بر وضعیت اقتصادی دارد (وبر، 1374: 28). اگرچه طبقه در نگاه وبر با مارکس متفاوت است. مارکس طبقه را عمدتاً بر مبنای روابط اقتصادی و تسلط بر ابزار تولید می‌داند؛ اما وبر طبقه را تنها وابسته به عوامل اقتصادی نمی‌داند و به جنبه‌های فرهنگی و سیاسی نیز توجه می‌کند.
در ادامۀ این سنت بوردیو مفهوم طبقه را با تمرکز بر انواع سرمایه‌ها و سازوکارهای بازتولید نابرابری در میدان‌های مختلف بازخوانی می‌کند. باتوجه‌به نظر بوردیو دربارۀ سرمایه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و تبدیل آنها به یکدیگر، وجود سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی بر اشتغال جوانان مؤثر است. سرمایۀ اجتماعی که به روابط گروهی یا شبکه‌های اجتماعی (دوستی و نظیر آن) که فرد درون آن قرار گرفته مربوط می‌شود، بر یافتن شغل مناسب توسط جوانان تأثیرگذار است. سرمایۀ فرهنگی بوردیو شامل مهارت خاص، مدرک تحصیلی، نحوه سخن گفتن، سلیقه و ... است. که طبق نظر وی قابل تبدیل به مزیت اقتصادی بوده و در دستیابی به شغل مناسب مؤثر است و مزیت محسوب می‌شود (ممتاز، 1383: 150). خانواده نقش مهمی در انتقال سرمایۀ فرهنگی دارد. سرمایۀ فرهنگی علاوه‌بر مهارت و تحصیلات، نوع خاصی از رفتار و تعامل است که در خانواده به‌صورت انباشتی حاصل می‌شود. همچنین مدت زمانی که یک فرد می‌تواند کسب سرمایۀ فرهنگی خود را طولانی کند، بستگی به زمانی دارد که خانواده‌اش می‌تواند وقت آزاد (زمان فارغ از شرایط اقتصادی) برای او فراهم کند (Bourdieu, 1986: 243). بکر (2009) نیز به تأثیر تحصیلات و مهارت با عنوان سرمایۀ انسانی در اشتغال و میزان درآمد توجه می‌کند. او در تحقیقات خود در آمریکا نشان می‌دهد که درآمد افراد دارای تحصیلات دانشگاهی بسیار بالاتر از افراد بدون این تحصیلات است. وی همچنین بر آموزش حین کار و تأثیر آن بر افزایش سرمایۀ انسانی و درنتیجه درآمد تأکید می‌کند (Becker, 2009: 13–16).
همچنین در توضیح تأثیر ساختارها بر بازار کار، مفهوم «بازار کار دوگانه[4]» مطرح می‌شود. مفهوم «بازار کار دوگانه» بر این نکته تأکید دارد که ساختار بازار کار به دو بخش متمایز تقسیم شده است: بخش اصلی که مشاغل با دستمزد مناسب، امنیت شغلی، امکان ارتقا و پوشش‌های رفاهی را شامل می‌شود و از آن با نام بازار کار داخلی[5] نام برده می‌شود و بخش حاشیهای که مشاغل موقت، کم درآمد، فاقد بیمه و فاقد افق پیشرفت را در بر می‌گیرد (Doeringer & Piore, 1970: 271–272). کالبرگ شغل خوب را شغلی می‌داند که دارای درآمد مناسب، امنیت شغلی، فرصت ارتقای حرفه‌ای و درجه‌ای از کنترل و اختیار بر فعالیت‌های کاری باشد. درمقابل، شغل بد با دستمزدهای کم، بی‌ثباتی، فقدان مسیر پیشرفت و کنترل اندک بر شرایط کار مشخص می‌شود. او توضیح می‌دهد که قطبی‌‌شدن بازار کار سبب شده است تا کارگران کم‌مهارت، مهاجران و گروههای محروم بیش از پیش در مشاغل بد متمرکز شوند (Doeringer & Piore, 1970: 5–6).
همچنین در دهه‌های اخیر نظریه‌های ناپایداری اشتغال و پرکاریات بُعد تازه‌ای به بحث طبقه و کار افزوده است. استندینگ[6] (2014) از واژۀ جدیدی با عنوان «پرکاریات» برای توضیح طبقه‌ای خاص از جامعه استفاده می‌کند. استندینگ (2014) با معرفی مفهوم «پرکاریات[7]» نشان می‌دهد که چگونه گسترش قراردادهای موقت، مشاغل پاره‌‌وقت، دستمزدهای پیشبینیناپذیر و افول حمایت‌های رفاهی به شکل‌گیری طبقه‌ای جدید از «کارگران بیثبات» منجر شده است. این گروه که عمدتاً شامل جوانان، مهاجران و افراد فاقد سرمایۀ اجتماعی و فرهنگی است، در موقعیتی میانِ بیکاری و اشتغالِ فاقد امنیت قرار می‌گیرد و امکان برنامه‌ریزی برای آینده یا تشکیل زندگی مستقل برای آنان محدود می‌شود. ویژگی اصلی پرکاریات، نه صرفاً کم‌بودن درآمد، بلکه «فقدان امنیت در همۀ ابعاد زندگی شغلی» است (Standing, 2014: 11–21).
در این پژوهش به دلایل مختلف از روش تحقیق کیفی استفاده شده است. این دلایل عبارت‌اند از: نوبودن و ناشناخته‌بودن موضوع پژوهش، نگاه انتقادی و شنیده‌شدن صدای گروه خاموشی از جامعه که جز با روش کیفی ممکن نیست و درنهایت باور محققان به وجود واقعیت‌های چندگانه که کشف آن از زبان تجریه‌کنندگان آنها ممکن است. در این تحقیق محققان سعی می‌کنند از خلال بررسی و مطالعه فراگردهای اجتماعی به برداشت و درک نظری برسند. روش تحقیق کیفی بیش از آنکه تعمیمی باشد، انعکاس‌دهندۀ مفاهیم ناشناخته است و در اکتشاف مسائل و نکات جدید در رابطه با موضوعات مختلف و حوزه‌هایی کاربرد دارد که کمتر بدان توجه شده و کمتر بسط داده شده است؛ اما دربارۀ انتقاد متداول و مرسومی که به روش کیفی شده است، می‌توان به این مسئله اشاره کرد که روش کیفی به علت برخوردارنبودن از یک نمونۀ معرف (به معنای آماری) بیشتر جنبۀ موردی دارد تا تعمیمی (مارشال و راس من، 1386: 197). در این روش عموماً پژوهشگر بعد از آشکارشدن هر مقوله‌ای ممکن است با مراجعه به متون تخصصی از بودن یا نبودن آن مقوله در آنجا مطمئن شود و این مسئله را بررسی کند که درصورت وجودداشتن آن موضوع، سایر پژوهشگران درباره‌اش چه نظری دارند (کوربین و همکاران، 1391: 48).
