تحلیل گفتمان فضای سوم؛ فضای شهری به عنوان عرصه مقاومت فضایی- سیاسی در شیلی و ایران

مقدمه و بیان مسئله

یکی از مهم‌ترین مسائلی که تقریباً تمامی جوامع را تحت‌تأثیر قرار داده‌، وقوع اعتراضات شهری است. اعتراضات شهری نشانگر واقعیت‌های ‌نادیده‌گرفته‌شده توسط دولت‌ها است. زمانی که شهروندان درمی‌یابند، دولت‌ها برخی مطالبات آن‌ها یا حتی گروه‌هایی از خود شهروندان را نادیده گرفته‌اند، اعتراض جمعی به مهم‌ترین ابزار برای بیان اعتراض تبدیل می‌شود. در اعتراضات شهری مهم‌ترین چیزی که مختل می‌شود، نظم زندگی روزمره است و اساساً هدف اعتراضات شهری ایجاد چنین اختلالی است؛ زیرا اعتراضات شهری با هدف اعتراض علیه نظم سیاسی، اقتصادی یا فضایی موجود یا هرسۀ آن‌ها شکل می‌گیرد. نظم فضایی موجود در جوامع بازتاب نظم سیاسی و اقتصادی جامعه است و به همین دلیل نیز در اعتراضات شهری بسیار مورد توجه و نزاع است. اورتیز و همکاران[1] (2022) بیان می‌کنند که از سال 2013 به این سو، 4 دستۀ کلی اعتراضات شهری وجود داشته است: اعتراضاتی با اهداف سیاسی، اعتراض علیه اصلاحات ریاضتی اقتصادی، اعتراض برای حقوق مدنی و اعتراض در راستای عدالت جهانی (Ortiz et al., 2022: 3).

سوجا[2] (1996) معتقد است که هرگاه نظم فضایی غالب در جامعه به چالش‌کشیده ‌شود، خود این منازعات، فضایی با عنوان فضای ‌سوم ایجاد می‌کند. فضای ‌اول معطوف به ابعاد مادی است. فضای ‌دوم به بازنمایی‌ها و ایده‌هایی دربارۀ فضا ارجاع دارد. فضای ‌سوم به معنای‌ خلق الگوی ‌دیگری از تفکر ورای آن دوگانه است (Soja, 1996: 6 &11)؛ به‌ این ترتیب، می‌توان گفت که اعتراضات شهری معطوف به ایجادکردن یک فضای‌ سوم است؛ فضایی که هم‌زمان ابعاد مادی (عینی) و معانی (ذهنی) فضای ‌شهری را به چالش بکشد. فضای ‌اول، ابعاد مادی یا عینی زندگی شهری است و با بازنمود عینی ساختارهای ‌اقتصادی، سیاسی و اجتماعی حاکم بر نظام زندگی شهری مرتبط است. فضای‌ دوم مرتبط با معانی و کدهای ‌ذهنی است که به شهروندان نشان می‌دهد چگونه فضای ‌اول را باید تفسیر کرد؛ بنابراین، فضای‌ دوم با ابعاد گفتمانی مشروعیت‌بخش به الگوی ‌ساختاری زندگی شهری مرتبط است. در همان لحظه‌ای که اعتراضات شهری شکل می‌گیرد و فضاهای ‌اول و دوم به چالش کشیده می‌شود، فضای ‌سوم در اعتراضات شکل می‌گیرد. در این فضای ‌سوم است که پرفورمنس‌ها یا الگوهای ‌اعتراضی کنش شکل می‌گیرد و هر سه مفهوم چالش‌های ‌ساختاری، منازعات گفتمانی و کنش‌های ‌اعتراضی فضایی در اعتراضات شهری به هم پیوند می‌خورد. فضای سوم فضایی است که در آن ذهنیت و عینیت برای ایجاد تغییر در نظم فضایی و گفتمان هژمونیک مشروعیت‌دهنده به آن نظم، به هم می‌پیوندد. «همه‌چیز در فضای سوم به یکدیگر تلاقی پیدا می‌کنند؛ سوژگی و ابژگی، انتزاع و مادیت، واقعیت و خیال، [امر] قابل‌درک و غیرقابل تصور، [امر] تکرارشدنی و متفاوت، ساختار و عاملیت، ذهن و بدن، آگاهی و ناآگاهی، منظم و بینانظمی[3]، زندگی روزمره و تاریخ بی‌پایان» (Soja, 1996: 56-57)؛ به این ترتیب، فضای ‌شهری به عرصۀ مقاومت فضایی _ سیاسی تبدیل می‌شود؛ معترضان ازطریق به چالش کشیدن نظم فضایی فرصتی را برای نمایش مقاومت سیاسی علیه دولت فراهم می‌کنند.

ورای اهداف و موضوعات اعتراضات شهری، آنچه طی سال‌های ‌اخیر در اعتراضات مختلف بسیار دیده می‌شود، افزایش اهمیت و نقش فضاهای ‌شهری در اعتراضات است. هدف پژوهش کنونی، به‌طور مشخص مطالعۀ تطبیقی _ تاریخی گفتمان حاکم بر دو اعتراض بهار شیلی و اعتراضات آبان‌ماه ایران است. هر دو اعتراضات درنتیجۀ کاهش یارانۀ دولتی بر کالاهای عمومی یا اساسی آغاز شد. اعتراضات سال 2019 شیلی که با عنوان بیداری شیلی نیز شناخته می‌شود، با افزایش قیمت هزینۀ بلیط مترو و اعتراضات آبان‌ماه در ایران با افزایش قیمت بنزین آغاز شد. به تعبیر اورتیز و همکاران (2022) هر دو اعتراض علیه سیاست‌های اقتصادی ریاضتی آغاز شد؛ اما اهداف سیاسی نیز داشتند. باوجود تفاوت در سطح و میزان توسعه‌یافتگی هر دو جامعه، گفتمان اعتراضات (استدلال‌های گفتمانی و کنش‌های گفتمانی) در هر دو اعتراضات ویژگی‌های مشابهی داشته‌ است. وداک[4] (2001/2009) بیان می‌کند که هر گفتمان، صرفاً حاصل درهم‌تنیدگی مجموعه‌ای از استدلال‌های منطقی نیست، بلکه کنش‌ها نیز خودشان حاصل گفتمان‌ها و حتی بازتولیدکنندۀ آن‌ها هستند؛ علاوه‌بر اینکه هر گفتمانی حاصل مجموعه‌ای از تغییرات تاریخی است و ریشه در روند تاریخی هر جامعه دارد. در هر دو اعتراضات شهری مشابهت‌هایی در استدلال‌های گفتمانی و نیز در کنش‌های گفتمانی دیده می‌شود؛ به همین دلیل، پژوهش حاضر به دنبال مطالعۀ تطبیقی این دو جنبش در کنار یکدیگر است؛ به این ترتیب، می‌توان گفت که هدف اصلی پژوهش کنونی، تحلیل گفتمان تطبیقی _ تاریخی فضای سوم در دو اعتراضات شهری شیلی و ایران است که هر دو در سال 2019 میلادی نیز رخ داده‌ است[5].

پیشینۀ پژوهش

باوجود اهمیت و پیچیدگی مفهوم فضای‌ سوم در اعتراضات شهری، کمتر پژوهشی وجود دارد که به‌طور مشخص به چنین موضوعی پرداخته ‌باشد؛ هرچند پژوهش‌های گسترده‌ای در زمینه‌های مرتبط با اعتراضات شهری انجام شده ‌است. باتوجه‌به محدودیت‌های واژگانی در پژوهش کنونی، مهم‌ترین پژوهش‌ها به‌صورت موضوعی مرور خواهد شد.

دربارۀ مطالعۀ زمینه‌های سیاسی اعتراضات اجتماعی در ایران، پژوهش‌های متعددی وجود دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود؛ اما درزمینۀ اعتراضات سال 2019 شیلی، نویسندگان تحقیق حاضر، پژوهش داخلی مشخصی مشاهده نکردند و به چند نمونۀ خارجی اشاره می‌شود.

نوروزپور و دلاوری (1403) د‌ر پژوهشی دربارۀ تغییر الگوهای کنش اعتراضی بیان می‌کنند که معترضان به‌تدریج از تلاش برای بازتعریف ارزش‌های انقلابی ازطریق کنش‌های مدنی در اعتراضات سال 1388 دور شدند و از سال 1396 به این سو، الگوهای کنش خشونت‌آمیز بیشتری را برای اعتراض به دولت به کار بردند. رفیعی بهابادی (1402) در مقاله‌ای بیان می‌کند که هرگاه احساس محرومیت و نارضایتی با عوامل فرهنگی مانند فرهنگ اعتراضی و استفاده از رسانه‌های ‌مشوق اعتراض در کنار یکدیگر قرار گیرد، احتمال دارد تا اعتراضاتی مشابه سال 98 مجدداً رخ دهد. اشرفی دهکردی (1401) به مطالعۀ اعتراضات آبان‌ماه 1398 ازطریق نظریۀ زمینه‌ای پرداخته است. نتیجۀ این پژوهش نشان می‌دهد که متغیرهایی مانند افزایش ناگهانی قیمت بنزین و عدم‌اقناع‌سازی مردم توسط رسانه و دولت متغیرهای‌ علّی _ شرایطی هستند و متغیرهایی مانند ایجاد توقعات پوپولیستی توسط دولت‌های‌ گذشته، حمایت یارانه‌ای دولت از کالاهای ‌اساسی، تبلیغات رسانه‌ای و کاهش سرمایۀ اجتماعی متغیرهای مداخله‌ای _ شرایطی هستند. ریکویلمه و همکاران[6] (2022) به مطالعۀ شیلی پرداخته و بیان می‌کنند که این اعتراضات به نوعی شکسته‌شدن سکوت جامعۀ شیلی درمقابل دولت است و معترضان تغییر قانون اساسی را تنها راه تغییر می‌دانستند. آن‌ها معتقدند که پس از سال‌ها تلاش جامعۀ شیلی برای گذار از استبداد دوران پینوشه، زمان بازنگری مجدد قانون اساسی فرارسیده ‌است. سوما و همکاران[7] (2020) جنبش بیداری شیلی را مطالعه کرده‌اند و بیان می‌کنند که سال‌ها تبعیض و نابرابری طبقاتی مهم‌ترین علت بروز این جنبش بوده ‌است و معترضان ازطریق کنشگری خیابانی و مجازی تلاش کردند تا دولت شیلی را وادار به اتخاذ سیاست‌هایی در راستای عدالت اقتصادی و برابری سیاسی کنند. آن‌ها نه از عقب‌ماندگی اقتصادی، بلکه از بی‌عدالتی ناراضی هستند.

برخی از پژوهش‌های انجام‌شده با تأکید بر ابعاد فضایی اعتراضات اجتماعی انجام شده‌ است. پیشگاهی‌فرد و نصیری زرقانی (1403) با مطالعۀ فضایی شورش‌های ‌شهری پس از انقلاب بیان می‌کنند که الگوی‌ پخش جمعیت در اعتراضات سال 1388 متمرکز و مجاورتی بوده است؛ اما در اعتراضات سال 1396 و 1398 اعتراضات بیشتر الگوی ‌پخش شورشی در حومه‌های شهر و مناطق فقیرتر داشته‌ است. باقرنژاد و همکاران (1401) در پژوهشی سه نوع فضا _ زمان را تعریف کرده‌اند: فضا _ زمان مطلق (شبکه‌سازی در مکان‌های مستقل)، فضا _ زمان نسبی (شبکه‌سازی اجتماعی) و فضا _ زمان رابطه‌ای (شبکه‌سازی در فضاهای نمادین) و سپس این نتیجه را مطرح می‌کنند که در شرایطی که هر سۀ این فضا _ مکان‌ها هم‌زمان با هم شکل بگیرد (فضا _ زمان مطلق و نسبی یا فضا _ زمان مطلق و رابطه‌ای با یکدیگر اگر حضور داشته باشند)، امکان موفقیت جنبش‌های اجتماعی در ایران افزایش خواهد یافت. ورنر[8] (2025) در مطالعۀ جنبش مسکن و عدالت یونان بیان می‌کند که گفتمان حاکم بر آن جنبش، «گفتمان انسجام‌بخش» بوده‌ است؛ زیرا معترضان تلاش کردند تا فارغ از تفاوت‌های مربوط به پایگاه اقتصادی _ اجتماعی، و قومیتی و دینی، دامنۀ دربرگیرندگی گفتمان جنبش را ازطریق سخنرانی‌های خیابانی و تغییر حس مکان، یعنی ایجاد فضایی امن با دامنۀ گسترده برای اعراض گسترش دهند.

