نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد رشتۀ مطالعات زنان، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 دانشیار بخش جامعه‌شناسی، دانشکدۀ اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
The rapid expansion of digital media and communication technologies has profoundly reshaped everyday family life across contemporary societies. Media are no longer peripheral sources of information; rather, they have become deeply integrated into the daily routines, interpersonal dynamics, and meaning-making practices of family members. Consequently, understanding the implications of media consumption for family relationships has emerged as a critical concern within sociology, communication studies, and family research. Despite considerable scholarly attention, empirical evidence on the relationship between media use and family cohesion remains inconclusive. Some studies suggest that intensive media consumption—particularly when characterized by individualized and excessive engagement with digital platforms—may diminish face-to-face interactions, weaken emotional bonds, and exacerbate social isolation within families. Conversely, other research contends that media technologies can facilitate communication, reinforce interpersonal connections, and generate opportunities for shared experiences among family members. These divergent findings indicate that the influence of media on family cohesion cannot be adequately captured through simplistic assumptions of exclusively positive or negative effects. The present study posited that media effects depend not only on the amount of exposure, but also on the type of media content consumed and individuals’ interpretive capacities. In this context, the concept of reflexivity offers a valuable explanatory framework. Drawing on Giddens’s theory of reflexivity, individuals are understood as active agents, who continuously evaluate, reinterpret, and reconstruct their social relationships in response to evolving social and informational environments. Thus, media consumption may affect family cohesion through complex cognitive and relational processes, rather than through direct or deterministic causal pathways. This study, therefore, examined the relationship between media consumption and family cohesion among married women in Shiraz, Iran. It aimed to address the existing theoretical and empirical gaps by investigating not only media exposure, but also media content and reflexivity as interconnected dimensions that shape family cohesion. The theoretical framework integrated Cultivation Theory, the Uses and Gratifications approach, Giddens’s theory of reflexivity, and Olson’s Circumplex Model of family cohesion.
Materials and Methods
This study employed a quantitative, cross-sectional survey design. The target population comprised married women residing in Shiraz, one of the largest metropolitan areas in southern Iran. A multistage cluster sampling procedure was applied to ensure a representative sample, ultimately yielding data from 407 married women through a structured, researcher-developed questionnaire.
Family cohesion, the dependent variable, was conceptualized as a multidimensional construct encompassing emotional support, participation in leisure activities, respect for spousal rights, joint decision-making, shared activities, individual autonomy, and involvement in household affairs. Media consumption was assessed across multiple dimensions, including the intensity of media use and patterns of content engagement. Through exploratory factor analysis, 2 primary content categories emerged: social activities and informational-cultural activities. Reflexivity was measured as the individual's capacity for critical evaluation and reinterpretation of personal and social experiences.
The reliability and validity of the measurement instruments were examined by using Cronbach’s alpha coefficients and exploratory factor analysis with all scales demonstrating satisfactory internal consistency. Data were analyzed via hierarchical multiple regression to assess the relative contributions of demographic variables, media consumption indicators, media content dimensions, and reflexivity to variations in family cohesion.
Discussion of Results and Conclusion
The findings revealed that the relationship between media consumption and family cohesion is multidimensional and context-sensitive, while being mediated by interpretive cognitive processes. Contrary to deterministic perspectives that cast media as inherently detrimental to family life, the results suggested that specific forms of media engagement can, under certain conditions, contribute positively to family cohesion.
Among the dimensions examined, engagement with socially oriented media content emerged as a significant positive predictor of family cohesion. Participation in communication-focused and interactive activities appeared to facilitate interpersonal connection and reinforce relational ties within the family sphere. Likewise, informational and cultural forms of media use were associated with constructive outcomes when meaningfully integrated into daily family routines.
Reflexivity also demonstrated a significant positive effect on family cohesion. Individuals with higher levels of reflexive thinking were more adept at negotiating family roles, expectations, and relational dynamics. This finding aligns with Giddens’s assertion that contemporary social relationships increasingly depend on ongoing processes of self-monitoring, critical evaluation, and active reconstruction, rather than relying exclusively on traditional norms or fixed institutional structures.
In contrast, exposure to transnational and non-local media content was negatively associated with family cohesion. This finding suggested that certain forms of media consumption may introduce alternative value systems and cultural orientations that generate tensions within existing family structures. It underscored the importance of considering cultural context when assessing the effects of media on family life.
Furthermore, socioeconomic variables, including education and household income, were found to influence family cohesion. These factors might enhance access to resources, communication competencies, and adaptive capacities that collectively support stronger family relationships.
The final regression model accounted for 21.1% of the variance in family cohesion, indicating that media-related variables and reflexivity serve as significant predictors while also pointing to the role of additional social, cultural, and psychological factors in shaping family functioning.
Overall, the study concluded that media do not exert uniform effects on family life; rather, their influence is contingent upon the nature of media content, patterns of use, and users’ reflexive capacities. Family cohesion in contemporary society should therefore be understood as a dynamic and continuously negotiated process shaped by the interplay of media environments, cultural contexts, and individual agency. These findings contribute to the growing body of literature on media and family studies by offering an empirically grounded explanation of how media consumption and reflexivity jointly influence family cohesion within a non-Western cultural setting.
کلیدواژه‌ها [English]
مقدمه
خانواده، به‌عنوان نخستین نهاد جامعه‌پذیری، تأمین حمایت عاطفی و شکل‌دهی هویت، نقشی محوری در بهزیستی فرد و ثبات اجتماعی ایفا می‌کند (خواجه‌نوری، 1398). در دهه‌های اخیر، خانوادۀ ایرانی در معرض مجموعه‌ای از تحولات هم‌زمان ساختاری، فرهنگی و فناورانه قرار گرفته است. از یک‌سو، شاخص‌هایی نظیر افزایش سن ازدواج، رشد نرخ طلاق و تغییر الگوهای فرزندآوری نشان‌دهندۀ دگرگونی در الگوهای سنتی خانواده است و ازسوی دیگر، گسترش سریع رسانه‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی شیوه‌های تعامل و زیست روزمرۀ اعضای خانواده را به‌طور بنیادین تغییر داده است. این تحولات، خانواده را در موقعیتی قرار داده است که در آن، حفظ انسجام و پیوندهای عاطفی بیش از گذشته با چالش مواجه شده است. انسجام خانوادگی نقش قاطعی در میانجیگری بالقوۀ روابط خانوادگی و تأمین نیازها و انجام درست فرایند جامعه‌پذیری اعضای خانواده به‌خصوص در مراحل اولیۀ زندگی دارد (Khayat, 2020).