از میان روش‌های کیفی، روش پدیدارشناسی برای این پژوهش انتخاب شد. پدیدارشناسی سعی بر آن دارد که به شناخت پدیده ازطریق پی‌بردن به درک افراد از آن پدیده ارج نهد. در پدیدارشناسی پدیدۀ موردمطالعه براساس دیدگاه معرفت‌شناختی تفسیری و بر پایۀ ذهنیت افراد و معانی‌ای بررسی می‌شود که آنان در تجربۀ زندگی خود از پدیده دارند (خنیفر و مسلمی، 1397: 174). مطالعۀ پدیدارشناسی، معنای تجربۀ ریستۀ افراد متعدد از یک مفهوم یا پدیده را توصیف می‌کند. پدیدارشناسان اشتراکات مشارکت‌کنندگان در تجربۀ یک پدیده را مدنظر قرار می‌دهند. هدف اصلی پدیدارشناسی تقلیل تجارب افراد از یک پدیده به توصیفی از ذات فراگیر (ماهیت واقعی آن چیز) است (کرسول، 1398: 79–80).
در این پژوهش نیز فهم عمیق تجربۀ مشترک گروهی از افراد حول یک پدیدۀ واحد منظور است که از این جهت روش پدیدارشناسی مناسب این پژوهش است. پدیدۀ موردبررسی تجربۀ اشتغال در گذار به بزرگ‌سالی افرادی است که بخشی از دوران کودکی و نوجوانی خود را خارج از خانواده سپری کرده‌اند. هدف محققان فهم ذات مشترک تجربۀ این افراد و ارائۀ توصیفی عمیق از تجربۀ آنهاست. از میان روش‌های تحلیل متفاوت پدیدارشناسی، پدیدارشناسی توصیفی با استفاده از مراحل کلایزی برای این پژوهش استفاده شد؛ زیرا توجه محققان بیشتر بر توصیفات شرکت‌کنندگان است، نه تفسیر پژوهشگر. تکنیک گردآوری اطلاعات مصاحبۀ عمیق بوده است و از ابزار مصاحبۀ نیمه‌ساخت‌یافته بهعنوان ابزار گردآوری اطلاعات استفاده شده است. پرسش اصلی تحقیق در پژوهش‌های پدیدارشناسی آن است که پدیدۀ مدنظر را چگونه تجربه کرده‌اند و چه بسترهایی بر تجربۀ پدیده تأثیر داشته است. در این پژوهش نیز سؤال اصلی آن است که فرزندان مستقل‌شده از بهزیستی پدیدۀ اشتغال را چگونه تجربه کرده‌اند و چه بسترهایی بر این تجربه مؤثر بوده است.
در این پژوهش با 10 نفر از پسران مستقل‌شده از بهزیستی در استان تهران مصاحبۀ عمیق انجام شده است. این افراد از سن ۱۲سالگی یا کمتر (یعنی حداقل به مدت 6 سال) در مراکز نگهداری از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست تحت‌نظارت سازمان بهزیستی (که در این پژوهش به اختصار مرکز نامیده می‌شود) زندگی کرده‌اند. البته برخی از آنها از بدو تولد و برخی از سنین کودکی در این مراکز بوده‌اند. ضمناً حداقل 4 سال از مدت مستقل‌شدن و خروج از مرکز این افراد گذشته است. این فاصله زمانی از آن جهت انتخاب شد که فرایند استقلال مراحل مختلف خود را طی کرده باشد و در سال‌های اولیۀ استقلال نباشد. این نکته حائز توجه است که این افراد از مراکز نگهداری متفاوت داخل استان تهران انتخاب شده‌اند و همۀ آنها از یک مرکز نبوده‌اند. محققان برای یافتن نمونه، مجوز‌های لازم را از سازمان بهزیستی اخذ کردند و پس از مراجعه به مراکز نگهداری گوناگون با در نظر گرفتن نمونه‌گیری هدفمند به انتخاب نمونه‌ها پرداختند.
|
ردیف |
سن |
تحصیلات |
نوع سرپرستی |
|
1 |
25 |
زیر دیپلم |
بی‌سرپرست |
|
2 |
25 |
کارشناسی |
بی‌سرپرست |
|
3 |
24 |
دیپلم |
بی‌سرپرست |
|
4 |
30 |
دانشجوی دکتری |
بدسرپرست |
|
5 |
29 |
دیپلم |
بی‌سرپرست |
|
6 |
24 |
دیپلم |
بدسرپرست |
|
7 |
22 |
دانشجوی کارشناسی |
بی‌سرپرست |
|
8 |
24 |
دیپلم |
بدسرپرست |
|
9 |
24 |
دیپلم |
بدسرپرست |
|
10 |
23 |
کاردانی |
بدسرپرست |
همان‌طور که در جدول 1 اشاره شد، در میان شرکت‌کنندگان 5 نفر در مرکز دولتی و 5 نفر در مراکز خصوصی نگهداری می‌شدند و 5 نفر بی‌سرست و 5 نفر بدسرپرست بودند.
ابزار تحقیق
همان‌طور که گفته شد، در این روش از ابزار مصاحبۀ نیمه‌ساخت‌یافته استفاده شده است. مطابق روش پدیدارشناسی مصاحبه‌های عمیق این پژوهش با این پرسش کلی آغاز می‌شود: در فرایند مستقل‌شدن از بهزیستی مسئلۀ اشتغال را چگونه تجربه کرده‌اید و چه عواملی بر این تجربۀ شما تأثیرگذار بوده است؟ افکار، احساسات و تجربیات خود را در این زمینه برای من توضیح دهید. پس از بیان این پرسش کلی از مشارکت‌کنندگان، سؤالاتی دربارۀ مشکلات، استراتژی‌ها و لحظات تلخ و شیرین تجربۀ آنها پرسیده شد. مصاحبه‌ها در مکان‌های مختلفی صورت گرفت؛ ازجمله دانشگاه تهران، مکان‌های عمومی نظیر پارک‌ها یا کافی‌شاپ‌هایی که در نزدیک محل زندگی آنها قرار داشت. مصاحبه‌های انجام‌شده با اجازۀ شرکت‌کنندگان ضبط گردید و پس از پیاده‌سازی صوت‌ها، کدگذاری انجام شد. محقق با الهام از روش کلایزی در اولین مرحله به حذف جملات و کلمات غیرضروری در مصاحبه پرداخت. در مرحلۀ بعد تولید واحدهای معنایی مقدماتی انجام شد. محققان به جملات معنادار از منظر پدیدارشناسی در سخنان شرکت‌کنندگان توجه کردند و در مرحلۀ اول کدهایی نزدیک به کلمات شرکت‌کنندگان را ایجاد کردند. در مرحلۀ بعد واحدهای معنایی وسیع‌تر یا خوشه‌های مضامین تشکیل شد. این واحد‌ها انتزاعی‌تر بوده و محققان را به توصیف ذات تجربۀ پدیده از منظر شرکت‌کنندگان نزدیک کرد. پس در این پژوهش مطابق روش کلایزی ابتدا اظهارات مهم شناسایی و بعد مجموع اظهارات بهم مرتبط ذیل یک خوشۀ معنایی تم‌بندی شد.