گروهی دیگر از پژوهش‌ها نیز بر نقش رسانه‌ها در اعتراضات شهری متمرکز است. قنبری و مؤمنی (1399) در پژوهشی به نقش کمپین آبان 98 در اینستاگرام پرداخته‌اند. نتایج تحقیق آن‌ها نشان می‌دهد که اگرچه این کمپین در ابتدا کاربرانی را جذب کرد، رویکرد غالب آن (منفعل‌پنداری کاربران و ارتباط یک‌سویه با آن‌ها) درنهایت باعث شد تا نتواند نقش طولانی‌مدتی داشته باشد. گراماتیکوپولو[9] (2025) جنبش زنان را در یونان مطالعه کرده است. او معتقد است که گفتمان جنبش فمینیستی همواره درحال پیوندزدن دو فضای فیزیکی و مجازی به یکدیگر است، تاجایی‌که بخشی از فعالیت این جنبش بازخوانی روایت‌های فمینیسم در یونان ازطریق داده‌های مجازی است که درنهایت، این بازخوانی مجازی، محتوای کنشگری‌های فیزیکی شهری را تعیین می‌کند؛ برای مثال، بازخوانی روایت‌های زنان قربانی خشونت باعث شد تا میدان سین‌تاگمای شهر آتن ازطریق نصب بنر و دیوارنوشته‌های اعتراضی توسط فعالان جنبش بازطراحی شود. این دو پژوهش، معدود مواردی هستند که تحلیل گفتمانی ارائه کرده‌اند، هرچند همچنان روش آن‌ها تحلیل گفتمان انتقادی است. ویلوپو و دیجکما[10] (2024) در پژوهشی به مطالعۀ مردم‌نگارانۀ اعتراضات جنبش «زندگی سیاهان مهم است» در شهر ژنو سوییس پرداخته‌اند. نتایج تحقیق آن‌ها نشان می‌دهد که شهروندانی که با حقوق سیاهان و این جنبش موافق هستند، ابتدا ازطریق ایجاد پیوندهای مجازی در شبکه‌های اجتماعی به خواسته‌های معترضان به نژادپرستی آگاه می‌شدند و سپس خواسته‌های آن جنبش را در دیوارنگاره‌ها ترسیم می‌کردند.

همان‌گونه که ذکر شد، پیشینۀ تحقیق درزمینۀ مطالعۀ گفتمانی جنبش‌های‌ شهری بسیار پراکنده است و باوجود تحقیقات متعدد، انسجام موضوعی بین پیشینۀ تحقیق یافت نمی‌شود. پژوهش‌های داخلی توجه زیادی به مطالعۀ فضایی اعتراضات شهری نداشته‌اند. در پژوهش‌های خارجی نیز نگاه گفتمانی بیشتر دیده می‌شود؛ اما بیشتر تحلیل‌ها به مسائل سیاسی محدود شده‌ و نگاه تاریخی‌ _ تطبیقی نیز دیده نمی‌شود.

مبانی مفهومی

سوجا تحت‌تأثیر لوفور[11] (1991) بیان می‌کند که سه نوع فضا وجود دارد:

«1) فضای اول که اشاره به جهان مادی واقعی دارد... . فضای اول اساس بر مادیت ذاتی اشکال فضایی شکل گرفته‌ است؛ چیزهایی که به‌صورت تجربی قابل‌ترسیم هستند؛ 2) فضای دوم که به درک واقعیت مادی ازطریق بازنمایی‌های تصورشده از فضامندی ارجاع دارد... . فضای دوم در ایده‌هایی دربارۀ فضا یا صورت‌های ذهنی و شناختی بازنمایی‌های فضایی قابل‌درک است و 3) فضای سوم که به معنای تولید خلاقانۀ ترکیب و بسط فضای اول و دوم است... . سوم‌سازی تصور فضایی[12] خلق الگوی دیگری از تفکر که ورای فضاهای مادی و ذهنی دوگانۀ سنتی ترسیم می‌شود و حتی بالای سر آن‌ها ازنظر غلبه، مادیت و معنا قرار می‌گیرد.» ( Soja, 1996: 6 &11).

فضای سوم فضایی است برای به چالش‌ کشیدن نظم مادی و ذهنی که توسط فضای اول و سوم ساخته ‌شده ‌است؛ بنابراین، فضای سوم فضایی برای مقاومت و تغییر است؛ فضایی که در آن، مفاهیمی مانند قدرت، هژمونی، دیگری، سوژگی و عدالت می‌تواند بازتعریف شود؛ بنابراین، فضای سوم نه‌تنها مفهومی فضایی، بلکه مفهومی سیاسی نیز است. «فضای سوم انتخاب ‌سیاسی، یک مکان ملاقات برای همۀ سوژه‌های پیرامونی و حاشیه‌ای است که [در حاشیه] مکان یافته‌اند. در این فضایی که به‌لحاظ سیاسی، مطالبه و متهم ‌شده است[13]، فرم رادیکال و متفاوت شهروندی می‌تواند تعریف و شناخته‌ شود[14].» (Soja, 1996: 35)

فضای سوم فضایی است برای اعمال سوژگی شهروندان طردشده علیه نظم فضای اول و دوم که به‌لحاظ مادی و ذهنی آ‌ن‌ها را نادیده‌ گرفته است؛ هرچند سوجا، خود فضای سوم را نیز صرفاً بستری ابژه‌گونه برای خلق سوژگی سیاسی نمی‌داند، بلکه خود فضا را سوژه‌ای تعریف می‌کند که در کنار شهروندان به بازتعریف خودش کمک می‌کند. فائیبیش و همکاران[15] (2026) معتقدند که فضای سوم فضایی است برای مقاومت و مبارزه برای رسیدن به شرایطی که تعامل همۀ گروه‌های اجتماعی براساس دو مؤلفۀ حضور در مکان فیزیکی و به رسمیت ‌شناختن اجتماعی همۀ گروه‌های شهروندی ممکن باشد. فضای سوم فضایی است که تلاش می‌کند دامنۀ دربرگیرندگی دموکراتیک فضای سوم را گسترش دهد. دوگانه‌های محدودکننده مانند اکثریت/ اقلیت مانع از خلق مفهوم سوژگی می‌شوند؛ در‌صورتی‌که فضای سوم فضایی برای خلق سوژگی رادیکال برای توانمندسازی حاشیه‌رانده‌شدگان مقاومت علیه هژمونی است (Soja, 1996).

ییفتاچل[16] (2009a/2009b) معتقد است که در شهرهای امروزی، بسیاری از مناطق و گروه‌هایی از شهروندان نادیده گرفته می‌شوند و ناچار هستند که در مناطق خاکستری شهری زندگی کنند؛ مناطقی که گروه‌هایی عملاً در آن فضای شهری زیست دارند و درعین‌حال ازلحاظ قانونی نیز پذیرفته نشده‌اند. فضاهای خاکستری فضاهایی است که به‌لحاظ عینی وجود دارد، اما به‌لحاظ ذهنی، غیرقانونی تعریف و طرد می‌شوند. کیانفر و رفیعیان (2025) نیز فضای خاکستری را فضایی می‌دانند که در گفتمان زیست شهری در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نادیده گرفته شده است و به فضایی برای زیست شهروندانی تبدیل شده‌ که عملاً در سیاست‌گذاری‌های شهری نادیده گرفته شده‌ است و در قالب گفتمان‌هایی مانند دربرگیرندگی، فقر و دموکراسی می‌توان نشانه‌ای از گروه‌های خاکستری یافت. می‌توان گفت شاید در برخی شهرها، برخی گروه‌های اجتماعی مانند مهاجران به‌صورت آشکارا و بنا به دلایل قانونی در مناطق خاکستری زندگی کنند؛ اما در برخی جوامع این زیست خاکستری به‌صورت ضمنی و برای گروه‌های گسترده‌تری از شهروندان وجود دارد. در جوامعی که سیاست‌های شهری عملاً براساس تبعیض‌های فضایی علیه گروه‌های گسترده‌ای از شهروندان مانند طبقۀ کارگر، زنان یا مانند آن شکل می‌گیرد، دامنۀ فضای خاکستری به‌لحاظ قانونی نیز گسترش می‌یابد. چنین شرایطی، عملاً زیست خاکستری را نیز به‌صورت تبعیض‌آمیز، اما ضمنی قانونی می‌کند و همین امر به بروز خشم فضایی بیشتری منجر می‌شود. اگر زیست خاکستری برای گروه‌های اقلیت مشخص مانند مهاجران، معطوف به پذیرش قانونی است، در برخی جوامع به‌صورت ضمنی، فرودستان جامعه در سیاست‌گذاری‌های اقتصادی و سیاسی نادیده گرفته می‌شوند و فرمی فرودستانه از زیست خاکستری به آن‌ها تحمیل می‌شود؛ به این ترتیب، می‌توان گفت که مفهوم فضای سوم به معنای فضایی است که در آن شهروندان تلاش می‌کنند تا نظم فضایی موجود در فضای اول و سوم را به چالش بکشند و از این طریق به سوژه‌های سیاسی تبدیل شوند که به دنبال به چالش‌ کشیدن هژمونی گفتمانی موجود و واردشدن به نزاع‌های گفتمانی هستند تا به تعبیر مریفیلد[17] (2013) موقعیت اقلیت‌بودگی خود را بازتعریف کنند. «فضای اقلیت یک فضای سیاسی، جمعی و بیانگرانه[18] است؛ بنابراین، فضایی است برای ابراز بدنی به‌صورت یک صدای جمعی[19]. فضای سوم قطعاً یک فضای خلاقانه و تصدیق‌آمیز است. یک کنش خلاقانه _ زیست‌شده[20] است که ازطریق موقعیت تضادگونه‌اش[21] یک پایداری[22] را ترسیم می‌کند.» (( Merrifield, 2013: 112-113

بنابراین، فضای سوم، باوجود ماهیت متضادش با وضعیت فضایی کنونی به دنبال تغییر این وضعیت برای ترسیم و بازتعریف نظم فضایی جدید است؛ با این تفاوت که این نظم فضایی جدید توسط اقلیت‌های فضایی، یعنی شهروندانی شکل می‌گیرد که توسط نظم فضایی کنونی، اقلیت شناخته شدند، تا دامنۀ دربرگیرندگی فضایی را گسترش دهند و تلاش کنند تا فضای اکثریت دموکراتیک بسازند. مریفیلد (2013) معتقد است که یکی از مهم‌ترین وقایعی که شهروندان را وامی‌دارد تا علیه این اقلیت‌بودن اعتراض کنند، «جنبش‌های اشغال[23]» است. اعتراضات شهری وقایعی است که ازطریق آن‌ها، شهروندان به دولت‌ها یادآوری می‌کنند که آن‌ها سوژه‌های سیاسی هستند یا به دنبال تعریف، بازتعریف یا گسترش دامنۀ آن سوژگی هستند. «مرکزیت اشغال به دلیل حضور فیزیکی راکد آن در یک موقعیت مرکزی نیست؛ اشغال‌ها [اشغال فضاهای شهری] به‌طور فعالانه در ایجاد مرکزیت نقش دارد. آن‌ها موقعیت‌های مرکزی خودشان را می‌سازند. دقیقاً به همین دلیل است که آن‌ها نمی‌توانند رانده [حذف] شوند؛ شما نمی‌توانید انقلاب را برانید.» (Merrifield, 2013: 67)

به این ترتیب، باوجود اینکه می‌توان با اعتراضات شهری برخورد و مقاومت فیزیکی کرد، نمی‌توان فضاهای مقاومت و اشغال را که در ذهن سوژه‌گونۀ معترضان تعریف شده است، ازبین برد؛ زیرا جنبش، فضای عمومی خاصی را برای خودش تعریف می‌کند تا بتواند علیه گفتمان هژمونیک غالب مقاومت کند. به تعبیر هالیدی[24] (2022) مفهوم فضای سوم با مؤلفۀ ادغام و عبور از دوگانه‌هایی مانند مرکز _ حاشیه تعریف می‌شود و معتقد است که فضای‌ سوم امکان تعاملات بلوک‌های فرهنگی را ممکن می‌کند. فضای سوم زمانی شکل می‌گیرد که دوگانه‌ای مانند اقلیت _ اکثریت از بین برود و الگوی روابط جدیدی بازتعریف شود؛ الگویی که به همۀ بلوک‌های فرهنگی در شهر، امکان تعامل عادلانه بدهد. هاگ[25] (2021) نیز بیان می‌کند که فضای ‌سوم به هر گروه طرد‌شده‌ای امکان می‌دهد تا موقعیت فرودستی خودش را بازتعریف کند. فضای سوم فضایی برای چانه‌زنی بر سر داشتن موقعیتی برابر با دیگر گروه‌های اجتماعی است؛ فضایی برای دیگرسازی فضا به‌نحوی‌که فضای مادی و ذهنی به نفع فرودستان تغییر کند.