دراین‌میان، رسانه‌ها دیگر صرفاً ابزارهایی برای سرگرمی یا انتقال اطلاعات نیستند، بلکه به بخشی از ساختار زندگی روزمره تبدیل‌شده‌اند و در شکل‌دهی به روابط، هنجارها و انتظارات خانوادگی نقش فعالی ایفا می‌کنند (Livingstone & Das, 2010; Stašová, 2020; Wilding, 2021). نفوذ فزایندۀ رسانه‌ها به درون فضای خصوصی خانواده، به‌ویژه در قالب تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی، موجب شده است که تعاملات خانوادگی بیش از گذشته با الگوهای مصرف رسانه‌ای گره بخورد.
در سطح نظری نیز، این وضعیت با مفاهیمی مانند «بازاندیشی» در اندیشۀ گیدنز تبیین‌پذیر است؛ به‌گونه‌ای که افراد در مواجهۀ مداوم با جریان‌های متنوع اطلاعاتی، به‌طور مستمر درحال ارزیابی و بازتعریف روابط، نقش‌ها و انتظارات خود هستند (گیدنز، 1393)؛ درنتیجه، روابط خانوادگی دیگر صرفاً بر پایۀ سنت‌ها تداوم نمی‌یابد، بلکه به‌طور فزاینده‌ای به فرایندهای بازاندیشانه وابسته شده است.
بیان مسئله
باوجود اهمیت روزافزون رسانه‌ها در زندگی خانوادگی، شواهد تجربی دربارۀ تأثیر آنها بر انسجام خانوادگی همچنان متناقض و حل‌نشده است (Hammadi et al., 2024; Khalili et al., 2024; Hamdi Bacha, 2023; Wu & Mustafa, 2024 Padilla‐Walker et al., 2012;). بخشی از مطالعات نشان می‌دهد که مصرف رسانه‌ای، به‌ویژه در شکل فردی و افراطی آن، می‌تواند به کاهش تعاملات چهره‌به‌چهره، افزایش فاصلۀ عاطفی و تضعیف روابط خانوادگی منجر شود (Kraut et al., 1998; Turkle, 2011). درمقابل، پژوهش‌های دیگر بر ظرفیت رسانه‌ها برای ایجاد تجربه‌های مشترک، تقویت ارتباطات و شکل‌گیری «خانوادۀ شبکه‌ای» تأکید داد (Hampton & Wellman, 2018).
این دوگانگی نشان می‌دهد که مسئلۀ اصلی دیگر صرفاً «وجود یا عدم‌وجود تأثیر رسانه» نیست، بلکه چگونگی و سازوکار این تأثیر است. به‌بیان‌دیگر، پرسش اساسی آن است که چرا و در چه شرایطی، رسانه‌ها در برخی موارد به تقویت و در موارد دیگر به تضعیف انسجام خانوادگی می‌انجامند.
یکی از کاستی‌های مهم در ادبیات موجود آن است که بیشتر پژوهش‌ها به شاخص‌های کمّی مصرف رسانه (مانند مدت‌زمان استفاده) محدود شده است؛ درحالی‌که به نوع محتوای مصرفی و نیز نحوۀ پردازش و تفسیر آن توسط افراد کمتر توجه شده است. این در حالی است که محتوای رسانه‌ای می‌تواند حامل الگوهای متفاوتی از روابط خانوادگی باشد و افراد نیز این محتوا را به‌صورت منفعل دریافت نمی‌کنند، بلکه در قالب فرایندهای شناختی و تفسیری، آن را در زندگی خود بازاندیشی می‌کنند.
در این چارچوب، مفهوم «بازاندیشی» به‌عنوان سازوکار کلیدی مطرح می‌شود؛ فرایندی که ازطریق آن، افراد باورها و روابط خود را در مواجهه با پیام‌های رسانه‌ای ارزیابی و بازتعریف می‌کنند (گیدنز، 1393)؛ بااین‌حال، نقش این متغیر در پیوند میان مصرف رسانه و انسجام خانوادگی، به‌ویژه در بافت فرهنگی ایران، کمتر به‌صورت تجربی بررسی شده است.
متناظر با مفهوم پراهمیت بازاندیشی گیدنز، کنشگران اجتماعی متأثر از جریان دائمی اطلاعات و نیز گسترش نظام‌های کارشناسی، به‌طور مداوم رفتار، روابط و هویتشان را مورد ارزیابی و تجدیدنظر قرار می‌دهند؛ چنانچه رسانه‌ها با ارائۀ اطلاعات وسیع در حوزه‌های متنوع همچون سبک زندگی، روابط عاطفی، نقش‌های جنسیتی و دیگر مباحث، این اطلاعات را در تصمیم‌گیری‌های روزمره دخالت می‌دهند و همچنین رسانه‌ها با واردکردن نظام‌های کارشناسی به خانواده همچون متخصصان و مشاوران خانواده، درنهایت بازاندیشی الگوهای سابق و بازتعریف روابط خانوادگی را فراهم می‌آورند که ازطریق بازتنظیم روابط خانوادگی، تقویت یا تضعیف انسجام خانوادگی را به همراه می‌آورد (گیدنز، 1393).
این مسئله در بافت جوامع غیرغربی مانند ایران بسیار برجسته است؛ جوامعی که خانواده سنگ بنای ساختار اجتماعی است، اما با فشارهای بی‌سابقه‌ای روبه‌روست. اقبال سریع به فناوری که با میزان نفوذ زیاد اینترنت و پهن‌باند سیار مشهود است (ایسنا، 1403؛ عبدالهی، 1401)، هم‌زمان با تحولات جمعیتی مهمی مانند افزایش سن ازدواج و نرخ طلاق رخ داده است (بی‌بی رازقی نصرآباد، 1400). درحالی‌که پژوهش‌های موجود در بافت ایران بیشتر بر ارتباطات خانوادگی متمرکزشده است، سازۀ خاص و چندبُعدی انسجام خانوادگی (شامل حمایت عاطفی، فعالیت‌های مشترک و تصمیم‌گیری مشارکتی) کمتر بررسی شده است. مهم‌تر آنکه مکانیسم‌هایی که ازطریق آن رسانه بر این انسجام تأثیر می‌گذارد، به‌طور مشخص نقش نوع محتوای رسانه و بازاندیشی فردی، شکاف پژوهشی بحرانی را تشکیل می‌دهند.