برای سنجش اعتبار پژوهش کیفی و پدیداشناختی نهتنها توجه به نتایج تحقیق، توجه به فرایند تحقیق نیز ضروری است. در این زمینه محقق توجه کرده است که پدیده به‌طور دقیق مشخص شده باشد و به فلسفۀ پدیدارشناسی به اندازۀ کفایت توجه شده باشد. در نمونه‌گیری با نمونه‌هایی که پدیده را تجربه کرده‌اند و می‌توانند توصیفات غنی از تجربه‌ها ارائه دهند، مصاحبه شده است. برای اطمینان از کفایت داده‌های به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها، در موارد لزوم مصاحبه‌های پیگیری انجام شده است. همچنین محقق کوشیده است غوطه‌وری لازم در داده‌ها صورت گیرد تا بهترین تفاسیر ممکن حاصل شود (Sousa, 2014: 213–216). برای افزایش اعتبار از روش بررسی همتایان استفاده شده است و تفاسیر مصاحبه در اختیار دو تن از متخصصان جامعه‌شناسی قرار گرفته است تا باتوجه‌به نظر همتایان اعتبار تفاسیر ارزیابی شود (کرسول، 1398: 254). باتوجه‌به روش بازبینی اعضا نیز محقق پس از انجام مصاحبه با شرکت‌کنندگان دربارۀ داده‌های به‌دست‌آمده با آنها صحبت کرد و دربارۀ صحت داده‌های به‌دست‌آمده نظر مشارکت‌کنندگان را پرسید. طبق ایدۀ پئوپل (2020) محقق از شرکت‌کنندگان خواست دقت داده‌ها را تأیید کنند، نه دقت تفسیر‌ها را (Peoples, 2020: 70)تا از این طریق نیز اعتبار یافته‌ها تأیید شود.
همان‌طور که در بخش نظری بیان شد، در کار کیفی به‌ویژه پدیدارشناسی ابتدا نظریه‌های پیشین یا پیش‌فرض‌های موجود تعلیق می‌گردند؛ اما زمانی که کار مفهوم‌سازی به پایان رسید، محقق می‌تواند برای مستندسازی، توضیح و توصیف بهتر یافته‌ها با نظریه‌های موجود دیالوگ برقرار کند. در این پژوهش نیز این روند اجرا شده است و ارتباط‌گیری با نظریه‌ها بهعنوان امری پسینی، نه امری پیشینی شکل گرفته است؛ بنابراین، در این بخش توضیح تم‌ها صورت گرفته است که اصلی‌ترین یافته‌های تحقیق هستند و دربارۀ تم‌ها بحث و بررسی شده است. در ابتدا محققان سعی کرده‌اند تا یافته‌های خود را برجسته کنند نه نظرات دیگران را، ولی پس از آن نظریات دیگر به‌صورت ارجاعی استفاده شده است.
|
اشتغال بهعنوان اولین اولویت |
درک اشتغال به‌مثابه ضرورتی برای بقا |
|
سیطرۀ اشتغال بر امکان‌های زندگی |
|
|
تجربۀ آسیب درصورت اشتغالنداشتن |
پسرانی که در مراکز نگهداری می‌شوند، با پایان دبیرستان و اخذ دیپلم در آستانۀ مستقل‌شدن از بهزیستی قرار می‌گیرند و به‌صورت اجتناب‌ناپذیری باید وارد بازار کار شوند. برای برخی از آنها ممکن است سربازی، تحصیلات دانشگاهی یا کلاس‌های آموزشی به‌صورت موازی پیگیری شود؛ اما ورود به کار و کسب درآمد در کنار آن اجتناب‌ناپذیر است.
اشتغال اولین قدم برای فرزندان مستقل‌شده در گذار به بزرگ‌سالی خواهد بود که در کنار اقدامات دیگر یا به تنهایی پیگیری می‌شود و انتقال سریع به بزرگ‌سالی را برای آنها رقم می‌زند. نمونه‌هایی از این جملات به شرح زیر است:
«چه نگرانی‌هایی داشتین؟ کار بود. اگر کار داشته باشم بعد به نگرانی‌های دیگه فکر می‌کنم. اگه کار رو درست نکنم، به نگرانی دیگه فکر نمی‌کنم.»
«من رو فرستادن اونجا بدون هیچ پولی. من 4-3 روز غذا نخوردم. چون پولی نداشتید؟ چون هیچی نداشتم. خانۀ مردم کار کردم و بیشتر پول من را ندادند.»
حتی درصورت ورود به مسیرهایی دیگر نظیر سربازی و تحصیلات، رهایی از اشتغال ممکن نیست. این امر موجب فشار مضاعف بر عده‌ای از این جوانان می‌شود؛ بنابراین، یکی از چالش‌های آنها ادامه‌دادن تحصیلات در کنار اشتغال است که در برخی موارد ترجیح آنها بر رهایی از این فشار مضاعف، ترک تحصیل و پیگیری جدی‌تر کار قرار می‌گیرد. یکی از عوامل عمدۀ ترک تحصیل آنها در سال‌های ابتدایی تحصیلات دانشگاهی همین مورد است:
«بعد دیگه کارم تمام‌وقت شد. از این‌ور هم دانشگاهم هست. دیگه کار و دانشگاه. مجبور بودم یک کدوم رو برم. گفتم بذار حداقل درآمد داشته باشیم.»
«یعنی روزایی که از کار برمی‌گردم، خیلی خسته‌ام و نباید بخوابم و باید کارای دانشگاه رو انجام بدم؛ ولی نمیشه. خیلی سخته شرایطش. واسه دوستای من راحت‌تره. اونا دانشگاه نمیرن و سرکار میرن و تفریحشونم می‌کنن. منم تو فکر همین بودم که دانشگاه رو بذارم کنار و سراغ همون کار برم که بتونم به چیزای دیگه برسم.»
«اولش که سرباز بودم، اونجا بودم. صبح ساعت 4 که از خونه در میومدم تا ساعت 2 خدمت بودم. 2 می‌رفتم سر کار قنادی. قنادی کجا؟ سعادت‌‌آباد. تا ساعت 11 شب.»
از زبان و توصیف دقیق ساعت‌ها در مصاحبۀ قبل پیداست که زمان برای این مشارکت‌کننده نه یک ظرف عادی زندگی، بلکه ابزاری برای زنده‌ماندن و هم‌زمان میدانی برای رنج‌کشیدن است. اشاره به ساعت ۴ صبح تا ۱۱ شب، نوعی تجربۀ زیسته از زمانِ فشرده‌شده، گسسته و تهی از لحظۀ انسانی است. این‌گونه زمان شبیه «زمان بردگی» است؛ نه برای رشد یا خلاقیت، بلکه صرفاً برای زیستن حداقلی!
در این روایت، بدن نه ابزاری برای فعالیت خلاق، بلکه میدان کشاکش کار اجباری و اجبار نظامی است. خدمت سربازی و کار فیزیکی در قنادی بدون وقفه و استراحت، نشاندهندۀ نوعی از «مصرف بدن برای بقا» است، نه موضوعِ زیستن. به عبارتی بدن انسانی نه بهعنوان کل یکپارچه، بلکه بهعنوان بدنی تجربه می‌شود که دچار ازخودبیگانگی شده است. از منظر پدیدارشناسانه، این مصاحبه بازتاب‌دهندۀ تجربۀ زیستن در مرز بقا است. استقلال برای این فرد نه نوعی کنش آزادانه، بلکه وضعیتی اضطراری، بدون پشتوانه، بدون انتخاب و توأم با فرسایش بدنی و روانی است. معنای استقلال در اینجا، از درون تهی شده و به «ادامۀ حیات در سخت‌‌ترین شرایط» فروکاسته شده است.
باتوجه‌به مصاحبه‌ای که در ادامه آمده و برخی موارد مشابه، به نظر می‌رسد اگر این اقدام ضروری یعنی ورود به اشتغال برای آنها به‌درستی صورت نگیرد، احتمالاً آسیب‌هایی هم نظیر اعتیاد و خودکشی را به دنبال خواهد داشت که خود موجب ادامه‌یافتن این چرخۀ معیوب خواهد شد؛ به این معنا که اعتیاد موجب دورشدن بیشتر آنها از کار و آسیب بیشتر برای آنها می‌شود.