دراین‌میان، مریفیلد (2013) به‌شدت بر نقش رسانه و فضای مجازی تأکید دارد. او معتقد است که مهم‌ترین لحظات در اعتراضات شهری به‌صورت دیجیتالی شکل می‌گیرد ؛چون مهم‌ترین لحظات در خیابان به‌صورت دیجیتالی ضبط، منتشر و عمومی می‌شود. همان‌گونه که توفکی[26] (2017) بیان می‌کند، فضای مجازی صرفاً کپی ساده از فضای فیزیکی شهری نیست، بلکه این دو فضا همدیگر را تولید و بازتولید می‌کنند. میلان و برالدو[27] (2024) معتقدند که اینترنت به معترضان فرصت می‌دهد تا آن روایتی را که می‌خواهند ازطریق کنشگری هشتگ[28] تولید و منتشر کنند. کاستلز[29] (1393) نیز بیان می‌کند که شبکه‌های‌اجتماعی بخشی از اعتراضات شهری است و کنشگری مجازی، خودش به معنی‌بخشی اعتراضات کمک می‌کند؛ به‌این‌ترتیب، فضای ‌اقلیت توسط اقلیت شهری مطرود شکل می‌گیرد تا بستری برای اعتراض باشد؛ اعتراضاتی که در بستر فضای‌ شهری شکل می‌گیرد؛ زیرا فضای‌ شهری بازنمای انواع تبعیض‌ها در سایر حوزه‌هاست. فضای ‌اقلیت هیچ‌گاه پایان نمی‌یابد؛ زیرا در نزاع‌های گفتمانی، همواره گروه‌هایی هستند که به‌صورت صریح یا ضمنی از حوزۀ گفتمان هژمونیک خارج و به اقلیت تبدیل می‌شوند. به تعبیر تورن[30] (1398) در این فرایند، شهروندان فرودست به سوژه‌های سیاسی تبدیل می‌شوند که فرایند دائمی تلاش برای آزادی و دموکراتیک را آغاز می‌کنند. «سوژه یعنی کسی که قابلیت و ارادۀ کنشگربودن را دارد تا به‌این‌وسیله، محیط خود را اصلاح کند و مرزهای آزادی و مسئولیت‌پذیری را بگستراند..» (تورن، 1399: 229) این آزادی می‌تواند هر بُعدی داشته باشد، اعم از آزادی فضایی. سوژه‌های شهری می‌توانند تلاش کنند تا آزادی فضایی‌شان را ازطریق اعتراض علیه قواعد نظم فضایی موجود به ‌دست بیاورند. باتزلاف و دفلوریان[31] (2024) معتقدند که امروزه، باتوجه‌به شکست سازمان‌های جنبش‌های اجتماعی که عمدتاً مربوط به جنبش‌های کلاسیک است، الگوی جدیدی از کنشگری اعتراضی به‌ وجود آمده است که می‌توان آن را کنشگری مستقیم[32] و سیال[33] یا عمل‌محور[34] نامید. امروزه، معترضان تلاش می‌کنند تا سوژگی جمعی‌شان را به‌جای عضویت در سازمان‌های مرتبط با جنبش‌ها به‌صورت کنش جمعی هماهنگ، اما بدون سازمان نشان دهند. این الگوی سوژگی مبتنی بر اجرای عملی کنش اعتراضی به‌صورت مستقیم در خیابان، بدون محدودشدن به برنامه‌ریزی‌های سازمانی مرتبط با جنبش است.

بنابراین، فضای‌اقلیت یعنی نزاع دائمی اقلیت‌ها برای استفاده از حق به شهر به‌عنوان حق سیاسی. «حق به شهرصرفاً ابزاری برای ادعا دربارۀ یک فضای مشخص از شهر به‌عنوان مکانی برای سکونت نیست، بلکه آن یک ادعای استراتژیک در یک جنبش بزرگ‌تر برای حق به زندگی نه صرفاً در فضای شهری، بلکه فضا به‌طورکلی است. ما به راه‌هایی نیاز داریم که فضای‌ فیزیکی را برای دموکراسی خلق کند (Purcell, 2008: 103 & 151). مطالبات سیاسی فرم شهری به خودشان می‌گیرند تا بازنمایی عینی نیز پیدا کنند؛ به بیان دیگر، فضای شهری و فضای سیاسی درهم‌تنیده است. معترضان ازطریق اشغال فیزیکی فضای شهری نشان می‌دهند که موجودیت عینی دارند و فقط جمعیتی تخیلی نیستند. «در فضای‌ عمومی، در پیچ‌های خیابان یا در پارک‌ها، در خیابان‌ها در طول شورش‌ها و اعتراضات، سازمان‌های‌سیاسی می‌توانند خودشان را درمقابل یک جمعیت بزرگ‌تر بازنمایی کنند و این بازنمایی به خواسته‌های آن‌ها نوعی اجبار می‌دهد. فضای عمومی، فضای امر عمومی است.» (Mitchell, 2003: 129 &131) به‌عبارت‌دیگر، شهروندان می‌توانند از فضای‌عمومی برای اهداف سیاسی استفاده کنند و این شرایط دقیقاً یعنی حق به شهر. کانلاس و هوئنک[35] (2025) بیان می‌کنند که فضای سوم در شرایطی شکل می‌گیرد که افراد براساس حقی که به شهر دارند، برای ساختن فضاهایی دیگر[36] مبارزه کنند و الگوی تجربۀ زیستۀ خودشان را در فضای شهری تغییر دهند. آن‌ها معتقدند که امروزه، برساختن فضاهای سوم محدود به فضای شهری نمی‌شود، بلکه شبکه‌های اجتماعی نیز به بخشی از بستری تبدیل شده‌ است که شهروندان ازطریق آن‌ها، فضای سوم را برساخت می‌کنند؛ شرایطی که در آن، فضا در کنار پیام‌های فضای مجازی در قالب کد دیده می‌شود. «[دوگانه] کد/ فضا به فضاهایی ارجاع دارد که فعالیت‌های فضایی و نرم‌افزاری عمیقاً درهم‌تنیده می‌شوند و هریک، دیگری را در یک فضای واقعی می‌سازد که وجود هردوشان را به‌صورت مستمر ممکن می‌کند.» ( Canelas & Hoehnk, 2025: 384) آن‌ها معتقد هستند که کنش‌های فضایی و اینترنتی، هردو به برساخت فضای سوم کمک می‌کند. کدها در اعتراضات شهری بسیار مهم‌ است؛ همان‌گونه که ملوچی[37] (1996 1989/) بیان می‌کند، هدف هر اعتراض جمعی، تغییردادن کدهایی است که گفتمان هژمونیک، آن را به جامعه تحمیل کرده‌ است. هر اعتراض اجتماعی به دنبال این است که کدهای فرهنگی جدیدی را به دولت و قدرت مسلط تحمیل کند. به چالش ‌کشیدن و تغییردادن کدها عملاً نوعی ایجاد چالش و نزاع گفتمانی ازطریق بسیج سیاسی است. «گفتمان‌هایی هم که رسانه می‌سازد، همان گفتمان ما است؛ اما نه به این صورت که به‌سادگی به ما تحمیل شده‌ باشد، بلکه به این صورت که همه در دامنه‌های ‌مختلف و با هر سطح از قدرت و آگاهی در ساختن آن مشارکت کرده‌اند.» (Melucci, 1996: 81 & 226) بنابراین، منازعات گفتمانی، یعنی منازعه بر سر کدهایی که نظم فضای شهری را شکل می‌دهد.

این منازعۀ گفتمانی مابین معترضان و دولت، به‌نوعی اعتراض فضایی علیه نادیده‌انگاری سیاسی است؛ اعتراضی که شهرها را به شهرهای شورشی (Swyngedouw, 2018) و معترضان را به شهروندان شورشی (Holston, 2008) تبدیل می‌کند که مبارزه‌شان بر سر بازپس‌گیری قدرت سوژگی سیاسی است. «سوژه‌سازی سیاسی ازطریق به‌ صحنه‌ کشاندن و فعال‌کردن برابری آشکار می‌شود. سوژه در فضا ظاهر می‌شود و هم خودش و هم پیکربندی اجتماعی _ فضایی را ازطریق کنش‌های فضاسازی ناسازگارانه[38] تغییر می‌دهد.» (Swyngedouw, 2018: 52-53) فضاسازی ناسازگارانه نوعی ارجاع به چالش‌های گفتمانی است. در مرحلۀ ‌اول، سوژه‌سازی ازطریق به‌ خیابان کشاندن شهروندان و ‌به‌صورتی عینی و فیزیکی آغاز می‌شود؛ اما کنشگری‌های شهروندان در فضای ‌عمومی است که می‌تواند ویژگی‌ها و مختصات گفتمان جدید را آشکار کند. ازآنجایی‌که فضای ‌شهری مهم‌ترین بستر بازنمایی انواع تبعیض‌ها است، بهترین فضا برای مقاومت علیه آن تبعیض‌ها نیز قلمداد می‌شود و به همین دلیل است که شهروندان شورشی، همواره خیابان را به‌عنوان بستری برای اعتراض علیه نظم موجود می‌دانند و به همین دلیل نیز آن‌ها شورشی هستند؛ زیرا علیه گذشته‌ای اعتراض می‌کنند که درحال حاضر آن‌ها را دربر گرفته است.

نظم موجود الزاماً نظمی برابر نیست، بلکه گاهی کاملاً براساس نابرابری و نادیده‌انگاری بنا می‌شود و به تعبیر دیکچ (2007) گاهی فرودستان شهری به‌صورت دائمی از سیاست‌ها حذف و طرد می‌شوند و جغرافیای ‌سرکوب را شکل می‌دهند. «مجموعه‌ای از جغرافیاهای بزرگ‌تر بیکاری، برچسب‌زنی، سیاست ‌شهری و شورش وجود دارد که همان جغرافیای ‌سرکوب هستند.» (Dikec, 2007: 158)؛

بنابراین، حتی فقر شهری نیز یعنی زیست در جغرافیای سرکوب که نتیجۀ آن می‌تواند اعتراضات شهری باشد، نه صرفاً به دلیل فقر بلکه به این دلیل که توسط دولت و سیاست‌هایش نادیده‌ گرفته شده‌اند و می‌خواهند ازطریق اعتراض خیابانی، گفتمان جدیدی را بر دولت حاکم کنند که ازطریق آن بتوانند نظم فضایی شهری و استدلال‌های سیاسی حامی آن را تغییر دهند؛ به همین دلیل، برساخت فضا گاهی ازطریق مطالبۀ اصلاح ساختارها بیان می‌شود (Löw, 2016). نتیجۀ این شرایط، چیزی است که دیکچ (1401) آن را خشم شهری می‌نامد. همان‌گونه که جاسپر[39] (2014 /2018) بیان می‌کند که در هر اعتراض اجتماعی، معترضان تلاش می‌کنند تا روایت هژمونیک را به چالش بکشند. معترضان خودشان را قربانی‌های گفتمان هژمونیک و مجریان شرور آن تعریف می‌کنند؛ قربانی‌هایی که اگر بتوانند هژمونی گفتمان مسلط را به چالش بکشند، تبدیل به قهرمان خواهند شد. در این رویکرد، تغییر نظم فضایی تنها فرایندی است که از قربانیان، قهرمانان شهری می‌سازد؛ به‌این‌ترتیب، فضا حاصل تعاملات مابین کنش و آرایش‌های ساختارهایی است که الزاماً فضایی نیستند، اما بر منطق فضایی اثر می‌گذارند و اعتراضات شهری تلاش برای تغییر این منطق‌های ساختاری نیز است. مطالبه‌ای که با ساختن فضاهای جایگزین و بازتعریف آن‌ها صورت می‌گیرد (Atkinson & Rosati, 2020)؛ درنهایت، فضای سوم فضایی است که در آن، مجموعه‌ای از منازعات هژمونیک در قالب اشغال فیزیکی خیابانی و منازعات مجازی رخ می‌دهد؛ با این هدف که نظم فضایی و منطق سیاسی حاکم بر آن تغییر کند و فرمی عادلانه‌تر به خود بگیرد.