سبزه‌ای و همکاران (1403) با بررسی تحول ساختار خانواده در ایران در طی ۵ دهه (از سال‌های 1345-1395) شواهدی برای گذار خانوادۀ ایرانی از ساختار سنتی (خانوادۀ گسترده و مردسالار) به سمت اشکال مدرن‌تر برمی‌شمارند؛ ازجمله کاهش بُعد خانوار با گذار تدریجی به سمت خانوادۀ هسته‌ای، کاهش نرخ باروری، افزایش طلاق، تغییر الگوی ازدواج (افزایش سن ازدواج و گذار از ازدواج‌های مبتنی بر ملاحظات اجتماعی به انتخاب فردی و عشق) و اشکال جایگزین خانواده (ازدواج سفید: زندگی مشترک بدون ازدواج رسمی، افزایش خانوارهای تک‌نفره و خانوارهای تحت‌سرپرستی زنان). آزاد ارمکی (1395) نیز این تغییرات را به‌عنوان معیار اصلی در انتخاب همسر در کنار حمایت خانواده به شمار می‌آورد: افزایش نرخ طلاق، کاهش نرخ ازدواج، آزادی‌های داده‌شده به زنان و افزایش مشارکت آنها در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی، تغییر در نگرش‌ها دربارۀ مسائل جنسیتی و تمرکز بر عشق و احساسات.
آمارها نیز مبیّن این تغییرات است. به گزارش اقتصادنیوز به نقل از فرارو، طبق اعلام سازمان ثبت احوال کشور در کرج، تهران و مازندران از هر ۲ ازدواج یکی به طلاق ختم شده است (اقتصادنیوز، 1404). همچنین به گزارش عصر ایران در تابستان ۱۴۰۴ تنها ۹۷هزار و ۹۲ ازدواج ثبت شد که در مقایسه با تابستان ۱۴۰۳ کاهش چشمگیری داشته است. هم‌زمان، ۴۴هزار و ۹۹۴ طلاق ثبت شد که نشان‌دهندۀ افزایش جدایی‌ها در مقایسه با سال گذشته است (عصر ایران، 1404). ایسنا نیز از شیب تند بی‌میلی به فرزندآوری خبر داد. چنانچه نرخ باروری از سال 1400 طی چهار سال 12درصد کاهش یافته است (ایسنا، 1404). این روندها پیامدهای مهمی برای سیاست‌گذاری‌ها و آیندۀ ساختار خانوادۀ ایران به همراه دارد.
همچنین بخش عمده‌ای از پژوهش‌های موجود در این حوزه در بافت جوامع غربی انجام شده و کمتر به ویژگی‌های خاص خانواده در جامعۀ ایران توجه داشته است؛ جامعه‌ای که در آن، خانواده همچنان از جایگاه محوری برخوردار است، اما هم‌زمان با فشارهای ناشی از مدرنیزاسیون و گسترش رسانه‌ها مواجه است؛ بر این اساس، مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر این است: مصرف رسانه‌ای با تأکید بر نوع محتوا و ازطریق سازوکار بازاندیشی، چگونه و در چه شرایطی بر انسجام خانوادگی تأثیر می‌گذارد؟ این مسئله نه‌تنها ازنظر نظری به روشن‌شدن رابطۀ پیچیدۀ میان رسانه و خانواده کمک می‌کند، از منظر کاربردی نیز می‌تواند در جهت‌گیری سیاست‌های فرهنگی و برنامه‌های سواد رسانه‌ای در جامعۀ ایران نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
نقش بی‌بدیل و محوری زنان در حفظ و تقویت انسجام خانوادگی به دلیل ایفای نقش‌های بنیادین همسری و مادری با ایجاد همدلی، سازمان‌دهی روابط عاطفی و دیگر موارد، عملکرد آنان را از سایر اعضای خانواده پراهمیت‌تر می‌سازد و ازاین‌روست که ضرورت مطالعۀ آنان را برجسته‌تر می‌کند.
برای پرداختن به این شکاف، این مطالعه از چارچوب نظری تلفیقی استفاده می‌کند که نظریۀ کاشت و رویکرد استفاده و رضایتمندی را ترکیب می‌کند. نظریۀ کاشت به درک این موضوع کمک می‌کند که چگونه مواجهۀ بلندمدت با محتوای رسانه‌ای خاص می‌تواند ادراکات از واقعیت اجتماعی ازجمله نقش‌ها و روابط خانوادگی را شکل دهد. درمقابل، رویکرد استفاده و رضایتمندی بر نقش فعال مخاطب تأکید دارد که به‌صورت گزینشی با رسانه درگیر می‌شود تا نیازهای خاصی را برآورده کند که این به‌نوبۀ خود می‌تواند به بازاندیشی انتقادی- یا بازاندیشی- دربارۀ زندگی خانوادگی خودشان بینجامد. در پژوهش حاضر این چارچوب رسانه‌محور در مدل دایره‌ای انسجام خانوادۀ اولسون جای می‌گیرد که مقیاسی قوی و چندبُعدی برای اندازه‌گیری متغیر وابسته فراهم می‌کند.
بنابراین، این مطالعه فراتر از سنجه‌های ساده‌شدۀ زمان استفاده از صفحه‌نمایش حرکت می‌کند تا رابطه‌های ظریف بین انواع مختلف مصرف رسانه، فرایند شناختی بازاندیشی و انسجام خانوادگی را بررسی کند. با تمرکز بر زنان متأهل در شیراز (جمعیتی کلیدی که هم‌زمان با انتظارات سنتی و تأثیرات مدرن درحال گذار هستند) این پژوهش در پی پاسخ به این سؤال اصلی است: چگونه الگوهای مختلف مصرف رسانه با واسطه‌گری بازاندیشی بر ابعاد گوناگون انسجام خانوادگی در بافت ایران تأثیر می‌گذارد؟
یافته‌های این پژوهش با شفاف‌سازی ماهیت شرطی تأثیر رسانه بر خانواده به گفتمان جامعه‌شناختی بین‌المللی کمک خواهد کرد و تلویحات عملی برای سیاست‌گذاران و مربیانی دارد که در پی توسعۀ برنامه‌های سواد رسانه‌ای برای تقویت، و نه تضعیف، پیوندهای خانوادگی هستند.