«دچار افسردگی و انزوا و فکر خودکشی شدم که چنین چیزی باعث شد از زندگی زده بشم. وقتی کار پیدا شد، همه از بین رفت.»
«این حرف‌ها از یک جایی به بعد شما را اذیت می‌کند. من یک روزی خیلی گریه کردم و گفتم پانزدهم خودکشی می‌کنم. از زنم بپرسید می‌گوید. خیلی از بچه‌ها پیش من بودند. خسته شدم که این‌قدر دنبال کار گشتم.»
این سه بُعد که در قالب سه کد محوری «اشتغال بهعنوان اولین اولویت»، «سیطرۀ اشتغال بر امکان‌های زندگی» و «تجربۀ آسیب درصورت اشتغالنداشتن» شناسایی شدند، در کنار یکدیگر خوشۀ معنایی گسترده‌تری را شکل می‌دهند که می‌توان آن را با عنوان «درک اشتغال به‌مثابۀ ضرورتی برای بقا» صورت‌بندی کرد. این خوشه معنایی نمایانگر بن‌‌مایه‌ای مشترک در روایت بیشتر مشارکت‌کنندگان است. برای جوانانِ ترخیص شده، اشتغال صرفاً وسیله‌ای برای تأمین معاش نیست؛ بلکه محور شکل‌گیری استقلال و مرز میان زیستن یا فروپاشی است. تحلیل پدیدارشناختی روایت‌های مشارکت‌کنندگان نشان می‌دهد که «اشتغال» در تجربۀ ریستۀ جوانان مستقل‌شده از بهزیستی، جایگاهی فراتر از فعالیت اقتصادی یا اقدامی برای کسب درآمد دارد. در زیست‌جهان این جوانان، اشتغال به‌منزلۀ عنصر بنیادینی ظاهر می‌شود که امکان زیستنِ استقلال، حفظ ثبات روانی و برقراری حداقلی از سامان زندگی را برای آنان فراهم می‌سازد. بررسی واحدهای معنایی استخراج‌شده از مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که مشارکت‌کنندگان اشتغال را نه یک انتخاب، بلکه شرط اولیه و حیاتی برای ادامۀ حیات مستقل خود تجربه می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که نبود آن می‌تواند به فروپاشی روانی، انزوای اجتماعی و بازتولید چرخه‌های آسیب‌زا بینجامد.در چنین سیاقی، اشتغال بیش از آنکه ناظر به «کارکردن» باشد، به‌صورت ضرورتی وجودی برای بقا تجربه می‌شود.
از میان راهبردهای گذار به بزرگ‌سالی که توضیح داده شد، انتقال آرام و انتقال سریع دو راهبرد اصلی جوانان است (جونز، 1393: 130)؛ اما این جوانان ناچارند انتقال سریع به بزرگ‌سالی را بپذیرند. گذار آنها به بزرگ‌سالی گذاری بی‌وقفه است. این گذار سریع برای آنها اجباری و بدون بازگشت است. این در حالی است که در دوران اخیر گذار جوانان به بزرگ‌سالی طولانی‌تر شده که از آن با عنوان «بحران گذار» یاد می‌کنند. علل بحران گذار را می‌توان در راکدشدن بازار کار جوانان و فراگیرشدن آموزش عالی نام برد (حسنی، 1397: 16)؛ اما برای این جوانان ورود به اشتغال پس از اخذ دیپلم ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
تجربۀ زیستۀ این جوانان نشان می‌دهد که عدم‌ورود آنها به اشتغال بازتاب دهندۀ وضعیت بحرانی روانی و اجتماعی است که برخی از فرزندان ترخیص‌شده از بهزیستی با آن مواجه می‌شوند. برخی از آنها از افسردگی، انزوا و افکار خودکشی درصورت اشتغالنداشتن سخن می‌گویند؛ وضعیتی که در رویکرد پدیدارشناسی به تعبیر یاسپرس (1956) نوعی «تجربۀ مرزی» تلقی می‌شود که فرد را تا آستانۀ نیستی و گسست از جهان اجتماعی پیش می‌برد (Salamun, 2006). در این وضعیت، به تعبیر شوتس (1967) و فوش (2005)، جهان بین‌الأذهانی خاموش شده و فرد در غیاب هرگونه پیوند، نقش یا بازتاب، احساس طرد کامل از زندگی اجتماعی را تجربه می‌کند (Fuchs, 2005; Schutz, 1967)؛ بااین‌حال، مصاحبه‌شونده اشاره می‌کند که «وقتی کار پیدا شد، همه از بین رفت»؛ جمله‌ای که به شکل معناداری بر نقش احیاگرانۀ اشتغال در بازیابی حس تعلق، معنا و بازگشت به جهان اجتماعی دلالت دارد. در این چارچوب، کار صرفاً فعالیتی اقتصادی نیست، بلکه امکان بازتعریف خود، اتصال به ساختار اجتماعی و خروج از وضعیت تعلیق روانی و وجودی است. این روایت به‌روشنی نشان می‌دهد که استقلال پس از ترخیص، اگر با نقش اجتماعی همراه نباشد، می‌تواند نه به رشد فردی، بلکه به تهی‌شدن روانی و ازخودبیگانگی منجر شود. در تأیید این امر جونز (1393) بیان می‌دارد که اگر انتقال سریع با شکست مواجه شود، به ریسک و مخاطرات زیادی می‌انجامد که احتمال بی‌خانمانی، مصرف الکل و مواد مخدر و ... از آن موارد است. جوانان شکست‌خورده از انتقال سریع در مسیر طرد اجتماعی قرار می‌گیرند (جونز، 1393: 131).
|
مشاغل خاص |
مردان حاشیهای بازار کار |
|
تغییر شغل‌های مکرر |
|
|
شرایط نامناسب شغلی |
در این پژوهش به‌جز دو مورد که دانشجوی دکتری (در دانشگاه دولتی معتبر) و دانشجوی کارشناسی (در دانشگاه دولتی معتبر) بودند، مشاغلی که سایر مصاحبه‌شوندگان نام بردند، عبارت بودند از: چسباندن تراکت به دیوار، سیم‌کشی ساده ساختمان، کارگر فروشندۀ لباس، کارگر نظافت منازل و محل کار، آبدارچی، کارگر فروشندۀ پارچه در مغازۀ پارچه‌فروشی، جمع‌آوری و فروش زباله، کارگر مغازه، کارگر در آشپزخانۀ رستوران، دست‌فروشی. از این میان، نمونه چند مصاحبه آمده است:
«چه کار می‌کردین؟ رئیس مرکزمون برام یه دونه کار تو بیمارستان جور کرد. خدماتی بود. یعنی نظافت و اینا؟ بله بله.»
«من خانه مردم می‌رفتم و آشغال جمع می‌کردم. یعنی چه؟ آشغال‌های مردم را جمع می‌کردم. برخی از خانه‌ها آشغال‌ها را دم در می‌گذارند تا شب یکی بردارد. من می‌رفتم آشغال جمع می‌کردم. از آشغال‌ها وسیله بر‌می‌داشتید؟ بله. در سطل آشغال وسیله‌هایی بود، بر می‌داشتم و می‌فروختم.»