به‌طورکلی در اعتراضات شهری، فضای شهری و خیابان‌های آن، به اصلی‌ترین بستری تبدیل می‌شود که به معترضان امکان می‌دهد تا به سوژگی سیاسی‌شان فرمی فضایی بدهند و علیه گفتمان هژمونیک سیاسی و قدرت حاکم دست به اعتراض بزنند. «جنبش‌های اجتماعی در سوق‌دادن افراد و گروه‌های کم‌بضاعت شهری و متعلق به طبقات پایین از حاشیه به متن سیاست به‌نحو نسبتاً موفقیت‌آمیزی عمل کرده‌ و بازتاب‌دهندۀ صدای اعتراضی آنان در افکار عمومی و حاکمیت‌ها در سطح ملی و جهانی بوده ‌است و میل به حضور و به تصرف درآوردن خیابان‌ها و میدان‌های اصلی شهر را اهرم پیش‌برندۀ مطالبات و اهداف جنبش خود می‌داند و آن را تنها راه چانه‌زنی بر سر ارضای نیازهایشان می‌یابد. لحظۀ انقلابی یعنی همان لحظۀ رویارویی و برابری‌طلبی سوژۀ مدرن با سویۀ انضباطی نظم حاکم در خیابان.» (بهرامی برومند، 1403: 5-4) می‌توان گفت که فضای شهری در اعتراضات اجتماعی به فرودستان جامعه و هر گروه اجتماعی طردشده امکان می‌دهد تا با حضور در خیابان به دولت این پیام را منتقل کنند که دیگر در قبال نادیده‌ گرفته ‌شدن توسط دولت، سکوت نخواهند کرد و تا زمان دیده، شنیده و درک‌شدن در خیابان باقی خواهند ماند. تاجیک (1403) نیز معتقد است که در جنبش‌های اجتماعی معاصر که ماهیتی پساساختارگرایانه و پست‌مدرن دارند، منازعات اصلی منازعاتی گفتمانی و ضدمرکزیت‌گرا است که همۀ گروه‌های متمایز از اکثریت قدرتمند را در برگرفته و زندگی روزمره را نیز درگیر می‌کند؛ علاوه‌برآن، جنبش‌ها ماهیتی کارناوالی پیدا کرده است؛ به این معنا که تداوم جنبش ازطریق مقاومت محلی و در سطح خرد (کنش) صورت می‌گیرد و امروزه، تمایزی مابین شورش‌ها و کارناوال‌های جمعی نمی‌توان دید (تاجیک، 1403: 59-56)؛ به‌این‌ترتیب، معترضان در جنبش‌ و اعتراضات اجتماعی امروزی، از خیابان برای کنشگری در سطح خرد و برساخت گفتمان‌های اعتراضی استفاده می‌کنند.

روش تحقیق

روش تحقیق پژوهش حاضر، روش تحلیل گفتمان تاریخی[40] است که وداک آن را ارائه کرده ‌است. این روش زیرمجموعۀ رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی قرار می‌گیرد. این رویکرد به کنش به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های گفتمان تأکید دارد؛ اما به دنبال طرح مفهوم «تاریخ» در امر گفتمانی نیز است و به‌نوعی تغییرات تاریخی گفتمان‌ها را مدنظر قرار می‌دهد. وداک (2009) تأکید زیادی بر متن و هر داده‌ای دارد که بتوان آن را به متن تبدیل کرد. «گفتمان شاخه‌ای از اعمال ‌نشانه‌شناختی وابسته ‌به ‌متن است که در حوزه‌ای خاص از کنش ‌اجتماعی موقعیت‌ یافته‌ است؛ به‌صورت اجتماعی، برساخت شده و برسازندۀ [شرایط] اجتماعی است. گفتمان مرتبط است به استدلال دربارۀ دعاوی اعتباری مانند حقیقت و اعتبار ‌هنجاری که شامل بازیگران‌ اجتماعی متعددی می‌شود که عقاید متفاوتی دارند. متن‌ها بخشی از گفتمان‌ها هستند. متن‌ها معمولاً بخش‌هایی از منازعات ‌اجتماعی هستند که مسیر ایدئولوژی‌های تفاوت‌ساز را که برای غلبه و هژمونی مبارزه می‌کنند، آشکار می‌کنند.» (Wodak, 2009: 105,106) به‌این‌ترتیب، متن بستری است که در آن، منازعات گفتمانی قابل‌مطالعه است؛ هرچند مرور متن‌ها بخشی از گفتمان‌ها است و منازعات فکری و تاریخی به‌صورت کامل در متون قابل‌مشاهده نیست، متن‌ها بخش مهمی از استدلال‌های گفتمانی را پوشش می‌دهد؛ اما متن‌ها پیچیدگی‌های‌خودشان را دارند و مطالعۀ صرف متن، بازنمای گفتمان‌ها نیست، بلکه چندین مؤلفه را باید در نظر گرفت؛ ازجمله:

1-بینامتنیت[41]: به‌معنای این است که متن‌ها با دیگر متن‌ها مرتبط هستند؛ چه در گذشته و چه در حال؛

2-بازبسترمندسازی[42]: به‌معنای‌فرایند انتقال مؤلفه‌های مشخص به بسترهای‌جدید، زمانی‌ که یک استدلال از یک بستر خارج شده و در یک بستر جدید جامی‌گیرد؛

3-بسترمندی‌زدایی[43]: به‌این معنا که یک مؤلفه از یک بستر خاصی جدا بشود؛

4-بیناگفتمانیت[44]: به‌معنای دال‌هایی است که گفتمان‌ها را به‌روش‌های مختلف به‌یکدیگر پیوند می‌دهد ( Wodak, 2009: 106,109).

مطالعۀ مجموعۀ این عوامل است که درنهایت به محقق امکان می‌دهد تا به مؤلفه‌های‌گفتمان دست پیدا‌کند؛ مؤلفه‌هایی مانند توپوی یا اسدلال‌های گفتمانی. «توپوی[45] یا لوسی می‌تواند به‌عنوان بخشی از استدلال تعریف ‌شود که به پیش‌فرض‌های التزامی، آشکار یا استنتاجی تعلق دارد.» (Wodak, 2001: 69) تحلیل گفتمان تاریخی یعنی تحلیل توپوی‌های موجود در متن و تغییرات آن‌ها در متون مختلف و براساس وقایع تاریخی. علاوه‌بر استدلال‌های منطقی در متن، نحوۀ بیان آن استدلال‌ها نیز مهم است؛ آنچه وداک آن را ژانر[46] می‌نامد. «به‌شیوه‌های کاربرد زبان، ژانر گفته‌می‌شود.» (Wodak, 2009: 40)

تأکید این رویکرد بر لزوم درک شرایط اجتماعی و الگوهای ‌برساخت واقعیت اجتماعی، نشان‌دهندۀ اهمیت شرایط اجتماعی موجود در تحلیل گفتمانی است و وداک آن را با ‌عنوان حوزه‌های‌ کنش[47] مطرح‌ کرده‌ است. «حوزه‌های‌کنش یعنی بخش‌هایی که می‌تواند به‌عنوان بخش‌هایی از واقعیت اجتماعی مورداحترام باشد.» (Wodak, 2009: 40) استخراج مجموعۀ این مؤلفه‌ها مسیری است که تحلیل گفتمان انتقادی در پیش می‌گیرد. منابع پژوهش مجموعه‌ای از گزارش‌های خبری مرتبط با اعتراضات شیلی و ایران در رسانه‌ها و روزنامه‌های بین‌المللی و داخلی به‌عنوان منابع دست اول است. منابع دست دوم مانند پژوهش‌های دانشگاهی پیشین نیز درزمینۀ این اعتراضات استفاده شده ‌است. واحد تحلیل پژوهش، شعارهای مطرح‌شده در اعتراضات و کنش‌های اعتراضی مرتبط با آن بوده که در منابع دست اول و دوم به آن‌ها اشاره شده ‌است. ون‌د‌ولده[48] (2024) معتقد است که امروزه، خود شعارهایی که در اعتراضات جمعی مطرح می‌شود، یکی از بهترین منابع برای درک گفتمان جنبش‌هاست و به پژوهشگران امکان می‌دهد که فراتر از توصیف خواسته‌های معترضان بتوانند گفتمان جنبش اعتراضی را تفسیر کنند. باتوجه‌به ون‌دولده (2024) و وداک (2009) واحد تحلیل پژوهش کنونی، شعارها و کنش‌های اعتراضی است که از متون استخراج شده‌ است؛ زیرا در روش تحلیل گفتمان تاریخی، استدلال‌های گفتاری و نیز کنش‌ها مهم‌ترین مؤلفه‌هایی است که گفتمان را برساخت می‌کند.

 داده‌ها و یافته‌ها

اعتراضات شیلی

دانشجویان در بهار شیلی اعتراضات را آغاز کردند و سپس کارگران و طبقات پایین به آن پیوستند. این اعتراضات بیشتر اعتراض طبقات پایینی بود که درحال فقیرشدن بودند. در اکتبر سال 2019، اعتراضاتی در شیلی آغاز شد که در تاریخ 40سالۀ شیلی پس از فروپاشی دیکتاتوری آگوستو پینوشه تا آن زمان بی‌سابقه بود. علت اصلی اعتراضات، تصویب و اجرای طرح افزایش قیمت بلیط مترو در پایتخت یعنی شهر سانتیاگو[49] بود.

 «از حدود یک هفته پیش از آغاز اعتراضات، دانشجویان در اعتراض به افزایش 30 پزویی قیمت بلیط‌ مترو، هزینۀ بلیط را پرداخت نمی‌کردند. به‌تدریج، درهای ‌ایستگاه‌های ‌مترو به حالت نیمه‌باز درآمد و نیروهای ‌پلیس بیشتری وارد خیابان شد. دانشجویان نیز در اعتراض به آن شرایط، اشیای‌نوک‌تیزی را به زیر ریل مترو پرتاب می‌کردند تا مانع از حرکت آن شوند. با افزایش حضور نیروهای ‌پلیس و برخورد خشونت‌آمیز با معترضان، مردم از هر گروه‌اجتماعی، از فمینیست‌ها تا طرفداران محیط‌زیست و کارگران نیز به اعتراضات پیوستند؛ درنهایت، در 18 اکتبر، غارت فروشگاه‌ها، سنگربندی‌خیابان‌ها و به آتش ‌کشیدن ایستگاه‌های‌ مترو آغاز شد. از ظهر همان روز، مردم سعی کردند تا با آوردن قابلمه‌ها به خیابان و ایجاد سروصدا در گوش سربازان و نیروهای ‌پلیس، مانع از سرکوب اعتراضات شوند؛ درنهایت از همان روز، فعالیت سایبری معترضان نیز در قالب کمپین بیداری شیلی[50] آغاز شد.» (Lin, 2019: 301-307)

مهم‌ترین عامل شروع این اعتراضات، افزایش هزینه‌های ‌حمل‌ونقل عمومی بوده ‌است. نابرابری حاصل از سیاست‌های نئولیبرالی، بیشتر گروه‌های اجتماعی را تحت‌تأثیر قرار داده ‌‌بود و به‌ همین دلیل، اعتراضات گسترده‌ای شکل گرفت که هدف مشترک همۀ گروه‌های حاضر در آن، مقاومت علیه نئولیبرالیسم و پیامدهای آن بود. این اعتراضات به‌طورمشخص علیه سیاست‌های‌اجتماعی و اقتصادی بود که باعث شده ‌بود تا شهروندان احساس کنند که دولت، آن‌ها را نادیده ‌گرفته ‌است. ونگاس و ایدالگو[51] (2023) بیان می‌کنند که بهار شیلی نتیجۀ خشم و ناامیدی انباشته‌شده‌ای بود که حاصل سه دهه سیاست‌گذاری نئولیبرال، اما شبه‌دموکراتیک بود. معترضان درنهایت به دنبال زندگی باکرامتی بودند که مهم‌ترین ارکان آن را برقراری نظام آموزشی رایگان و باکیفیت، حق سلامت و توجه به مسئلۀ بازنشستگی تعریف می‌کردند. براساس نظر آن‌ها می‌توان گفت که عملاً خدمات رفاهی دولت مهم‌‌ترین خواستۀ معترضان بوده‌ است. این خواستۀ معترضان در اعتراضات شیلی به‌حدی محوری و مهم بود که «در روز اول اعتراضات، معترضان نام میدان ایتالیا[52] را که محل اصلی آغاز تجمعات بود، به نام میدان کرامت[53] تغییر دادند[54]» (Peters, 2020: 52). چنین اقداماتی نمونه‌ای از کنشگری‌های نمادین بود که نمایانگر تلاش معترضان برای مقاومت مدنی علیه دولت بود. «در کمپین‌های غیرخشونت‌آمیز، بین داوطلبان و مشارکت‌کنندگان نوعی آموزش و تمایل بیشتری به تعهد وجود دارد. در این کمپین‌ها مشارکت‌کنندگان بعد از مشارکت به سر کارشان بازمی‌گردند و کنش‌هایشان ریسک کمتری دارد.» (Chenoweth & Stephan, 2011: 50-51)؛ این‌گونه از کنشگری‌ها نشان می‌دهد که معترضان قصد داشتند تا مطالبات دموکراتیک خودشان را ازطریق الگوهای کنشگری دموکراتیک نیز نشان دهند تا از این طریق، مطالبات دموکراتیکی را که در قالب شعارها مطرح می‌کردند، در قالب کنشگری‌های مدنی‌شان نیز آن را بازنمایی کنند.