پیشینۀ تحقیق
مرور نظام‌مند پژوهش‌های تجربی در مجلات معتبر نشان می‌دهد که رابطۀ بین مصرف رسانه و انسجام خانوادگی، نه خطی است که توسط شبکه‌ای پیچیده از عوامل واسطه‌ای و تعدیل‌گر شکل می‌گیرد. ادبیات موجود را می‌توان در سه جریان اصلی نظری دسته‌بندی کرد:
پارادایم تعارض: رسانه به‌مثابۀ عامل تضعیف انسجام
شمار چشمگیری از تحقیقات با اتکا به چارچوب‌های نظری همچون «زمان جایگزین[1]» (Nie & Hillygus, 2002) و «تضعیف اجتماعی» (Kraut et al., 1998) بر این نکته تأکید دارد که استفادۀ افراطی و فردگرایانه از رسانه‌های دیجیتال، به‌ویژه رسانه‌های اجتماعی، منابع زمانی و عاطفی اختصاص‌یافته به تعاملات درون‌خانوادگی را تحلیل می‌برد. مطالعۀ کروات و همکاران (1998) که به «پارادوکس اینترنت» معروف است، نشان می‌دهد که استفادۀ سنگین از اینترنت با کاهش ارتباطات درون‌خانواده و کوچک‌شدن دایرۀ شبکه اجتماعی همبسته است. تورکل[2] (2011) این پدیده را به‌خوبی در مفهوم «هم‌حضوری بی‌کیفیت[3]» خلاصه می‌کند؛ وضعیتی که در آن افراد به‌صورت فیزیکی در کنار یکدیگرند، اما توجه آنان معطوف به دستگاه‌های دیجیتال است؛ امری که به سست‌شدن پیوندهای عاطفی می‌انجامد. پژوهش‌های متأخر، ازجمله مطالعۀ توئنجه[4] (2017) بر رابطۀ بین افزایش زمان استفاده از گوشی‌های هوشمند و کاهش شاخص‌های بهزیستی روان‌شناختی و رضایت از روابط بین‌فردی صحه گذاشته است.
پژوهش‌های خواجه‌نوری و نقشبندی (۱۴۰۲) نیز به اثرگذاری استفاده از رسانه‌های جمعی ازجمله تلویزیون، ماهواره و شبکه‌های اجتماعی بر رابطۀ مقایسة اجتماعی و طلاق عاطفی، کنعان‌نژاد (1401) به استفاده از اینترنت بر فرسودگی زناشویی و عدم‌انسجام خانواده، تبریزی (۱۳۹۸) به رابطۀ معکوس رسانه‌ای‌شدن زندگی روزمره (میزان مصرف اینترنت و استفاده از ماهواره) با سلامت خانواده، رضایی و پورجبلی (۱۳۹7) به رابطۀ معکوس بین میزان ساعات استفاده از شبکه‌های مجازی و میزان انسجام خانواده و امامی و همکاران (۱۳۹۶) به افزایش مصرف رسانه که به کاهش خانواده‌گرایی منجر می‌شود، اشاره داشته‌اند.
پارادایم یکپارچگی: رسانه به‌مثابۀ بستری برای تقویت ارتباطات
درمقابل، مجموعه‌ای دیگر از تحقیقات باتکیه‌بر نظریۀ «استفاده و رضایتمندی» (Katz et al., 1973) و مفهوم «خانوادۀ شبکه‌ای[5]» (Hampton & Wellman, 2018) استدلال می‌کند که رسانه‌های جدید لزوماً خانواده را منزوی نمی‌کند، بلکه شیوه‌های بدیعی برای ارتباط، هماهنگی و اشتراک‌گذاری تجربیات خلق می‌کند. مطالعۀ هامپتون و ولمن (2018) نشان می‌دهد که خانواده‌ها ازطریق پیام‌رسان‌ها و گروه‌های خانوادگی، «هم‌وابستگی فراگیر[6]» ایجاد می‌کنند که به آنها امکان می‌دهد حتی در زمان دوری فیزیکی نیز در تماس دائمی باشند. علاوه‌بر ارتباطات کلامی، پژوهش‌ها به نقش مناسک رسانه‌ای مشترک اشاره دارند؛ برای نمونه، مطالعات در حوزۀ تماشای جمعی[7] سریال‌ها (Mikos, 2016) نشان می‌دهد که این فعالیت می‌تواند به «مناسک[8] مشترک» تبدیل شود و «سرمایۀ ارتباطی[9]» خانواده را تقویت کند. به‌طور مشابه، کلارک[10] (2013) با معرفی مفهوم «کار خانگی[11]» نشان می‌دهد که چگونه خانواده‌ها فناوری‌های رسانه‌ای را در زندگی روزمرۀ خود ادغام و قواعدی برای استفاده از آنها تعریف می‌کنند. طالبی و همکاران (۱۴۰۰) نیز بر اثر مستقیم و مثبت میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در انسجام درون‌خانوادگی تأیید کرده‌اند.
نقش تعدیل‌گر زمینه و سرمایۀ فرهنگی
تحقیقات متعددی بر این نکته تأکید دارد که تأثیر رسانه بر خانواده توسط سرمایۀ فرهنگی (بوردیو، 1402) و زمینۀ اجتماعی _ اقتصادی تعدیل می‌شود. مطالعۀ لیوینگستون و هلسپر[12] (2007) نشان می‌دهد که نوجوانان با سرمایۀ فرهنگی قوی‌تر، تمایل بیشتری به استفادۀ اطلاعاتی و آموزشی از اینترنت دارند؛ درحالی‌که نوجوانان با سرمایۀ فرهنگی ضعیف‌تر، بیشتر برای اهداف سرگرمی و گذران وقت از آن استفاده می‌کنند. این تفاوت در الگوی مصرف، پیامدهای متفاوتی برای تحکیم یا تضعیف روابط خانوادگی دارد. یافته‌های تحقیق لیوینگستون [13] و همکاران (2015) حاکی‌ازآن است که خانواده‌های با وضعیت اقتصادی _ اجتماعی عالی‌‌تر، معمولاً قواعد منسجم‌تر و گفت‌وگوی بازتری دربارۀ استفاده از رسانه دارند که به کاهش تعارضات ناشی از آن منجر می‌شود؛ این امر نشان می‌دهد که رسانه خود به میدانی برای بازتولید نابرابری‌های اجتماعی تبدیل‌شده است. مطالعات داخلی محدود بر نقش مستقیم و غیرمستقیم سرمایۀ فرهنگی بر انسجام و پایداری خانواده تأکید کرده است؛ ازجمله یافته‌های نازک‌تبار و همکاران (1400) بر تأثیر مثبت ابعاد آن در زوجین و پوررحیمی و همکاران (1399) بر نقش سرمایۀ فرهنگی نهادی ازطریق تربیت، تأییدی بر این رابطه است.