«مثلاً می‌رفتم بساط می‌کردم یا کار ساختمون، کارگری پیش بیاد، آشپزی یا هر کاری که می‌تونستم.»
یکی از مواردی که این فرزندان در مصاحبه‌های خود بیان کردند، شرایط سخت و نامناسب شغلی ازجمله ساعات کاری طولانی و حقوق اندک بوده است:
«یه چیزی که خیلی اوکی نیستم باهاش، تایم کاریه که دارم. صبح تا شب سرکاریم. فقط جمعه‌هاس که اونم تا ساعت دو سرکاریم.»
«به‌خاطر کار سنگین دستم به مشکل خورده. کیست آورده.»
همان‌طور که گفته شد، این فرزندان بیشتر مشاغلی با ساعات کار طولانی یا شرایط سخت و حقوق اندک را تجربه می‌کنند و برای رهایی از این وضعیت و به امید شرایط بهتر شغل خود را تغییر می‌دهند؛ اما درنهایت در همین مرتبۀ شغلی باقی می‌مانند. بیشتر این فرزندان در فاصله‌های کوتاه مشاغل خود را تغییر می‌دهند:
«از اون قنادی بله اومدم بیرون. بعد رفتم تو این یکی قنادی. دیگه هی کارم رو عوض می‌کردم. مثلاً آرموتوربندی کار می‌کردم. بعد بنایی کار کردم مثلاً.»
«آره. اونجا تایمش خیلی بالا بود. 9 صبح می‌رفتم تا 4 صبح کار می‌کردم. اومدم بیرون. از این شاخه به اون شاخه کردم. شاخه‌ها رو بگین. بعد آشپزی کجا رفتین؟ آشپزی بود. بعد سیم‌کشی ساختمون بود.»
همان‌طور که مشاهده شد، طی مصاحبه‌های صورت‌گرفته مشخص شد که فرزندان بهزیستی عمدتاً وارد مشاغل در حاشیۀ بازار کار می‌شوند و در جست‌وجوی شغل و درآمد بهتر مکرراً مشاغل خود را تغییر می‌دهند؛ اما درنهایت در همان حاشیۀ بازار کار سرگردان‌اند و نمی‌توانند به بالاتر از آن راه یابند؛ علاوهبرآن اقتضای حاشیۀ بازار کار نیز فاقد ثبات‌بودن است که موجب می‌شود افراد حاشیهای دائماً در معرض تغییر شغل قرار گیرند. درمجموع، این سه مضمون نشان می‌دهد که تجربۀ اشتغال برای پسران ترخیص‌شده در چارچوبی شکل می‌گیرد که خود آنان، آن را «حاشیۀ بازار کار» ادراک می‌کنند؛ در این ساختار، اشتغال به‌مثابۀ فضایی پرمخاطره، بیثبات و فاقد حمایت تجربه می‌شود و مردان جوان احساس می‌کنند که به‌جای آنکه در بازار کار ادغام شوند، ناخواسته در حاشیۀ آن جای گرفته‌اند. این تجربۀ حاشیه‌نشینی، پیامدهای گسترده‌ای برای شکل‌گیری هویت شغلی، احساس ارزشمندی و امکان داشتن آینده‌ای پیش‌بینی‌پذیر دارد و بخش درخورتوجهی از زیست‌جهان آنان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
همان‌طور که گفته شد، جونز (1393) بیان می‌کند که گذار سریع با مخاطرۀ بیکاری، کار ناامن یا کار با دستمزد کم مواجه خواهد بود که در اینجا مشاهده می‌شود همین اتفاق افتاده است (جونز، 1393: 130). همچنین فرلانگ و کارتمل (2007) در نظریۀ خود بیان می‌کنند که تقاضای بازار کار برای کارگران فاقد مهارت کاهش یافته و جوانان کمتر ماهر در حاشیۀ بازار کار به تله می‌افتند و از امنیت شغلی ضعیفی برخوردارند (Furlong & Cartmel, 2007: 28). نظر آنها در مشاغلی که برای فرزندان مستقل‌شده از بهزیستی وجود دارد قابل مشاهده است.
ازنظر بوردیو داشتن سرمایۀ اجتماعی و فرهنگی موجب کسب مزیت در به دست آوردن سرمایۀ اقتصادی می‌شود. همچنین برای افراد دارای خانواده، مدت زمانی که فرد می‌تواند کسب سرمایۀ فرهنگی خود را طولانی کند، بستگی به زمانی دارد که خانواده‌اش می‌تواند وقت آزاد ( زمان فارغ از شرایط اقتصادی) برای او فراهم کند (Townsend, 1979). فرزندان بهزیستی عمدتاً فاقد این فرصت هستند. فرزندان بهزیستی عمدتاً به دلیل رشد در فضای مرکز و فقدان مهارت‌های مؤثر و تحصیلات عالی، فاقد سرمایۀ فرهنگی بوده و همچنین به دلیل معاشرت‌نداشتن با خانواده و خویشاوندان و محدودبودن ارتباطات عمدتاً فاقد سرمایۀ اجتماعی مؤثر نیز هستند. البته در مواردی مسئولین بهزیستی و همچنین مسئولین مرکز نگهداری سعی می‌کنند با معرفی مراکزی برای اشتغال کمبود سرمایۀ اجتماعی را جبران کنند؛ اما انتقال سریع آنها به بازار کار فرصتی برای کسب سرمایۀ فرهنگی بیشتر برای آنها باقی نمی‌گذارد. حتی اگر در مواردی سازمان بهزیستی تأمین‌کنندۀ دورۀ آموزشی مهارت‌یابی برای آنها باشد، این دوره‌ها کوتاه‌مدت یا بدون هدف‌یابی مؤثر بوده و تغییر اندکی در سرمایۀ فرهنگی آنها ایجاد کرده است که این تغییرات به میزانی نبوده که آنها را از حاشیۀ بازار کار نجات دهد.
به نظر می‌رسد که بدسرپرست بودن درمقابل بی‌سرپرست بودن می‌تواند تأثیر اندکی در تأمین سرمایۀ اجتماعی بیشتر داشته باشد؛ اما ساختار مرکز نگهداری می‌تواند تأثیر بسزایی در تقویت سرمایۀ فرهنگی و اجتماعی آنها داشته باشد. برخی مراکز در جهت حمایت و تقویت تحصیلات فرزندان تلاش می‌کنند و در هنگام یافتن کار نیز از سرمایۀ اجتماعی خود برای یافتن شغل برای فرزندان استفاده می‌کنند. این مورد به خصوصی یا دولتی بودن مرکز وابسته نیست، بلکه به ساختار مرکز وابسته است. برخی مراکز ساختار حمایت‌کننده دارند و برخی فاقد آن هستند.
یکی از افراد مصاحبه‌شده دربارۀ یافتن شغل می‌گوید: «رئیس مرکزمون برام یه دونه کار تو بیمارستان جور کرد. خدماتی بود.» یا مورد دیگر می‌گوید: «پیش برادر مدیر مرکز کار فروشنگی انجام می‌دادم. مدیر مرکز این کار را برای من جور کرد.»