توسو[55] (2019) نیز بیان می‌کنند که «بین سوژه‌ها، بازتاب تنش‌های ‌ساختاری ‌بود و در آن اعتراضات باعث ‌شد تا افراد همدیگر را بشناسند، شباهت‌هایشان را مشاهده‌ کنند و تجارب فردی‌شان را به امری جمعی تبدیل ‌کنند. مجموعۀ گروه‌های ‌اجتماعی همگی تلاش‌کردند تا علیه این کسالت نئولیبرال از خودشان دفاع‌کنند» (Toso, 2019: 256-266). شعارهایی مانند «این برای 30پزو نیست؛ برای 30سال است» (Paul, 2019: 1)، «[اعتراض] تا زمانی‌که کرامت به عادت تبدیل شود[56]» یا شعار «کرامتی مبارک و شورشی موفق[57]» (Rodríguez-Venegas & Durate-Hidalgo, 2023: 6,11)، «ما گفته‌ایم: دیگر کافی است![58]» (Luna, 2021: 2) و حتی این توصیف یک معترض که می‌گوید: «ما تغییرات بلندمدتی می‌خواهیم تا دختر 6سالۀ من در بیست‌سالگی از آن لذت ببرد. ما شیفت‌های کاری 12ساعته بسیار بدی داریم. مادربزرگ‌ها برای تغییر فریاد می‌زنند! آن‌ها هنوز در این سن درحال مبارزه هستند!» (Franklin, 2019: 3)، همگی نشان می‌دهد که توپوی تغییر و کرامت و توپوی دربرگیرندگی و عدالت یکی از مهم‌ترین عناصر گفتمان اعتراضات بوده‌ است.

اعتراضات‌ شهری با اشغال ‌فضای ‌شهری و به‌ چالش‌ کشیدن نظم فضایی آغاز شد؛ علاوه‌برآن، دو نوع الگوی ‌کنشگری در آن اعتراضات به‌وضوح دیده می‌شود؛ 1) الگوی‌کنشگری وندالیستی مانند ایجاد اختلال در عملکرد مترو، به ‌آتش‌ کشیدن ایستگاه‌های‌ مترو و چپاول فروشگاه‌های‌ بزرگ که خودشان به‌نوعی نمودی از نئولیبرالیسم و نابرابری نیز هستند و 2) الگوی‌کنشگری کارناوالی مانند آوردن قابلمه‌ها و وسایل آشپزخانه به خیابان برای ایجاد حس فضای ‌مشترک مابین خیابان و خانه. وندالسیم در‌ جنبش‌های ‌اجتماعی، واکنش احساسی بازتابی علیه خشونت دولتی است؛ اما آنچه در جنبش‌های ‌شهری طی سال‌های اخیر دیده می‌شود، تلاش برای تلطیف‌کردن شرایط اعتراضات ازطریق اقداماتی مانند آوردن قابلمه به خیابان است. به تعبیر اسکات[59] (1396) حتی در جوامع روستایی نیز، وقایعی مانند جشن‌ها و کارناوال‌ها بستری برای اعتراض سیاسی است؛ اعتراضی که او آن را «جشنوارۀ خشم و نفرت» می‌نامد (اسکات، 1396: 187). در اعتراضات شهری بهار شیلی، کارناوال شادی وجود نداشت؛ اما فضای کارناوالیستی که معترضان ایجاد کرده‌ بودند، به آن‌ها امکان می‌داد تا در فضایی شاد، روحیۀ اعتراضی خودشان را حفظ کنند و احتمال خشونت پلیس را کمتر کنند. در این اعتراضات نیز دیده‌ می‌شود که بخش‌هایی از معترضان تلاش‌کردند تا برای کاهش سرکوب دولتی از وسایل روزمرۀ آشپزخانه استفاده کنند تا هم‌زمان بدون سلاح ‌بودنشان را نمایش دهند و مانع از خشونت علیه معترضان شوند. آن‌ها [معترضان] می‌خندند؛ می‌رقصند؛ آوازمی‌خوانند؛ همدیگر رادر آغوش می‌کشند و می‌گریند و فاصله‌ها و تردیدهای فردگرایی نئولیبرال را کنار می‌گذارند. فضای ‌تجمع به فضای ‌پیونددهنده و همساز[60] بدل شد (Rodríguez-Venegas & Durate-Hidalgo, 2023: 6,11). براساس پژوهش بیات (2013) می‌توان گفت که این الگوی کنشگری در راستای تداوم اشغال خیابانی توسط فرودستانی رخ داد که جز با حضور در خیابان و اشغال آن، توسط دولت دیده نمی‌شدند. سیاست خیابانی در برخی بزنگاه‌های تاریخی، خیابان را به اصلی‌ترین بستر اعتراض بدل می‌کند؛ تا‌جایی‌که می توان آن‌ها را «خیابان‌های اعتراض» (بیات، 1403: 20) نامید. درنهایت در خیابان‌ها یعنی این فضاهای عمومی به تمام معناست که مبارزۀ جمعی علیه صاحبان شکست‌ناپذیر قدرت براگیخته می‌شود؛ جایی که بیشتر اوقات سرنوشت جنبش‌های سیاسی تعیین می‌شود (بیات، 1403: 21). براساس پژوهش هاگ (2021) نیز می‌توان گفت که معترضان تلاش می‌کردند تا با اشغال خیابان به دولت نشان ‌دهند که می‌توانند فضای سوم را به‌نحوی برساخت کنند که دیگر در آن، موقعیت فرودستی نداشته باشند. کنشگری کارناوالی معترضان نشان داد که آن‌ها به دنبال بازتعریف فضای سوم براساس کرامت درمقابل نئولیبرالیسم هستند و این خواسته را در کنشگری فضایی‌شان نیز به نمایش می‌گذارند. هر دو الگوی کنشگری کارناوالی و نمادین نشان داد که معترضان به دنبال آن بودند که نوعی مقاومت مدنی و مداوم را به‌صورت مستمر درمقابل دولت پی بگیرند.

علاوه‌برآن، هم‌زمان با اوج‌گرفتن اعتراضات در همان روزهای ‌ابتدایی، کنشگری سایبری _ ریزوماتیک معترضان نیز آغاز شده ‌است. «مجموعه‌ای از عوامل باعث شد سوژه‌هایی شکل بگیرند که بدون سازمان‌دهی‌جمعی، به‌صورت ‌افقی و ریزوماتیک در کنش ‌روزمره[61]، علیه دولت اعتراض کنند.» (Stecher & Sisto, 2019: 61-67) تا‌جایی‌که کمپین مجازی شیلی[62] بیدار شد، در اعتراضات خودش یکی از عوامل بسیار مهم در بسط و توسعۀ دامنۀ اعتراضات به‌ حساب می‌آمد. به‌تعبیر دیگر، از همان ابتدا معترضان تلاش کردند تا خیابان و شبکه‌های‌ اجتماعی را به یکدیگر پیوند بزنند. «فیسبوک و اینستاگرام پلتفرم‌هایی بودند که به ترتیب با شرکت در اعتراضات و ایجاد تمایل برای شرکت در اعتراضات نقش داشتند. به‌ویژه آنکه اینستاگرام بستری بود که جوانان ازطریق آن‌ها تبادل نظر می‌کردند.» (Scherman & Rivera, 2021: 1) شبکه‌های اجتماعی در گسترش دامنۀ نفوذ اعتراضات و جذب افراد بیشتر، بسیار تأثیر داشتند و معترضان ازطریق آن‌ها، اعتراضات را آرام و مجازی توسعه می‌دادند. بنا به تعبیر کاستلز (1393) نیز می‌توان گفت که حضور سریع معترضان در فضای‌خیابانی، بستری برای شکل‌گیری فرایند کنشگری شبکه‌ای در کنار کنشگری خیابانی فراهم کرد تا از این طریق، معترضان بتوانند قدرت سیاسی‌شان را گسترش دهند.

مطالبات سیاسی معترضان در راستای اصلاح قانون اساسی و تحقق دموکراسی واقعی بود و این خواسته آنقدر مهم بود که حتی در یک شعار، معترضان بیان کرده ‌بودند که حتی با به‌کارگیری قدرت این خواسته را پیش می‌برند. شعارهایی مانند «بدون خدا و قانون، قدرت پیش خواهد رفت[63] یا نه به قانون اساسی پینوشه[64] یا آزادی[65]»[66] ( Lona, 2021: 3)، نشان می‌دهد که یکی از مهم‌ترین توپوی‌های این اعتراضات، توپوی سوژگی سیاسی برای ایجاد تغییرات سیاسی در راستای تحقق دموکراسی واقعی بوده ‌است. ناامنی اقتصادی، معترضان را وادار کرده بود تا در سوژگی خود تجدیدنظر کنند و به‌عنوان سوژه‌‌هایی ‌معترض به خیابان بیایند؛ خیابانی که خودش به‌عنوان فضای ‌عمومی، بستری برای تجربۀ ‌این ناامنی اقتصادی است. یکی از معترضان هدف از شرکت در این اعتراضات را بهترشدن شرایط زندگی و تغییرات سیاسی می‌داند. «من به‌دنبال تغییر هستم و آن را همین حالا می‌خواهم. هزینه‌های زندگی روبه‌افزایش است و پول ما به‌طور بدی در درآمد بازنشستگی، سلامت و آموزش توزیع می‌شود. شما باید قانون اساسی را تغییر دهید.» (Franklin, 2019: 2)

همان‌گونه که دیده می‌شود، معترضان به دنبال تغییری هستند که ابزار آن، تغییر سیاسی در قانون ‌اساسی و نتیجۀ آن برقراری عدالت و رفاه ‌اقتصادی است. تلاش برای کنشگری دموکراتیک، در شعار معروف معترضان با عنوان «ما در جنگ نیستیم[67]» متبلور شده‌ است که در پاسخ به گفتۀ رئیس‌جمهور مطرح شد که گفته ‌بود ما در یک وضعیت اضطراری و جنگ هستیم؛ ما در جنگ با یک دشمن قدرتمند و کینه‌توز هستیم[68] (Paul, 2019). مجموعۀ این توضیحات نشان می‌دهد که سوژگی سیاسی و دربرگیرندگی و عدالت، از دیگر توپوی‌های اصلی گفتمان فضای ‌سوم در اعتراضات شیلی بوده‌ است. خلاصه مولفه‌های گفتمان اعتراضات بیداری شیلی، در جدول 1 با عنوان گفتمان فضای سوم در اعتراضات بیداری شیلی ارائه شده‌است.