باوجود این حجم از تحقیقات، چند شکاف عمده همچنان پابرجاست: 1) شکاف بافتی: بخش عمده‌ای از این ادبیات در بافتار جوامع غربی و سکولار تولید شده است. نقش خانواده، ارزش‌های جمع‌گرایانه و الگوی مصرف رسانه‌ای در جامعۀ درحال گذار ایران با ساختارهای خانوادگی کم‌وبیش سنتی (مانند شهر شیراز) می‌تواند متمایز باشد؛ درنتیجه پژوهش در ادبیات داخلی با کمبود اطلاعات و دیتای کافی دربارۀ انسجام خانوادگی به‌ویژه در شهر شیراز و نیز در بین زنان متأهل روبه‌رو است؛ زیرا بیشتر به اثر رسانه‌ها بر روابط و ارتباطات خانوادگی تأکید کرده است؛ 2) شکاف مفهومی _ سنجشی: بسیاری از مطالعات بر شاخص‌های ساده‌ای مانند «زمان گفت‌وگو» یا «تعارض» متمرکز است؛ درحالی‌که مفهوم پیچیدۀ «انسجام خانوادگی» با ابعاد چندگانۀ آن (عاطفی، شناختی و رفتاری) کمتر با ابزارهای استاندارد سنجیده شده است؛ 3) شکاف تبیینی: تناقض موجود بین یافته‌های پارادایم «تعارض» و «یکپارچگی» نشان‌دهندۀ آن است که نمی‌توان حکم کلی صادر کرد و باید به دنبال عوامل واسطه‌ای (مانند محتوای مصرفی، انگیزۀ استفاده و زمینۀ فرهنگی) و مکانیسم‌های روان‌شناختی _ اجتماعی (مانند بازاندیشی) بود.
پژوهش حاضر با هدف پرکردن این شکاف‌ها در پی آن است تا با به‌کارگیری چارچوبی ترکیبی و تمرکز بر جامعۀ زنان متأهل شیراز به درک دقیق‌تری از این رابطۀ پویا در یک بافتار فرهنگی خاص دست یابد.
هرچند در ادبیات پژوهش مفاهیم و رویکردهای متعددی برای تبیین رابطۀ رسانه و خانواده مطرح شده است، در پژوهش حاضر تنها نظریه‌هایی برای تدوین مدل تحلیلی استفاده شده است که به‌طورمستقیم در استخراج متغیرهای جدول (1) نقش داشته است؛ شامل نظریۀ کاشت، نظریۀ استفاده و رضایتمندی، نظریۀ بازاندیشی گیدنز، نظریۀ سیستم‌های خانواده بوون و مدل انسجام خانوادگی اولسون.
چارچوب نظری پژوهش
پژوهش حاضر بر این فرض استوار است که رابطۀ میان مصرف رسانه و انسجام خانوادگی را نمی‌توان صرفاً با اتکا به یک نظریه یا یک سطح تحلیلی تبیین کرد. رسانه‌ها از یک‌سو در تولید و بازتولید معانی اجتماعی نقش دارند، ازسوی دیگر افراد در مواجهه با این معانی دارای قدرت انتخاب، تفسیر و بازاندیشی[14] هستند و درنهایت پیامدهای این فرایندها در بستر روابط خانوادگی و الگوهای تعاملی اعضای خانواده آشکار می‌شود؛ بر این اساس، چارچوب نظری پژوهش از تلفیق نظریۀ کاشت[15]، نظریۀ استفاده و رضایتمندی، نظریۀ سیستم‌های خانوادۀ بوون، مدل دایره‌ای اولسون و دیدگاه مدرنیتۀ متأخر گیدنز شکل گرفته است.
در سطح کلان، نظریۀ کاشت (Gerbner et al, 1986) بر نقش مواجهۀ مستمر با پیام‌های رسانه‌ای در شکل‌دهی به ادراکات اجتماعی تأکید می‌کند. براساس این دیدگاه، رسانه‌ها صرفاً انتقال‌دهندۀ اطلاعات نیست، بلکه در درازمدت در شکل‌گیری تصورات افراد از واقعیت اجتماعی، روابط انسانی و انتظارات هنجاری نقش ایفا می‌کند. درزمینۀ خانواده، بازنمایی مکرر الگوهای خاصی از روابط زناشویی، فرزندپروری، اقتدار خانوادگی یا سبک زندگی می‌تواند بر درک افراد از روابط خانوادگی و معیارهای ارزیابی آن تأثیر بگذارد. در فضای رسانه‌ای جدید نیز اگرچه مخاطبان با حجم گسترده‌ای از محتواهای متنوع روبه‌رو هستند، همچنان می‌توان انتظار داشت که مواجهۀ مستمر با الگوهای رسانه‌ای در شکل‌گیری نگرش‌ها و برداشت‌های افراد از خانواده نقش داشته باشد.
بااین‌حال، تأثیر رسانه فرایندی یک‌سویه و یکسان برای همۀ افراد نیست. نظریۀ استفاده و رضایتمندی (Katz et al., 1973) نشان می‌دهد که افراد براساس نیازها، علایق و انگیزه‌های خود به انتخاب رسانه‌ها و محتوای رسانه‌ای می‌پردازند. از این منظر، افراد تنها دریافت‌کنندگان منفعل پیام‌های رسانه‌ای نیستند، بلکه در فرایند مصرف رسانه نقش فعالی دارند؛ بنابراین، پیامدهای مصرف رسانه برای انسجام خانوادگی می‌تواند بسته به اهداف و شیوه‌های استفاده از رسانه متفاوت باشد؛ برای مثال، استفاده از رسانه برای حفظ ارتباط با خویشاوندان، تبادل اطلاعات یا مشارکت در فعالیت‌های خانوادگی ممکن است پیامدهایی متفاوت از استفاده‌ای داشته باشد که با کناره‌گیری از تعاملات خانوادگی یا جایگزینی ارتباطات چهره‌به‌چهره همراه است.
در سطح تجربۀ فردی، مفهوم بازاندیشی در نظریۀ مدرنیتۀ متأخر گیدنز امکان تبیین نحوۀ اثرگذاری رسانه بر نگرش‌ها و روابط خانوادگی را فراهم می‌کند. از دیدگاه گیدنز (1377/ 1393/ 1401)، افراد در شرایط مدرنیتۀ متأخر به‌طور مستمر درحال ارزیابی و بازنگری باورها، انتخاب‌ها و شیوه‌های زندگی خود هستند. رسانه‌ها با فراهم‌آوردن دسترسی گسترده به اطلاعات، ارزش‌ها و سبک‌های متنوع زندگی، زمینۀ بازاندیشی دربارۀ نقش‌های خانوادگی، انتظارات زناشویی، روابط والد _ فرزند و شیوه‌های تعامل خانوادگی را تقویت می‌کنند؛ ازاین‌رو، مواجهۀ رسانه‌ای می‌تواند ازطریق فرایند بازاندیشی به بازتعریف برداشت افراد از روابط خانوادگی و شیوه‌های حفظ یا بازسازی انسجام در خانواده منجر شود.