علاوه‌براین، باتوجه‌به تحقیق انجام‌شده، وجود حامی مؤثر می‌تواند مقدمات کسب سرمایۀ فرهنگی و اجتماعی بیشتر و درنتیجه دستیابی به شغل بهتر را فراهم کند و در این زمینه بسیار مؤثر باشد؛ برای مثال مصاحبه‌شونده‌ای که در یکی از دانشگاه‌های معتبر دولتی مشغول به تحصیل است، بیان می‌دارد که بدون کمک‌های حامی نمی‌توانست به این تحصیلات دست یابد:
«من رفتم تیزهوشان. از اونجا خیلی بیشتر مارو اذیت کرد (رئیس مرکز). سر تحصیلمون خیلی اذیت می‌کرد. پول کتابی، چیزی می‌خواستم، پول کرایه می‌خواستم ازاون نمی‌گرفتم؛ چون اون خیلی مارو اذیت می‌کرد. سر همین جرئت نمی‌کردیم بهش بگیم پول کرایه می‌خوایم بریم مدرسه. حامی من خیلی کمکم کرد. مثلاً کلاس زبان منو ثبت‌نام کرد. برای تحصیلم خیلی کمک کرد. کتابی لازم داشتم و چیزای دیگه تأمین می‌کرد.»
این روندِ گرفتاری آنها در تلۀ حاشیۀ بازار کار موجب می‌شود که این افراد نتوانند راهی برای عبور از فقر بیابند. همچنین ناچارند شرایط شغلی نامناسب (مثل ساعات کاری طولانی) با حقوق اندک را بپذیرند. این امر اثرات جانبی دیگری نیز در پی دارد. آنها به دلیل فقر حاصل از حضور در حاشیۀ بازار کار عمدتاً از تفریحات و سفرهای بسیار اندک و به تأخیر انداختن ازدواج تا زمان کسب درآمد مناسب خبر می‌دهند:
«کمتر خوش‌گذرونی می‌کنیم و بیشتر جمع می‌کنیم که وسایل خونه رو بگیریم.» و اوقات فراغت خود را این‌گونه توصیف می‌کنند: «کتاب می‌خونم. فیلم هم اکثراً زیاد می‌بینم.»
«زیاد نباید بیرون بریم؛ چون احتمال پول خرج‌کردن هست و معمولاً توخونه می‌مونم و کتاب سیاسی مطالعه می‌کنم یا کتابای معمولی، کارتون، داستان می‌خونم. بیشتر با گوشی ورمیرم و بازی می‌کنم.»
پاسخ این مصاحبه‌شونده نشاندهندۀ نوعی طرد اجتماعی و انزوای ساختاری است که طبق نظریۀ طرد اجتماعی تاونسند (1979) ناشی از عدم‌دسترسی برابر به منابع و مشارکت اجتماعی است (Townsend, 1979). ترجیح به ماندن در خانه و پرهیز از بیرون‌رفتن برای جلوگیری از هزینه، نشانه‌ای از درونی‌شدن الگوهای «فرهنگ فقر» به تعبیر لوئیس است که در آن فرد برای بقا ناچار به محدودکردن خواسته‌‌ها و ارتباطات اجتماعی می‌شود (Lewis, 1967). همچنین نبود سرمایۀ اجتماعی و فقدان حمایت خانوادگی یا شبکه‌ای، او را در حاشیۀ مناسبات اجتماعی قرار داده است (Bourdieu, 1986). این وضعیت گویای جامعهپذیری ناقص و نابرابری ساختاری است که مانع مشارکت فعال این گروه در جامعه می‌شود.
|
توجه‌نکردن به علاقه و استعداد در مرکز |
بازتولید ابژگی |
|
عدم‌امکان پیگیری علاقه و استعداد در زمان استقلال |
این فرزندان در دوران زندگی در مرکز، بیش از آنکه بهعنوان سوژه‌‌های فعال با ظرفیت‌ها، علایق و توانمندی‌‌های فردی دیده شوند، در جایگاه ابژه‌هایی قابل‌مدیریت قرار گرفته‌اند. ساختار مرکز، آنان را نه به‌مثابۀ کنشگرانی دارای عاملیت، بلکه بهعنوان اعضای گروهی همگن تلقی کرده است؛ گروهی که باید در چارچوب مجموعه‌ای از قواعد ثابت، برنامه‌های از پیش تعیین‌شده و الگوهای یکسان زیست کند. در چنین نظمی، تفاوت‌های فردی، استعداد‌ها، انگیزه‌‌ها و مسیرهای شخصی رشد نادیده گرفته شده و امکان تجربۀ نقش‌‌آفرینی، تصمیم‌گیری و بروز قابلیت‌های فردی برای آنان فراهم نشده است:
«زندگی در مرکز حکم سربازی داشت.»
«بقیه‌اش اینه که زیرمجموعۀ جایی نباشیم؛ یعنی مرکزی برنامه‌ای داره، یه نفر از بچه‌ها نمی‌خواد همراهی کنه، ولی چون زیرمجموعه است باید باشه.»
این فرزندان به امید بروز عاملیت و امکان پیگیری علایق و استعدادهای خویش در زندگی پس از مرکز و در هنگام مستقل‌شدن هستند؛ اما آنچه اتفاق می‌افتد آن است که این روند ابژگی و عدم‌توانایی و فرصت بروز عاملیت پس از مستقل‌شدن نیز ادامه می‌یابد:
«گفتن می‌تونی بعد خدمت بری نیروی انتظامی و اینا. نیروی انتظامی هم رفتیم و گفتن آزمون درجه‌داری ماه دی هست. گفتم تا دی نمی‌تونم وایسم؛ چون من تا آخر شهریور خرج و مخارجم با مرکزه و بقیه با خودمه و اینم بهشون گفتم نمی‌تونم برسم و از فکر نظامی‌شدن بیرون اومدم. خیلی دوست داشتم پلیس بشم و نشد.»
مصاحبه‌شوندۀ دیگری که به دلیل فشار کار تحصیلات خود در رشتۀ روان‌شناسی در دانشگاه آزاد را رها کرد، می‌گوید: «من معتقدم همۀ آدما یه استعداد خاصی دارن؛ ولی خب الآن شرایط خیلی مهمه. من مثلاً اگه تو یه خونواده‌ای بودم که تأمین بودم، بهعنوان مثال اهمیت می‌دادن به استعداد من، مثلاً برو درس بخون، مثلاً فوتبال بازی کن. کسی نبود که حتی استعدادمو دریابه، هیچ کی! این دنیا خودش و شرایط یه کاری کرد که بیفتیم به این سمت. الآن شما فکر کن بهعنوان مثال استعداد دارم توی درس. به روان‌شناسی علاقه دارم. ول کنم همه چیو برم سمت دانشگاه. من موندمو اجارۀ خونه، شهریۀ دانشگاه، خرج خورد و خوراک و اوه. یعنی یه جاهایی بخوای هم نمیشه بری سمت استعدادت.»
وی در ادامۀ سخنان خود گفت که در اوقات فراغت کتاب‌های درسی که برای دانشگاه تهیه کرده بوده است مطالعه می‌کند یا مصاحبه‌شوندۀ دیگری که علاقۀ وافری به خواننده‌شدن دارد و در این زمینه بسیار تلاش کرده که موفق نبوده است و حتی در طی مصاحبه برای نشان‌دادن علاقه و استعداد خود در این زمینه شروع به آوازخواندن کرد، می‌گوید: «وقتی کسی می‌تواند این‌طور بخواند، (شروع به خواندن می‌کند ...) باید از این بگذرد؟ من این صدا و احساس را دارم، هیچ‌کس به من در خوانندگی کمک نکرد.»