جدول1- گفتمان فضای سوم در اعتراضات بیداری شیلی

Table 1- Thirdspace discourse in Chile despertó protests

منبع: نویسندگان

اعتراضات آبان ماه

در آبان ماه سال 1398 با اعلام ناگهانی افزایش قیمت بنزین در روز جمعه 24 آبان، موجی از اعتراضات در تعداد زیادی از شهرها آغاز شد. «اعتراضات در روز 15 نوامبر با اعلام رسانه‌ای دولت مبنی بر اینکه قیمت سوخت تا دویست درصد افزایش می‌یابد و درآمد آن برای کمک به خانواده‌های نیازمند اختصاص می‌یابد، آغاز شد.» (Staff, 2019: 3) در تصاویری که از نخستین روزهای اعتراضات توسط خبرگزاری رویترز منتشر شده ‌است، اشغال خیابانی و تا حدودی کنش‌هایی دیده می‌شود که در نظم شهری اختلال ایجاد می‌کند. در یکی از تصاویر[69] دیده می‌شود که تعداد زیادی از افراد روی یک پل تجمع کرده‌اند و تعداد زیادی از افراد نیز در یک اتوبان ماشین‌هایشان را پارک کرده و مخل نظم رفت‌وآمد اتوبان شده‌اند و حتی نشانه‌هایی از دود و آتش نیز به چشم می‌خورد. به تعبیر بهرامی برومند (1403) معترضان تنها مسیر پیشبرد مطالباتشان را خیابان دیدند و آن را به اشغال درآوردند تا نظم آن را در هم شکسته و خواسته‌هایشان را طرح کنند. چنین تصاویری نشان می‌دهد که در این اعتراضات، کنشگری وندالیستی از نخستین کنش‌هایی بوده که توسط معترضان به کار گرفته ‌شده ‌است. «برای روزهای متمادی، معترضان به فروشگاه‌ها، بانک‌ها و جایگاه‌های‌ سوخت و ایستگاه‌های پلیس آسیب زدند.» (Deutsche Welle, 2022: 2) واکنش‌ها علیه این تغییرات قیمت، گسترده ‌بود؛ زیرا زندگی بسیاری از خانوده‌های فقرای ‌شهری و طبقۀ متوسط روبه‌پایین به قیمت بنزین وابسته بود. «به گزارش رسانه‌های ‌داخلی، اعتراضات حداقل در 40 شهر در روز شنبه رخ داده‌ بود. ایرانیان عمدتاً به ماشین‌ها یا تاکسی‌ها برای دسترسی به اطراف‌ شهرها‌ی بزرگ و کوچک [اطراف] وابسته هستند. دولت اعلام کرد که انتظار می‌رود با افزایش هزینۀ بنزین، حدود 2.5 میلیارد دلار در سال برای یارانه‌های ‌اضافی به 18 میلیون خانوار ایرانی یا حدود 60 میلیون ایرانی کم‌درآمد، به دست بیاورد.» ( Hafezi, 2019: 3) اعلام ناگهانی این تصمیم، خشمی را برانگیخت که در ابتدا ازطریق کنشگری وندالیستی مانند آتش‌زدن اموال عمومی آشکار شد.

این تناقض که یارانۀ غیرمستقیم پرداختی بنزین توسط دولت کمتر شود تا هزینۀ پرداخت یارانه‌های ‌مستقیم تأمین شود یا اینکه باوجودۀافزایش هزینه بنزین، هزینۀ حمل‌ونقل افزایش نخواهد داشت، برای فقرای‌ شهری یا طبقۀ متوسط روبه‌افول که وابستگی هرروزه به رفت‌وآمد برای تأمین معاش داشتند، پذیرفته نبود. «درنتیجۀ این اقدام، میلیون‌ها ایرانی که سال‌ها از تورم و بیکاری آسیب دیدند، ناچار هستند با اتکا به رانندگی تاکسی شخصی، درآمد اندکشان را افزایش دهند؛ اما هزینۀ مواد غذایی آنها به دلیل هزینۀ حمل‌ونقل بیشتر، افزایش خواهد یافت.» (Gehlen, 2019: 2) حذف یارانۀ سوخت در شرایطی که جامعه با تورم و بیکاری گسترده مواجه بود، به طبقات روبه‌افول این پیام را داد که آن‌ها از فرایند سیاست‌گذاری طرد شده و در نظر گرفته نشده‌اند. درمقابل، معترضان نیز تلاش کردند تا مطالبات اقتصادی و سوژگی سیاسی‌شان را ازطریق فضای شهری نشان دهند و این امر در شعارهایی با مضمون اینکه «خود مردم باید برای تغییر شرایط کاری کنند»، مشخص است.

یکی از الگوهای کنشگری در اعتراضات آبان مانند بهار شیلی، الگوی کنشگری نمادین بود. یکی از کنش‌های ‌نمادین در آن اعتراضات بوق‌زدن ممتد و مسدودکردن خیابان‌ها، اتوبان‌ها و بزرگراه‌ها برای نمایش مخالفت با افزایش قیمت بنزین بود. به نقل از یکی از شاهدان عینی: «در خیابانی که من برای اعتراض رفته بودم، چند راننده بوق‌زدن را شروع کردند و بعد از آن صدها نفر دیگر از رانندگان معترض به نشانۀ اعتراض به افزایش قیمت بنزین شروع کردند به بوق‌زدن های ممتد.» (دهقان، 1401: 107) معترضان از این طریق می‌خواستند تا به‌صورت نمادین نشان دهند که افزایش قیمت بنزین به‌راحتی توسط معترضان پذیرفته نمی‌شود و حتی اگر معترضان نتوانند دولت را به عقب برانند، به‌راحتی تسلیم سیاست‌های ناعادلانۀ آن نمی‌شوند و برای این مقاومت، روش مقاومت مدنی را انتخاب کرده‌اند. «مقاومت مدنی یک روش تضاد فعال است که مردم بی‌سلاح مجموعه‌ای از آن را به کار می‌گیرند؛ اعم از: روش‌های ‌غیرنهادی، اعتصابات، اعتراضات، تظاهرات، بایکوت‌کردن، تأسیس نهادهای ‌جایگزین و دیگر روش‌هایی که تغییر را بدون آسیب‌زدن یا تهدیدکردن یک مخالف ممکن می‌سازد. مقاومت مدنی به‌طور فعالی خشونت را افزایش می‌‌دهد؛ اختلال ایجاد می‌کند و قدرت متمرکز را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ آن‌را [با قدرت دیگری] جایگزین می‌کند یا شرایط موجود را تغییر می‌دهد.» (Chenoweth, 2021: 2) معترضان در اعتراضات آبا‌ن‌ماه نشان دادند که باوجود خشمی که دارند، هدفشان مقاومت مدنی علیه گفتمان هژمونیک است تا از این طریق بتوانند فضای اعتراضات را مدیریت کنند و نیز گروه‌های بیشتری را برای اعتراض جذب کنند. مقاومت مدنی به معترضان کمک می‌کند تا با نمایش تساهل رفتاری معترضان، افراد بیشتری را به اعتراضات جذب کنند؛ امکان اعمال خشونت علیه اعتراضات را کاهش دهند و به‌این‌ترتیب، به اعتراضات تداوم بیشتری می‌بخشند. به تعبیر گریدی و رابینز[70] (2017) جامعۀ مدنی به معترضان امکان می‌دهد تا هرگونه تفکر و هویتی را که در جامعه نادیده گرفته ‌شده است، ازطریق کنشگری‌های مدنی مطرح کرده و وارد منازعات گفتمانی جامعه کنند و از این طریق، عدالت را در طرح همۀ باورها و مسائل اجتماعی برقرار کنند. در اعتراضات ایران نیز مانند شیلی، معترضان ازطریق کنش‌های مدنی تلاش می‌کردند تا حضور فرودستان در جامعه و نادیده‌انگاری آن‌ها را توسط دولت در فضای‌عمومی مطرح کنند

ولی‌نژاد و کاظمی (1400) معتقدند که بخش مهمی از معترضان در اعتراضات آبان‌ماه، پریکارت‌ها بودند که ترس از فقر آن‌ها را به خیابان‌ها کشاند. پریکارت‌ها شامل افرادی هستند که دچار کمبود هفت فرم از امنیت شغلی هستند؛ اعم از امنیت استخدام، درآمد و بازنمایی [امنیت بازنمایی فعالیت‌های اتحادیه‌های‌ کارگری] (Standing, 2011: 10). آن‌ها طیف گسترده‌ای از نیروی ‌کار اعم از طبقۀ متوسط روبه‌پایین، طبقۀ کارگر و حتی حاشیه‌نشینان هستند که زیست اقتصادی آن‌ها و برنامه‌ریزی برای زندگی ‌اقتصادی‌شان، یک برنامه‌ریزی روزمره است. در اعتراضات آبان‌ماه نیز معترضان از طبقۀ متوسط روبه‌پایین و فقیری بودند که دیگر توان تحمل فقر بیشتر در شرایط بی‌ثباتی اقتصادی را نداشتند. «درنتیجه، معترضین آبان 1398 را اکثراً طبقات محروم و فرودست تشکیل داده‌اند؛ اما طبقات متوسط به‌خصوص طبقات متوسطی که خود را در ورطۀ سقوط به طبقات پایین‌تر می‌دیدند، با معترضین آبان 1398 همدلی داشتند و در بعضی نقاط نیز حضور فعالی با سایر معترضین داشتند.» (صانعی، 1401: 65) بنابراین، در این اعتراضات نیز توپوی عدالت و دربرگیرندگی از مهم‌ترین مؤلفه‌های گفتمان فضای سوم در اعتراضات است. اعتراضات آبان‌ماه، نمونه‌ای از سیاست خیابانی فرودستان بود. «سیاست خیابانی، مجموعه‌ای از تضادها و الزامات حضور بین عمومیت جمعی و اقتدارهایی است که به‌صورت اپیزودیک شکل گرفته و در فضای فیزیکی و اجتماعی خیابان بیان شده‌اند. از محله‌ها تا کف خیابان‌های آشکار، پارک‌های عمومی و مراکز ورزشی. خیابان در این زمینه، تنها بستری برای اظهار [وجود] جمعی فراهم نمی‌کند، بلکه افراد که به‌صورت ساختاری، هیچ ابزار خاص و تنظیمات نهادی در دست ندارند، به بیان نارضایتی می‌پردازند.» (Bayat, 1997: 63). اعتراضات آبان‌ماه، عملاً بازنمای سیاست خیابانی بود؛ زیرا معترضان گروه‌های اجتماعی بودند که عملاً در سیاست‌های اقتصادی نادیده گرفته شده ‌بودند و مسیری جز حضور در خیابان نداشتند. آن‌ها تنها با حضور در خیابان می‌توانستند نشان دهند که از شرایط موجود ناراضی هستند و نادیده‌گرفتن فرودستان به معنای حذف آن‌ها نیست.

در اعتراضات آبان‌ماه یکی از پرتکرارترین شعارها، شعار «ایرانی می‌میرد، ذلت نمی‌پذیر!» بود که دقیقاً با هدف مطالبۀ کرامت مطرح شد. معترضان، سکوت و انفعال درمقابل تصمیمات اقتصادی و سیاسی را نوعی ذلت می‌دانستند و با نفی آن، به‌صورت غیرمستقیم بیان می‌کردند که به دنبال عزت و کرامت هستند و راه دستیابی به آن کرامت، اعتراض خیابانی است. به عبارتی، توپوی کرامت به‌صورت غیرمستقیم و ازطریق نفی ذلت یا مطالبۀ حداقل حقوق انسانی در گفتمان اعتراضات بیان شده ‌است[71]؛ برای مثال «یکی از شعارهایی که به‌سرعت در اعتراضات در حدود صد شهر مطرح شد، این بود: ما هیچ کار و آینده‌ای نداریم.» ( Gehlen, 2019: 2) یکی از دلایلی که معترضان به‌طورمشخص از واژۀ کرامت در شعارهایشان استفاده نکرده‌اند، می‌تواند به زمینۀ اجتماعی _ فرهنگی جامعۀ ایرانی مربوط باشد [72].

شعاری مانند شعار «مسئول بی‌لیاقت، استعفا، استعفا» (دهقان، 1401: 105) نشان می‌دهد که معترضان از نخبگان سیاسی و اقتصادی به‌شدت ناراضی بوده و آن‌ها را فاقد مشروعیت حکمرانی می‌دانسته‌اند. یعقوبی نهاوندی (1400) بیان می‌کند که به‌تدریج از سال 1396 به این سو و در اعتراضات آبان‌ماه نیز معترضان تلاش می‌کنند تا خودشان را مدافع ارزش‌های‌ جدیدی معرفی کنند که ضددولتی است و راه‌حل مسائل را نیز سیاسی معرفی می‌کنند. «در آبان‌ماه 1398، خیابان صحنۀ حضور سوژه‌هایی است با جغرافیایی متکثر، فقدان‌هایی متنوع، ایگوهایی بی‌شمار، اما با دیگری مشترک، ناخودآگاهی مشترک، میلی مشترک، امیدی مشترک و رؤیایی مشترک» (سوری، 1402: 95). معترضان تلاش می‌کردند تا سوژگی‌شان را به دست آورند و خواسته‌هایشان را بیان کنند؛ اما به دلیل مقاومت دولت نتوانستند عاملیتشان برای تغییر را اعمال کنند؛ بنابراین، توپوی سوژگی سیاسی نیز بخش مهمی از گفتمان فضای سوم در آن اعتراضات بود.