در سطح خانواده، نظریۀ سیستم‌های خانوادۀ بوون، خانواده را به‌عنوان نظام عاطفی درهم‌تنیده در نظر می‌گیرد که رفتار و تجربه هر عضو آن بر سایر اعضا تأثیر می‌گذارد. براساس این رویکرد، پیامدهای مصرف رسانه را نمی‌توان صرفاً در سطح فردی بررسی کرد؛ زیرا تغییر در الگوهای ارتباطی، نحوۀ گذران اوقات فراغت، میزان تعاملات روزمره یا شیوۀ مدیریت هیجان‌ها می‌تواند بر کل نظام خانواده اثرگذار باشد. مفاهیمی نظیر تمایزیافتگی[16]، وابستگی متقابل و الگوهای ارتباطی در این نظریه، امکان تحلیل تأثیر رسانه را بر پویایی روابط درون خانواده فراهم می‌کند.
برای سنجش و تبیین ابعاد انسجام خانوادگی نیز از مدل دایره‌ای اولسون استفاده شده است. این مدل انسجام را در قالب میزان پیوند عاطفی، احساس تعلق، مشارکت متقابل و نزدیکی اعضای خانواده مفهوم‌سازی می‌کند و بر اهمیت تعادل در روابط خانوادگی تأکید دارد. از این منظر، رسانه‌ها به‌خودی‌خود نه عامل تضعیف‌کننده و نه عامل تقویت‌کنندۀ انسجام خانوادگی محسوب می‌شوند؛ بلکه پیامدهای آنها به نحوۀ استفاده از رسانه، نوع مواجهه با محتوا، فرایندهای بازاندیشی فردی و ویژگی‌های نظام ارتباطی خانواده وابسته است.
بر این اساس، چارچوب نظری پژوهش حاضر مبتنی بر یک منطق تبیینی چندسطحی است. نظریۀ کاشت چگونگی تأثیر محیط رسانه‌ای را بر شکل‌گیری ادراکات اجتماعی توضیح می‌دهد؛ نظریۀ استفاده و رضایتمندی نقش عاملیت و انتخاب‌گری کاربران را برجسته می‌سازد؛ مفهوم بازاندیشی گیدنز سازوکار تفسیر و بازتعریف معانی را در سطح فردی تبیین می‌کند؛ نظریۀ بوون پویایی‌های نظام خانوادگی را توضیح می‌دهد و مدل اولسون چارچوبی برای فهم و سنجش انسجام خانوادگی فراهم می‌آورد؛ درنتیجه، رابطۀ میان مصرف رسانه و انسجام خانوادگی در این پژوهش به‌مثابۀ فرایندی چندبُعدی و تعاملی در نظر گرفته می‌شود که در آن ساختارهای رسانه‌ای، کنشگری افراد و ویژگی‌های نظام خانوادگی به‌طور هم‌زمان در شکل‌گیری پیامدهای نهایی نقش دارد.
جدول 1- پشتیبانی نظری متغیرها
Table 1- Theoretical support of variables
|
متغیر |
نظریۀ پشتیبان |
تبیین نظری |
|
میزان مصرف رسانه |
نظریۀ کاشت گربنر |
مواجهۀ مستمر رسانه‌ای ادراکات خانوادگی را شکل می‌دهد. |
|
نوع محتوای رسانه |
استفاده و رضایت |
افراد براساس نیازها محتوای خاص انتخاب می‌کنند. |
|
بازاندیشی |
نظریۀ ساختاریابی گیدنز |
مواجهه با اطلاعات جدید موجب بازنگری روابط می‌شود. |
|
انسجام خانوادگی |
مدل دایره‌ای اولسون |
انسجام مبتنی بر پیوند عاطفی و مشارکت خانوادگی است. |
|
سیستم‌های خانوادۀ بوون |
خانواده نظام عاطفی درهم‌تنیده است که رفتار و تجربۀ هر عضو بر سایر اعضا اثرگذار است. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
مصرف رسانه‌ای |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
انسجام خانوادگی |
|
|
|
بازاندیشی |
|
|
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
متغیرهای زمینه‌ای |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
میزان استفاده از رسانه‌ها |
مصرف رسانه‌ای |
|
|
|
|
حمایت عاطفی |
|||||
|
محتواهای رسانه‌ای مورداستفاده |
|
|
|
|
مشارکت زوجین در فعالیت فراغتی |
||||||
|
|
|
|
|
|
|
انسجام خانوادگی |
رعایت حقوق همسر |
||||
|
|
|
|
بازاندیشی |
|
مشارکت زوجین در تصمیم‌گیری‌ها |
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
انجام فعالیت‌های زوجین با یکدیگر |
||
|
سن |
متغیرهای زمینه‌ای |
|
|
|
|
آزادی‌های فردی زوجین |
|||||
|
طبقۀ اجتماعی |
|
|
|
|
مشارکت در امور خانه |
||||||
|
تحصیلات |
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
سال‌های ازدواج |
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
تعداد فرزندان |
|
|
|
|
|
|
|
||||
نمودار 1- مدل تجربی تحقیق
Fig 1- Empirical research model
فرضیات
فرضیۀ اصلی
بین مصرف رسانه‌ای و انسجام خانوادگی رابطۀ معناداری وجود دارد.
فرضیه‌های فرعی
بین میزان مصرف رسانه و انسجام خانوادگی رابطۀ معناداری وجود دارد.
بین نوع محتوای مصرف رسانه‌ای و انسجام خانوادگی رابطۀ معناداری وجود دارد.
بین بازاندیشی و انسجام خانوادگی رابطۀ معناداری وجود دارد.
بین سطح تحصیلات و انسجام خانوادگی تفاوت معناداری وجود دارد.
طبقۀ اجتماعی در تبیین انسجام خانوادگی نقش دارد.