باتوجه‌به دو مضمون فوق نکتۀ مهم دیگری که از مصاحبه‌های عمیق به دست آمد، بازتولید ابژگی است. این مفهوم به معنای عدم‌امکان ابراز عاملیت یا عدم‌امکان پیگیری علایق و استعدادهای شخصی و توجه به خود در زمینۀ اشتغال، حتی پس از استقلال برای فرزندان بهزیستی است که به‌طورمستقیم یا غیرمستقیم به آن اشاره کردند. فرزندان بهزیستی در محیطی رشد یافته‌اند که عمدتاً به سوژگی آنها توجه نشده است و در اجرای برنامه‌های یکسان و ایجاد شرایط یکسان برای همۀ فرزندان، توجه ویژه به علاقه، استعداد یا مهارت آنها نشده است. برخی از آنها با تصور امکان پیگیری علاقه و ورود به شغل دلخواه وارد جامعه می‌شوند؛ اما همان‌طور که گفته شد، وضعیت اشتغال این افراد در بستر اضطرار، بیچارگی و تسلیم‌شدگی تعریف می‌شود و بیشتر به دلیل دچارشدن به انتقال سریع و اجبار در یافتن شغل در فرصت کوتاه، زمانی برای پرورش یا پیگیری علاقه‌مندی خاص خویش نمی‌یابند؛ ازاین‌رو می‌توان گفت اگرچه از محیط بهزیستی خارج شده‌اند، چرخۀ ابژگی دربارۀ آنها ادامه می‌یابد و هرگز فرصتی برای اعتباردهی به علاقۀ خویش نمی‌یابند. در جامعۀ مدرن امروزی مسیرهای شغلی بسیار متنوع و فردی شده است؛ اما این افراد نمی‌توانند براساس علایق فردی خود، مسیر شغلی خود را انتخاب کنند و ناچارند تسلیم آن شغلی شوند که با آن روبه‌رو می‌شوند و به این صورت چرخۀ معیوب ابژگی ادامه می‌یابد.
یافته‌های مبتنی بر ابژگی و انفعال در مراکز نگهداری را که در مطالب فوق توضیح داده شد، می‌توان با نظریات گافمن (1961) دربارۀ نهادهای تام[9] مرتبط دانست. درواقع مراکز نگهداری از این فرزندان را می‌توان نوعی نهاد تام در نظر گرفت که از ویژگی‌هایی همچون همگونی، نظارت متمرکز و کنترل شدید بر جنبه‌های گوناگون زندگی فردی برخوردار است. ویژگی‌هایی که امکان کنشگری مستقل و شکل‌گیری مسیرهای فردی را محدود می‌کند (Goffman, 1961: 4–7).
تفاوت نظریۀ گافمن(1961) با دستاورد این پژوهش در آنجاست که گافمن نشان می‌دهد که در نهادهای تام، فرایند «تخریب خود» و تبدیل فرد به ابژۀ مدیریت، صرفاً به دوران اقامت در نهاد محدود نمی‌شود و می‌تواند در قالب الگوهای درونی‌شده کنش و انتظار، پس از خروج نیز استمرار یابد (Goffman, 1961: 60)؛ اما در این تحقیق مشاهده می‌شود که بسیاری از کنشگران پس از خروج از مرکز، به‌طور فعالانه در پی بازسازی عاملیت و پیگیری علایق فردی خود هستند. آنچه مانع تحقق این تلاش‌ها می‌شود، نه فقدان میل یا ارادۀ فردی، بلکه محدودیت‌‌های ساختاری و کمبود سرمایه‌هاست. بیشتر کنشگران پس از خروج از مرکز نگهداری تلاش می‌کنند تا عاملیت خود را از سر گیرند؛ اما ساختارهای جامعه و سرمایه‌های اندک همان‌طور که بوردیو توضیح می‌دهد، مانع آن می‌شود. از منظر بوردیو (1986) می‌توان این‌گونه توضیح داد که توجه‌نکردن به استعداد‌ها و علایق فردی در مرکز و تحمیل برنامه‌های یکسان نوعی خشونت نمادین است که بر سوژگی و عاملیت آنها تأثیر گذاشته است. این خشونت نمادین پس از استقلال نیز از پطریق سرمایه‌های محدود اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و ضرورت‌های معیشتی بازتولید می‌شود و امکان تبدیل تلاش‌های فردی به کنش مؤثر و انتخاب شغلی مبتنی بر علاقه را محدود می‌سازد (Bourdieu, 1986).
|
علل فردی بیکاری |
علل بیکاری |
|
علل نهادی بیکاری |
|
|
علل ساختاری بیکاری |
باتوجه‌به مصاحبه‌های صورت‌گرفته و اظهارات شرکت‌کنندگان فرزندان بهزیستی پس از 18سالگی به دنبال شغل روانۀ بازار کار می‌شوند و عمدتاً در حاشیۀ بازار کار، شغل خود را آغاز می‌کنند؛ اما برخی از این جوانان در ورود به بازار کار و یافتن شغل با شکست مواجه می‌شوند. در بررسی علل شکست آنها در این انتقال سریع باتوجه‌به یافته‌های حاصل از تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
برخی از شرکت‌کنندگان اظهار داشتند که تمایلی به شرکت در مشاغل حاشیهای بازار کار ندارند و به دنبال مشاغلی در متن بازار کار یا مشاغلی مرتبط با علاقۀ خود می‌گردند؛ اما باتوجه‌به آنچه در بخش «مردان حاشیهای بازار کار» گفته شد، در بیشتر موارد گزینه‌‌ای جز ورود به حاشیۀ بازار کار ندارند؛ بنابراین، بدون شغل باقی می‌مانند و همان‌طور که گفته شد، احتمالاً دچار آسیب‌های پس از آن خواهند شد:
«... فهمیدم با کارگری آدم به جایی نمی‌رسه. با حقوق ده میلیون میشه امرار معاش کرد و من آدم امرار معاشی نیستم. من به دنیا نیامدم که همینجوری برم.»
عدم چارچوب‌پذیری و برخی بیماری‌های روانی یا جسمی از علل دیگر فردی ترک شغل‌های مکرر و بیکاری است:
«من ذهنم باعث بیکاریم میشه. یعنی چی؟ خیلی پرش افکار دارم. واسه همین ازین شاخه به اون شاخه می‌کنم. در حال پریدنم کلاً. نمی‌دونم چرا. فکر کنم دلیلش همون مصرف مواد و این‌جور چیزا باشه.»
از دیگر عوامل بیکاری این فرزندان عواملی است که به سازمان بهزیستی یا مرکز نگهداری مربوط می‌شود؛ برای مثال نداشتن ضامن برای تعهد در اخذ شغل یا محدودیت ساعت رفت‌وآمد فرزندان که برای مثال مانع اخذ برخی مشاغل مانند نگهبانی برای آنها شده است. حمایت‌نشدن در جهت تقویت سرمایۀ فرهنگی و اجتماعی از سمت مرکز نگهداری نیز از دیگر عوامل مؤثر است:
«اونم زمانش جوری بود که نمی‌تونستم برگردم خوابگاه. مثلاً نگهبانی بود از 12 ظهر تا 12 شب بود که محدودۀ شمال تهران بود و اکثراً اونجا برای نگهبانی می‌خواستن. مسئله داشتم برای برگشت و اگر برمی‌گشتم نمی‌تونستم تو خوابگاه برم.»