در اعتراضات آبان‌ماه نیر منابع اطلاعاتی و مجازی، مبنا و بستر اصلی ارتباط بین معترضان بود و الگوهای کنشگری سایبری _ ریزوماتیک نیز دیده می‌شد. قنبری و مؤمنی (1399) بیان می‌کنند که یکی از مهم‌ترین اقدامات مجازی در آن اعتراضات، تشکیل کمپین # صدای آبان در اینستاگرام است که بستری بود برای بیان مطالبات معترضان در فضای‌مجازی. ورای کمپین‌های اینستاگرامی، خود معترضان نیز با بازنشر ویدئوهایی از اعتراضات به گسترش ریزوماتیک باورهای ‌اعتراضی در فضای ‌مجازی می‌پرداختند. پیشگاهی‌فرد و نصیری زرقانی (1403) بیان می‌کنند که استفاده از شبکه‌های اجتماعی به معترضان امکان می‌دهد تا نوعی الگوی پخش فضایی سرایتی را ایجاد کنند و معترضان بیشتری را در نقاط متفاوت شهر به خیابان بکشانند؛ الگویی که از اعتراضات سال 1396 آغاز شد و در اعتراضات بعدی نیز ادامه پیدا کرد (پیشگاهی‌فرد و نصیری زرقانی، 1403: 390). معترضان ازطریق نشر و بازنشر ویدئوهایی از اعتراضات، شهروندان ناراضی اما مردد را تشویق می‌کنند تا به اعتراضات ملحق شوند و دامنۀ اعتراضات را به‌صورت ریزوماتیک گسترش دهند؛ به‌این‌ترتیب، در این‌گونه فعالیت‌ها نوعی الگوی کنشگری سایبری _ ریزوماتیک را شکل داده‌ است.

 الگوهای کنشگری نمادین و کارناوالیستی نیز در این اعتراضات دیده می‌شد. چنین الگویی در آن اعتراضات به علت ناگهانی اعلام‌شدن تغییر قیمت بنزین و خشم عمومی ناگهانی حاصل از آن، غیرمتداول نیست. «در تهران و اصفهان، معترضان اتوموبیل‌هایشان را در وسط اتوبان‌های ‌شهری پارک و جریان‌های اصلی ترافیک را مسدود کردند. [حتی] یک کامیون در میان فریاد شادی معترضان[73]، آجرهایی را در بزرگراه امام‌علی ریخت.» (Gehlen, 2019: 2) معترضان نوعی کنشگری وندالیستی داشتند؛ اما از سوی دیگر، معترضان از ایجاد اختلال در نظم شهری احساس شادی و همبستگی لحظه‌ای داشتند؛ زیرا توانسته ‌بودند برای مدت کوتاهی، بخشی از نظم فضای ‌شهری را مختل کنند. این شادی و فضای اعتراضی را که صرفاً برپایۀ خشم و غم نیست، می‌توان در دیگر الگوهای ‌کنشگری که می توان آن را کنشگری کارناوالیستی نامید، مشاهده کرد. الگوی کنشگری کارناوالیستی، الگویی است که از اعتراضات سال 1396 به‌تدریج در اعتراضات دیده شد و به‌تدریج در اعتراضات بعدی، گسترش پیدا کرد و به یکی از الگوهای ثابت کنشگری در اعتراضات شهری در ایران بدل شد. «از ویژگی‌های اعتراضات 1396وجود فضای رقص و پایکوبی یا به تعبیر معترضان، «فضای فان» بود. بسیاری از معترضان به‌ویژه نوجوانان و جوانان می‌گفتند که درحین اعتراض‌ها، «مسخره‌بازی» درمی‌آوردند و سعی می‌کردند شاد باشند.» (نوروزپور، 1398: 198) به تعبیر بیات (2013) معترضان که فرودستان جامعه نیز بودند، تلاش کردند تا با برقراری و ایجاد فضایی «فان» بتوانند بستری را برای پیشروی در خیابان و تداوم حضورشان در خیابان فراهم کنند تا به تعبیر هاگ (2021) در فضای سومی که برساخت می‌کنند، موقعیت فرودستی‌شان را به موقعیتی برابر با دولت تبدیل کنند. به تعبیر تاجیک (1403) این اقدامات کارناوالی مرز بین اعتراض و تجمع دوستانه را از بین برد. با بازتعریف نظم فضایی براساس الگوهای کارناوالیستی اما اعتراضی، معترضان تلاش کردند تا اعتراض خودشان را به‌ وضع موجود نشان دهند؛ اما درعین‌حال، مطالبات دموکراتیک خودشان را با زبانی دموکراتیک و در قالب الگوهای ‌کارناوالیستی نیز بیان کنند؛ بنابراین، درزمینۀ توپوی و الگوهای ‌کنش، گفتمان فضای سوم در این اعترضات نیز مشابه شیلی بوده ‌است. خلاصه مولفه‌های گفتمان اعتراضات بیداری شیلی، در جدول 2 با عنوان  گفتمان فضای سوم در اعتراضات آبان ایران ارائه شده‌است.

جدول 2- گفتمان فضای سوم در اعتراضات آبان ایران

Table 2- Thirdspace discourse in november protests in Iran

منبع: نویسندگان

اشتراکات و افتراقلت گفتمانی اعتراضات در شیلی و ایران، در قالب جدول 3 تحت عنوان اشتراکات و افتراقات تاریخی و گفتمانی اعتراضات شیلی و ایران ارائه شده است.

جدول 3- اشتراکات و افتراقات تاریخی و گفتمانی اعتراضات شیلی و ایران

Table 3- Historical and discursive similarities and differences in protests in chile and Iran

منبع: نویسندگان

نتیجه‌

فضای‌سوم فضایی است برای تغییر و مقاومت سیاسی ازطریق به چالش کشیدن نظم فضایی؛ به عبارت دیگر، فضای‌سوم، بستری فراهم می‌کند تا فضا بدل به بستر مقاومت سیاسی شود. فضای ‌سوم در هر دو نمونۀ اعتراضات شهری علیه افزایش قیمت بلیط مترو یا قیمت بنزین، فضایی بود برای مقاومت علیه نظم فضایی نابرابری که نتیجۀ سیاست‌های اقتصادی نئولیبرال (شیلی) یا سیاست‌های اقتصادی ریاضتی (ایران) بوده ‌است. باوجود تفاوت‌های تاریخی، سیاسی و اقتصادی که بین این دو جامعه وجود دارد، گفتمان فضای سوم در هر دو نمونه از اعتراضات، شباهت‌های گفتمانی بسیاری داشته به تعبیر وداک (2009) بخشی از گفتمان توسط کنش‌ها برساخت شده ‌است. به تعبیر سوجا (1996)، مریفیلد (2013) و هالیدی (2022) معترضان در هر دو نمونه از اعتراضات تلاش کردند تا با به چالش کشیدن نظم فیزیکی و ذهنی فضای شهری، خودشان را از موقعیت فرودستی و اقلیت‌بودگی دور کرده و نشان دهند که می‌خواهند در متن زندگی شهری و سیاست‌گذاری‌های سیاسی و فضایی قرار بگیرند؛ به‌جای آنکه تحت هژمونی گفتمان سیاسی مسلط و تحت فرمان نظم تحمیل‌شدۀ فضایی توسط دولت زندگی کنند. در اعتراضات شیلی در سال 2019 و ایران در آبان‌ماه 1398 معترضان تلاش کردند تا با اشغال فضای‌شهری، گفتمان سیاسی هژمونیک را به چالش بکشند و گفتمان جایگزینی برساخت کنند و به تعبیر بیات (1403) مهم‌ترین ابزار آن‌ها سیاست خیابانی و اشغال خیابان برای ساختن خیابان‌های اعتراض بود.

توپوی تغییر و کرامت در هر دو جامعه نشان‌دهندۀ خواست جمعی مبنی بر تغییر گفتمان سیاسی هژمونیک و نظم فضایی متأثر از آن بوده ‌است. معترضان خواستار بازگشت مفهوم کرامت به زندگی روزمرۀ شهری شدند. آن‌ها از دولت می‌خواستند تا به آن‌ها کمک کند تا کرامت و سوژگی‌شان را مجدداً به دست بیاورند و با تغییر شرایط سیاسی و واگذاری قدرت سیاسی به جامعه، امکان سیاست‌گذاری‌های دربرگیرنده‌تر و عادلانه‌تر را فراهم‌ کنند. براساس رویکردهای هولستون (2008)، سوینجدو (2018) و لوو (2016) شهروندان و شهرهای‌شورشی در آن دو واقعه به دنبال اعتراض برای دیده‌شدن و به دست آوردن عاملیت فضایی‌ برای اعمال تغییرات سیاسی دموکراتیک شدند. براساس  رویکردهای پرسل (2008) و دیکچ (2007) می‌توان گفت که حق به شهر و حق به اعتراض سیاسی در آن اعتراضات درهم‌ تنیده ‌شد و به معترضان امکان داد تا علیه جغرافیاهای‌ سرکوب (مشخصا نابرابری اقتصادی) اعتراض کنند. با‌توجه‌به رویکرد ملوچی (1996/ 1989) می‌توان گفت که معترضان تلاش کردند تا کدهای مرتبط با گفتمان سیاسی حاکم را به چالش بکشند و به تعبیر اتکینسون و روزاتی (2021) فضاهای جایگزینی را برساخت کنند. هرچند این اعتراض علیه جغرافیاهای سرکوب، بنا به عقاید جاسپر (2014/2018) ازطریق ابراز خشم، مشروعیت داده شده و درنهایت به قهرمان‌نمایی معترضان منجر می‌شود؛ قهرمانانی که به تعبیر میلان و برالدو (2024) بخشی از روایتشان را به‌واسطۀ شبکه‌های اجتماعی روایت می‌کنند. این توپوی و گزارۀ منطقی که در شعارها دیده می‌شد، در الگوی کنشگری وندالیستی و کارناوالیستی به‌صورت توأمان نمود یافت. معترضان ازطریق کنشگری وندالیستی خشم خودشان را از وضعیت موجود و جغرافیاهای سرکوب نشان دادند. کنش‌های خشونت‌ورزانه بازنمای این است که معترضان دیگر توان تحمل سرکوب فضایی را ندارند و به دنبال تغییر در نظم فضایی هستند. درعین‌حال، معترضان به دنبال الگویی از زیست فضایی کرامتمندانه هستند و به همین دلیل تلاش کردند تا به‌جای نمایش صرف خشم و تخریب آنچه که نماد بی‌عدالتی می‌دانند، الگو و نمادهایی از زیست روزمره را که می‌خواهند، نیز نمایش دهند. الگوی کنشگری کارناوالی عملاً نشان می‌دهد که معترضان گرچه خشمگین‌اند، به دنبال مصالحه‌ای مدنی هستند؛ زیرا هدفشان بازگرداندن کد سیاسی و فرهنگی کرامت به زندگی شهری است.

توپوی سوژگی سیاسی نیز دیگر توپوی مشترک بین هر دو اعتراضات بود. به تعبیر تورن (1398/ 1399) معترضان در هردو اعتراضات تلاش کردند تا مرزهای موجود را بشکنند و نقش خودشان را در تعریف شرایط سیاسی و اقتصادی به دست بیاورند و تبدیل به سوژه‌های سیاسی شوند. این تلاش برای اعمال سوژگی و بازتعریف نظم سیاسی و فضایی در الگوی کنشگری کارناوالیستی، نمادین و به‌ویژه کنشگری سایبری _ ریزوماتیک بازنمایی شده ‌است. الگوی کنشگری کارناوالیستی نشان می‌دهد که معترضان تلاش می‌کردند تا الگویی از سوژگی مدنی را با هدف بازگرداندن کرامت به زیست شهری اجرا کنند. کنشگری نمادین نیز نشان می‌دهد که آن‌ها می‌خواستند تا نشان دهند که یکی از مطالباتشان، ایفای نقش در بازنگری تاریخی و تشدید نقش گروه‌های فرودست در سیاست‌گذاری سیاسی و فضایی آینده است؛ درنهایت، کنش‌های‌نمادین در اعتراضات شیلی پررنگ‌تر بود؛ زیرا هدف آن اعتراضات تحقق دموکراسی واقعی و بازنگری درتاریخ دموکراتیک شیلی بود؛ اما هدف اعتراضات در ایران شکل‌گیری دموکراسی و تغییر دولت بود و به همین دلیل مکان‌های تاریخی کمتر اشغال شدند؛ زیرا معترضان به‌نوعی عبور از تاریخ را مطالبه می‌کردند. براساس نظر باتزلاف و دفلوریان (2024) می‌توان گفت که الگوهای کنشگری مانند کنشگری کارناوالیستی یا نمادین، الگوهایی از کنشگری سیال و عمل‌محور هستند؛ زیرا بدون داشتن نظم سازمانی، مجموعه‌ای از معترضان را حول یک محور مشترک مانند برپایی چادر، تهیۀ غذا یا اشغال یک مکان تاریخی گرد هم می‌آورد و به آن‌ها امکان می‌دهد تا به‌طورمشخص خواسته‌های خودشان مانند رفتار متساهلانه با معترضان یا کرامت را در عمل نیز نشان دهند.