روش
پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش پیمایش کمّی و در چارچوب مطالعات توصیفی _ تحلیلی صورت پذیرفته است. همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، چنانچه زنان نقش بی‌بدیل و محوری در حفظ و تقویت انسجام خانوادگی ایفا می‌کنند، جامعۀ آماری این پژوهش متشکل از زنان متأهل ایرانی ساکن شهر شیراز بوده است. در سال 1395 جمعیت کل زنان متأهل ایرانی ساکن شهر شیراز برابر با 543185 نفر بوده است (مرکز آمار ایران، 1395). شایان ذکر است که آمار به‌روز جمعیت کل زنان متأهل ایرانی ساکن شهر شیراز به دلیل فقدان سرشماری در دسترس قرار نگرفته و برای انجام پژوهش فرض را بر این قرار گرفت که نرخ رشد زنان متأهل از 1395 تا 1404 مشابه نرخ رشد جمعیت زنان متأهل در دوره‌های1390 تا 1395 (6/2درصد) بوده است و همان نرخ رشد اعمال و جمعیت کل محاسبه شد؛ ازاین‌رو جمعیت کل زنان متأهل ایرانی ساکن شهر شیراز در سال 1404 برابر با 561000 به دست آمد. روش نمونه‌گیری این پژوهش تصادفی خوشه‌ای چندمرحله‌ای بوده و برای محاسبۀ حجم نمونۀ پژوهش از روش نمونه‌گیری لین استفاده شد (Lin, 1987: 446-447) نمونۀ انتخاب‌شده برای شهر شیراز با ضریب پایایی 4±، ضریب اطمینان ۹۵درصد و واریانس جمعیت ۵۰-۵۰ درصد (فرض بالاترین حد واریانس در جمعیت) برابر با ۳۸۸ نفر بود که به علت اینکه برخی از پرسشنامه‌ها احتمالاً ناقص برگشت داده می‌شد یا توسط پاسخ‌گویان به پرسشگر تحویل داده نمی‌شد، به بیش از 400 نفر افزایش یافت که خوشبختانه 407 پرسشنامه در اختیار پژوهشگران قرار گرفت. شهر شیراز دارای 11 منطقه است که بر آن اساس هر منطقه یک خوشه قرار داده شد. در خوشه تعدادی حوزه و در هریک از آنها تعدادی بلوک به‌تصادف انتخاب و به‌تناسب تعداد زنان متأهل هر منطقه نسبتی از نمونه به آنها اختصاص داده شد. ابزار جمع‌آوری اطلاعات پرسشنامه ساختارمند محقق‌ساخته بود. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها باتوجهبه حجم نمونه، سطح سنجش متغیرها و نیز نوع فرضیه‌ها تکنیک آماری پارامتریک مناسب انتخاب شد. محاسبات آماری با استفاده از نرم‌افزار SPSS انجام گرفته است. تحلیل داده‌ها در چارچوب مدل‌سازی رگرسیونی چندمتغیره انجام شده و پژوهش فاقد مدل‌سازی معادلات ساختاری بوده است.
در کنار متغیرهای اصلی پژوهش، برخی متغیرهای جمعیت‌شناختی و زمینه‌ای همچون طبقۀ اجتماعی، تحصیلات، سن و سال‌های ازدواج نیز به‌عنوان متغیرهای کنترلی وارد تحلیل شد تا اثر خالص متغیرهای اصلی پژوهش با دقت بیشتری بررسی شود.
تعریف متغیرها
انسجام خانوادگی: منظور از انسجام خانواده میزان نزدیکی و پیوند عاطفی اعضای خانواده به یکدیگر است. این مفهوم، فرایندی پویاست و میزان ارتباط افراد در یک سیستم خانوادگی را با یکدیگر درمقابل حفظ استقلال آنها نشان می‌دهد. این مفهوم، سطوح انسجام غیردرگیر، جداشده، متصل و درهم‌تنیده را دربر می‌گیرد و بُعد اصلی عملکرد خانواده است. انسجام خانوادگی شامل مؤلفه‌های پیوند عاطفی، حد و مرز، ائتلاف، زمان، فضا، دوستان، تصمیم‌گیری، تمایلات و تفریح می‌شود (Olson, 2000). در مطالعۀ حاضر انسجام خانوادگی دارای 7 بُعد بود که برای هرکدام تعدادی گویه در نظر گرفته شد: 1) حمایت عاطفی (تعداد 13 گویه)، 2) مشارکت زوجین در فعالیت فراغتی (تعداد 7 گویه)، 3) رعایت حقوق همسر (تعداد 8 گویه)، 4) مشارکت زوجین در تصمیم‌گیری‌ها (تعداد 9 گویه)، 5) انجام فعالیت‌های زوجین با یکدیگر (تعداد 8 گویه)، 6) آزادی‌های فردی زوجین (تعداد 4 گویه) و 7) مشارکت در امور خانه (تعداد 5 گویه). گویه‌های این مقیاس در یک طیف پنج‌قسمتی لیکرت تنظیم شد که از اصلاً (0) تا خیلی زیاد (4) سنجیده شد. وزن تمامی گویه‌ها و ابعاد یکسان بوده است؛ زیرا در مطالعات پیشین داخلی، وزن‌های متفاوتی برای ابعاد مختلف به دست نیاورده بودند و بنابراین، به دلیل عدم‌اشراف بر جامعۀ موردمطالعه وزن‌ها یکسان در نظر گرفته شد.
مصرف رسانه‌ای: مصرف رسانه‌ای در ادبیات علوم ارتباطات و مطالعات رسانه‌ای به‌طورکلی به فرایند استفاده، مواجهه و تعامل افراد با انواع رسانه‌ها و محتوای رسانه‌ای در زندگی روزمره اشاره دارد؛ فرایندی که در آن مخاطبان در معرض جریان‌های اطلاعاتی، ارزشی و هنجاری قرار می‌گیرند و به‌صورت فعال یا نیمه‌فعال آنها را دریافت و پردازش می‌کنند (Hernández, 2020). این مفهوم در سنت نظری «کارکردها و خشنودی‌ها» نیز به‌عنوان کنشی انتخاب‌گرانه و مبتنی بر نیازهای فردی در نظر گرفته می‌شود که طی آن افراد براساس نیازهای شناختی، عاطفی و اجتماعی خود به سراغ رسانه‌های مختلف می‌روند (Katz et al., 1973).