«به من گفتن ضامن رسمی می‌خوان و من گفتم ضامن دولتی بیارم و گفتن نمیشه، باید ضامن رسمی باشه. رسمی باشه که بدونیم کارش چیه و دولتی نمی‌دونیم کجا پیگیری کنه. متأسفانه به هر کی گفتم یا دولتی بود یا شرکتی بوده و کسی هم رسمی نبوده و اگه رسمی باشه غریبه بوده و نمیاد ضامن من بشه.»
روایت‌های مشارکت‌کنندگان نشان می‌دهد که تجربۀ بیکاری در میان فرزندان بهزیستی، نه صرفاً حاصل ناتوانی فردی یا فقدان تلاش شخصی، به شکل پررنگی حاصل موانع ساختاری است که مسیر ورود آنان به بازار کار را محدود می‌کند. بسیاری از این جوانان در دوران زندگی در مرکز، از فرصتهای آموزشی، مهارتی و حرفه‌‌آموزی بی‌بهره مانده‌‌اند و هنگام ورود به جامعه با شکافی عمیق میان انتظارات بازار کار و مهارت‌های موجود خود مواجه می‌شوند. فقدان حمایت نهادی و نابرابری فرصت‌ها غالباً بسیاری از مشاغل را برای آنان دست‌‌نیافتنی می‌سازد.
«چون تو سازمانم به ما هیچی یاد ندادن، هیچی! مثلاً فلان کار یا فلان آموزشو. بگن رفتی بیرون این کار رو کن. هیچی به ما یاد ندادن.»
«برای چی باید مدرکش رو داشته باشم. با آقای ... صحبت کردم و گفت باید حداقل لیسانس داشته باشین. گفتم من چرا نمی‌تونم کار کنم؟ گفت نمیشه و باید مدرک داشته باشین.»
«شرایط مختلفی داشت. شرط اول این بود که سابقۀ کار داشته باشین که من همه جا می‌گفتم سابقۀ کار ندارم. بیشتر جاها دیپلم قبول نمی‌کردن. بعضی کارا هم بیمه نداشت. این کار منو سخت می‌کرد.»
علل ساختاری مؤثر بر اشتغال را می‌توان در بستر مفاهیمی چون طبقه، جنسیت و جایگاه اجتماعی تحلیل کرد. فرزندان بهزیستی به‌دلیل فقدان سرمایۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (Bourdieu, 1986) در پایین‌ترین سطوح ساختار طبقاتی جامعه قرار می‌گیرند. از منظر نظریۀ مارکسیستی، طبقۀ حاکم که مالک ابزار تولید است، با بهره‌گیری از سازوکارهای بازار کار، شرایطی نظیر قراردادهای موقت، فقدان بیمه و ساعات کاری طاقت‌فرسا را به طبقات فرودست تحمیل می‌کندا. این شرایط به بی‌ثباتی شغلی، اشتغال حاشیهای و بازتولید فقر ساختاری برای گروه‌هایی مانند مستقل‌شدگان از مراکز بهزیستی منجر می‌شود. آنان در غیاب حمایت‌های نهادی در معرض طرد اجتماعی (Townsend, 1979) و نابرابری دائمی قرار می‌گیرند.
اشتغال یکی از مؤلفه‌های کلیدی در ساختار اجتماعی هر جامعه است که فراتر از کارکرد اقتصادی، دارای ابعاد فرهنگی، هویتی و انسجامبخش نیز است. اشتغال نهتنها به تثبیت فرد در چارچوبهای اخلاقی و اجتماعی کمک می‌کند، در پیشگیری از کج‌رَوی‌های اجتماعی نقش مؤثری ایفا می‌کند. درمقابل، محرومیت از فرصتهای شغلی مناسب می‌تواند نه فقط به فرد، بلکه به ساختار کلی جامعه آسیب وارد کند.
در این میان، اشتغال برای فرزندان مستقل‌شده از سازمان بهزیستی، صرفاً یک نیاز معیشتی نیست، بلکه ابزاری حیاتی برای ادغام اجتماعی، بازسازی کرامت انسانی و شکل‌گیری هویت فردی است. نبود فرصتهای برابر شغلی برای این افراد، نوعی بازتولید نابرابری اجتماعی را رقم می‌زند که در بلندمدت به گسترش فقر، انزوای ساختاری و آسیب‌های اجتماعی منتهی می‌شود.
این جوانان پس از پایان حمایت رسمی بهزیستی، وارد جامعه‌ای می‌شوند که ساختارهای نهادی، فرهنگی و حمایتی آن، آمادگی لازم برای پذیرششان را ندارد. آنها ازنظر منابع اقتصادی، اجتماعی و خانوادگی در موقعیتی محدود قرار دارند و بنا بر دیدگاه بوردیو، از سرمایه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کمتری درمقایسه با همسالان خود برخوردارند (Bourdieu, 1986). همچنین، آنان بیشتر با برچسب‌های منفی اجتماعی مواجه‌اند که در نظریۀ گافمن بهعنوان «ننگ اجتماعی» تعریف می‌شود (گافمن، 1386). این برچسب‌زنی به طرد اجتماعی، انزوای شغلی و تضعیف اعتمادبه‌‌نفس آنان منجر می‌شود. بی‌‌اعتمادی کارفرمایان، فقدان شبکه‌های ارتباطی، نداشتن مهارت‌های تخصصی و بی‌ثباتی روانی، همگی موقعیت شغلی این افراد را به‌شدت تهدید می‌کند.
در این پژوهش با رویکرد پدیدارشناسانه، تمرکز اصلی بر درک تجربۀ زیستۀ این فرزندان در مسیر اشتغال بود. در این چارچوب، اشتغال نه صرفاً بهعنوان پدیده‌ای بیرونی یا موقعیتی اقتصادی، به‌مثابۀ پدیداری بررسی شد که در آگاهی این افراد تجلی می‌یابد. یافته‌ها نشان داد که اشتغال در تجربۀ ذهنی این جوانان، حامل معانی چندلایه‌ای چون بازیابی کرامت انسانی، اثبات ارزشمندی، فرار از حاشیه‌نشینی و تلاش برای ورود به متن جامعه است؛ بنابراین، ذات آگاهی به اشتغال برای این گروه، آمیخته با احساس طردشدگی، امید به پذیرفته‌‌شدن، و جست‌وجوی هویت مستقل است؛ امری که در فضای ساختارمند و گاه طردکنندۀ اجتماعی با موانع عینی و نمادین روبه‌رو می‌شود. این نگاه پدیدارشناسانه امکان می‌دهد تا تجربۀ اشتغال نه فقط بهعنوان موقعیت، بهعنوان زیست‌جهان معنایی مورد فهم قرار گیرد.
اگرچه این جوانان با آرزوی استقلال، شأن اجتماعی و اشتغال مطلوب، ساختار مراقبتی بهزیستی را ترک می‌کنند، در عمل با نظمی مواجه می‌شوند که آنها را نه بهعنوان سوژه‌‌های کنش‌گر مستقل، بلکه به‌مثابۀ «ابژه‌‌های مدیریت‌شده» در حاشیۀ نظم اجتماعی بازتولید می‌کند؛ نظمی که با تکرار مداوم محرومیت، آنها را در وضعیت حاشیهای تثبیت می‌کند.
[1] Leccardi & Ruspini
[2] Bois
[3] Reymond
[4] Dual Labor Market
[5] Internal Labor Market
[6] Guy Standing
[7] Precariat
[8] Demographic characteristics of interviewees
[9] Total Institutions
)