مهم‌ترین الگوی کنشگری که به معترضان امکان سوژگی می‌داد، الگوی کنشگری سایبری _ ریزوماتیک است که به آن‌ها فرصت می‌داد تا فضای شهری را در فضای مجازی نیز گسترش و امتداد دهند و عملاً بین دو فضای شهری و شبکه‌های اجتماعی با یکدیگر درهم‌تنیدگی و هم‌پیوندی ایجاد کنند. به تعبیر توفکی (2017) اعتراضات فضای شهری در فضای اینترنتی بازتولید می‌شد و به تعبیر کاستلز (1393) شبکه‌های اجتماعی به ابزاری تبدیل شدند که در آن به اعتراضات شهری معنی و مشروعیت داده می‌شد. براساس نظر کانلاس و هوئنک (2025) نیز می‌توان گفت که این الگوی کنشگری باعث شد تا معترضان به‌صورت مستمر بتوانند، اعتراضات شهری را ادامه دهند. این الگوی کنشگری به آن‌ها فرصت داد تا کدهای فرهنگی موردمطالبه‌شان را در شبکه‌های اجتماعی طرح کرده و به‌صورت آرام و تدریجی، افراد بیشتری را به حضور در خیابان جذب و تشویق کنند. کمپین‌هایی مانند بیداری شیلی یا آبان، نمونه‌ای از آغاز فرایند روایت‌‌سازی توسط کنگشری هشتگ است که میلان و برالدو (2024) به آن اشاره می‌کنند. کنشگری‌هایی که علاوه‌بر روایت‌سازی، تلاش می‌کنند تا باورهای جنبش را نیز به‌صورت مدنی گسترش دهند.

توپوی دربرگیرندگی و عدالت نیز یکی از مهم‌ترین کدهای موردمناقشه معترضان بود. این توپوی نیز ازطریق کنشگری وندالیستی و ابراز خشم از نادیده گرفته‌شدن و طردشدگی گفتمانی نمود پیدا می‌کند. معترضان خشمگین تلاش می‌کردند تا دولت را وادار کنند تا بپذیرد که باید درزمینۀ مطالبات و خواسته‌های مطرود از گفتمانِ هژمونیک بازاندیشی کند و گفتمان جدیدی را برساخت کند که در آن، عدالت به‌عنوان یک کد و دال پذیرفته‌ شده است؛ علاوه‌برآن، الگوی کنشگری نمادین نیز نشان‌دهندۀ این امر است که معترضان تلاش می‌کردند تا دولت را وادار کنند تا در بازاندیشی تاریخی که باید انجام و به ارائۀ یک گفتمان جدید منتهی شود، خواسته‌ها و مطالبات معترضان مبنی بر تحقق عدالت دربر گرفته شود؛ درنهایت، گفتمان فضای ‌سوم در هر دو نمونه نشان می‌دهد که چگونه فضا بدل به بستری برای مقاومت سیاسی-فضایی شده ‌است؛ مقاومتی که به نظر می‌رسد باوجود تفاوت‌های بستر اجتماعی و سیاسی، گفتمان مشابهی را در هر دو جامعه برساخت می‌کند. برای نتیجه می‌توان گفت که باوجود تفاوت‌های ساختاری و تاریخی دو جامعۀ شیلی و ایران، اعتراضات شهری سال 2019 در هر دو جامعه، گفتمان اعتراضی مشابهی را درزمینۀ فضای سوم شهری برساخت کرده‌ است؛ تشابهی که می‌تواند نشانه‌ای باشد مبنی بر اینکه گفتمان‌های اعتراضات شهری در دوران کنونی درحال جهانی‌شدن است.

[1] Ortiz et al.

[2] Edward Soja

[3] The disciplined and transdisciplinary

[4] Wodak

[5] اعتراضات شیلی در تاریخ 7 اکتبر سال 2019 معادل 15 مهر سال 1398 و اعتراضات آبان‌ماه ایران در تاریخ 15نوامبر 2019 معادل 24 آبان 1398 آغاز شد.

[6] Riquelme et al.

[7] Soma et al.

[8] Werner

[9] Grammatikopoulou

[10] Wilopo & Dijkema

[11] Lefevbre

[12] Thirding the spatial imagination

[13] Charged politically

[14] در متن اصلی از واژۀ charge استفاده شده است. این واژه در ادبیات سیاسی به معنای مورداتهام قرارگرفتن و نیز به معنای موردمطالبه قرارگرفتن است. از این منظر به نظر می‌رسد که لوفور و سوجا به‌تبع تفکر مارکسیستی‌شان، این دوگانه را درهم‌تنیده می‌دانند. کمااینکه در تعریف فضای سوم نیز همواره به انتقاد و بازتعریف دموکراتیک نظم فضایی اشارات مستقیم و غیرمستقیم دارند.

[15] Faibish et al.

[16] Yiftachel

[17] Merrifield

[18] Expressive

[19] Expressive of Body Voiced Collective

[20] Creative-Lived Act

[21] Oppositional Status

[22] Sustenance

[23] Occupy Movements

[24] Holliday

[25] Haug

[26] Tufekci

[27] Mialn and Beraldo

[28] Hashtag Activism

[29] Castells

[30] Touraine

[31] Butzlaff and Deflorian

[32] Direct

[33] Liquide

[34] Practice-based

[35] Canelas and Hoehnk

[36] Other Spaces

[37] Melucci

[38] Dissensual Spatialization

[39] Jasper

[40] Discourse Historical Approach (DHA)

[41] Intertexuality

[42] Recontexualization

[43] Decontexualization

[44] Interdiscursivity

[45] Topoi or Loci

[46] Genre

[47] Fields of action

[48] Van De Velde

[49] Santiago

[50] ChileDespertó

[51] Rodríguez-Venegas and Duarte-Hidalgo

[52] la Plaza Italia

[53] Plaza de la Dignidad

[54] نام اصلی این میدان، میدان باکدانو است که برای تکریم افتخارات ژنرال مانوئل باکدانو (Plaza Baquedano) نام‌گذاری شده‌ است؛ اما به‌طور غیررسمی و در بین شهروندان به میدان ایتالیا مشهور است که در قرن بسیتم به‌عنوان نشانه‌ای از تکریم مهاجران ایتالیایی به سانتیاگو که نقش مهمی در توسعۀ آن شهر نیز داشتند، به آن اطلاق شد. اینکه نام این میدان به میدان کرامت تغییر یافته ‌است، نشان‌دهندۀ نوعی تغییر نشانه‌شناختی یا سمیوتیک است. تأکید بر کرامت نشان‌دهندۀ این است که معترضان تکریم شهروندان نادیده‌گرفته‌شده را به هر گروه‌ دیگری ترجیح می‌دهند و البته که این میدان، میدانی بسیار مهم در تجمعات اعتراضی نیز داشته است و می‌توان آن را معادل میدان آزادی تهران در نظر گرفت.

[55] Toso

[56] Hasta que la dignidad se haga costumbre!

[57] Feliz dignidad y próspera rebeldía!

[58] Hemos Dicho Basta!

[59] Scott

[60] Espacio Bisagra

[61] Accíon Cotidiana

^[62] ChileDespertó

[63] Sin Dios ni ley avanzará la fuerza

[64] NO + CONSTITUCION DE PINOCHE

[65] LIBRE

[66] کاربرد حروف الفبای بزرگ در برخی شعارها نشانۀ فریاد نوشتاری است. در زبان‌های‌لاتین و ژرمنی، معمولاً از حروف بزرگ برای تأکید نوشتاری-بصری استفاده می‌شود. نویسنده سعی کرده تا شعارهایی را که با حروف بزرگ نوشته شده‌ است، به همان صورت نگارش کند. باتوجه‌به این مسئله، دو شعار نه به قانون اساسی پینوشه و آزادی برای معترضان، اهمیت بسیار زیادی داشته ‌است.

[67] ¡No estamos en guerra!

[68] ¡Estamos en guerra contra un enemigo poderoso, implacable!

 [69] باتوجه‌به قوانین حق نشر و کپی‌رایت، نویسنده اجازۀ انتشار این تصاویر را ندارد و به همین دلیل صرفاً به توصیف تصاویر پرداخته ‌است. تصاویر مذکور در آدرس زیر در دسترسی است :

https://www.reuters.com/article/world/special-report-irans-leader-ordered-crackdown-on-unrest-do-whatever-it-take-idUSKBN1YR0QO/

[70] Gready & Robins

[71] در زبان فارسی، واژۀ کرامت معنای اخلاقی- اجتماعی و نیز معنای دینی دارد؛ اما در زبان‌ اسپانیایی، تمایز مشخصی بین واژگان مرتبط با کرامت انسانی-اخلاقی و کرامت معنوی وجود دارد. در زبان اسپانیایی، dignidad به معنای کرامت انسانی-اخلاقی به کار می‌رود و برای کرامت معنوی از واژۀ gracia استفاده می‌شود.

[72] به تعبیر امینی و امیدی (1402) معترضان در اعتراضات از سال 1396 به این سو، شعارهای متعددی در نقد رویکرد اسلام سیاسی بیان کرده‌اند؛ علاوه‌برآن، در زبان فارسی، کرامت در ادبیات دینی بیشتر استفاده می‌شود و بار معنوی بیشتری دارد. معترضان تمایلی به کاربرد واژۀ کرامت نداشته‌اند؛ درحالی‌که این واژه در زبان‌ اسپانیایی بار معنایی دینی نداشته ‌است. احتمالاً به همین دلیل، معترضان از توپوی‌هایی در نفی و نقد ذلت و انفعال استفاده کرده‌اند تا توپوی کرامت را به‌صورت غیرمستقیم بیان کنند.

[73] در متن اصلی از واژۀ Jubeln استفاده شده است که در زبان آلمانی به معنای هلهله‌کردن یا فریاد شادی است.

 [74] باید تأکید کرد، اینکه یکی از توپوی‌های گفتمان اعتراضی در شیلی سویۀ سوسیالیستی داشته ‌است، الزاماً به این معنا نیست که جامعۀ شیلی به دنبال آن است که از نئولیبرالیسم عبور کند یا اینکه یکی از توپوی‌های گفتمان اعتراضی در ایران سویۀ لیبرال داشته ‌است، به این معنا نیست که جامعۀ ایران نظامی سوسیالیستی را تجربه کرده و مطلقاً به دنبال تحقق لیبرالیسم است. این توپوی‌ها نشانه‌هایی است مبنی بر اینکه گفتمان هژمونیک، دال‌هایی را طرد کرده و جامعه به دنبال ایجاد تغییر در دامنۀ پذیرش/ طرد گفتمانی در گفتمان هژمونیک است تا این دال‌ها نیز به دامنۀ گفتمان حاضر وارد شده یا با گفتمان دیگری جایگزین شود؛ علاوه‌برآن، درک توپوی‌ها به بستر تاریخی _ اجتماعی جوامع مرتبط است. طرح اینکه کرامت در ایران سویۀ لیبرال دارد، به این معنا است که معترضان می‌خواستند تا در ابتدا به‌عنوان انسانی آزاد با حق داشتن حداقل درآمد و زندگی بدون ریاضت پذیرفته شوند و معتقد بودند در شرایطی که حاصل سیاست‌های ریاضتی دولت است، کاهش یارانه‌های پنهان دولت به معنای سقوط بیشتر آن‌ها در زندگی بدون کرامت انسانی است. بحث دربارۀ اینکه کلان‌روندهای سیاسی و اقتصادی دو جامعۀ شیلی و ایران سویه‌هایی راست یا چپ خواهد داشت، باتوجه‌به موضوع و هدف پژوهش کنونی، در متن حاضر ممکن نیست.