در پژوهش حاضر، مصرف رسانه‌ای به‌صورت سازه‌ای چندبُعدی و تلفیقی مفهوم‌سازی و به‌طور عملیاتی تعریف شده است. به‌عبارت دقیق‌تر، این سازه نه صرفاً به میزان استفاده از رسانه‌ها، به نحوۀ درگیری فرد با محتوای رسانه‌ای نیز اشاره دارد. از این منظر، مصرف رسانه‌ای شامل دو بُعد متمایز، اما مرتبط است: نخست، «میزان مصرف رسانه» که ناظر بر شدت و فراوانی استفاده از رسانه‌های مختلف نظیر اینترنت، شبکه‌های اجتماعی مجازی، رسانه‌های دیداری و شنیداری داخلی و خارجی، و نیز منابع مکتوب و دیجیتال است؛ و دوم، «نوع محتوای مصرفی» که به ماهیت فعالیت‌های رسانه‌ای و الگوهای استفاده از محتوا اشاره دارد.
بُعد اول، یعنی میزان مصرف رسانه بیانگر سطح مواجهۀ افراد با رسانه‌ها در قالب استفادۀ روزمره از ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی است. بُعد دوم، یعنی نوع محتوای مصرفی در این پژوهش با اتکا به تحلیل عاملی اکتشافی، در قالب دو مؤلفۀ «فعالیت‌های اجتماعی» و «فعالیت‌های اطلاعاتی و فرهنگی» صورت‌بندی شده است. فعالیت‌های اجتماعی شامل تعاملات ارتباطی نظیر گفت‌وگو با اعضای خانواده، ارتباط با دوستان و خویشاوندان، مشارکت در بحث‌های گروهی و تعاملات آنلاین است؛ درحالی‌که فعالیت‌های اطلاعاتی و فرهنگی شامل استفاده از رسانه برای اهداف اطلاعاتی و فرهنگی همچون مطالعه، وب‌گردی، استفاده از ایمیل و دریافت محتواهای فرهنگی و اطلاعاتی می‌شود.
از این منظر، مصرف رسانه‌ای در این پژوهش صرفاً کنش منفعلانه یا وابسته به مواجهۀ تصادفی با پیام‌های رسانه‌ای تلقی نمی‌شود، بلکه به‌عنوان فرایندی اجتماعی _ فرهنگی در نظر گرفته می‌شود که در تعامل با زمینه‌های زندگی روزمره، می‌تواند در شکل‌دهی نگرش‌ها، الگوهای ارتباطی و کیفیت روابط خانوادگی نقش ایفا کند (Hernández, 2020)؛ بر این اساس، تعریف ارائه‌شده در این پژوهش، حاصل تلفیق رویکرد مواجهۀ رسانه‌ای، رویکرد کارکردگرای استفاده و خشنودی‌ها (Katz et al., 1973) و رویکردهای معاصر مبتنی بر درگیری فعال مخاطب با رسانه است.
درمجموع، مصرف رسانه‌ای در این پژوهش به‌عنوان سازه‌ای چندبُعدی در نظر گرفته شده است که از یک‌سو به میزان استفادۀ افراد از رسانه‌های مختلف و ازسوی دیگر به نوع درگیری آنان با محتوای رسانه‌ای اشاره دارد. در سطح نظری این تمایز بر ادبیات مصرف فعال رسانه و نظریۀ استفاده و رضایت استوار است (Hernández, 2020; Katz et al., 1973). در سطح تجربی نیز، براساس تحلیل عاملی اکتشافی، بُعد دوم این سازه در قالب دو الگوی «فعالیت‌های اجتماعی» و «فعالیت‌های فرهنگی» صورت‌بندی شده است که نشان‌دهندۀ نحوۀ متفاوت تعامل کاربران با محتوای رسانه‌ای است؛ بدین ترتیب، ابعاد نظری و تجربی مصرف رسانه‌ای در این پژوهش در ساختاری منسجم و قابل‌سنجش ادغام شده است.
مصرف رسانه‌ای در این پژوهش به‌عنوان یک سازۀ دومرتبه (Second-order construct) در نظر گرفته شده است که از یک‌سو بر میزان مواجهۀ رسانه‌ای و ازسوی دیگر بر الگوهای محتوایی مصرف استوار است. تحلیل عاملی اکتشافی نشان داد که بُعد محتوایی این سازه خود شامل دو الگوی متمایز، اما مرتبط است: فعالیت‌های اجتماعی و فعالیت‌های اطلاعاتی _ فرهنگی.
بازاندیشی: بازاندیشی یکی از مفاهیم محوری در نظریۀ مدرنیتۀ متأخر آنتونی گیدنز است و به فرایند ارزیابی و بازنگری مداوم افراد دربارۀ باورها، هویت، روابط و شیوه‌های زندگی اشاره دارد (گیدنز، 1393). در این چارچوب، بازاندیشی ویژگی ساختاری زندگی اجتماعی در دوران مدرن است و صرفاً محدود به مواجهه با رسانه‌ها یا جریان‌های اطلاعاتی خاص نیست، بلکه در پیوند با گسترش نظام‌های کارشناسی و افزایش دسترسی به منابع متنوع اطلاعاتی تشدید می‌شود.
در این پژوهش، بازاندیشی نه به‌عنوان سازوکار صرفاً واسط بین مصرف رسانه و انسجام خانوادگی، بلکه به‌عنوان متغیر مستقل شناختی _ اجتماعی در نظر گرفته می‌شود. این تصمیم نظری بر این فرض استوار است که بازاندیشی در مدرنیتۀ متأخر گیدنز صرفاً محصول مواجهه با رسانه نیست، بلکه نتیجۀ تعامل گسترده‌تر فرد با نظام‌های دانایی، تجربۀ زیسته، روابط اجتماعی و جریان‌های اطلاعاتی است؛ بنابراین، بازاندیشی می‌تواند به‌طورمستقیم در بازتعریف روابط خانوادگی و درنتیجه در سطح انسجام خانوادگی اثرگذار باشد؛ بر این اساس، بازاندیشی در این مطالعه به‌صورت تک‌بُعدی و با 9 گویه سنجیده شده است که ناظر بر ارزیابی مجدد باورها، نگرش‌ها و روابط فردی و خانوادگی است و نه صرفاً واکنش به محتوای رسانه‌ای.
اعتبار و پایایی ابزار سنجش
در تحقیق حاضر برای پایایی ابزار از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده است. همچنین برای بررسی اعتبار طیف انسجام خانوادگی و مصرف رسانه‌ای از تحلیل عاملی اکتشافی استفاده شده است. همان‌طور که در جدول 2 مشاهده می‌شود، نتایج ضریب آلفای کرونباخ تمامی متغیرهای تحقیق، بیشتر از 7/0 است و ابزار سنجش پایایی لازم را داراست.
دول 2- مقدار آلفای کرونباخ متغیرهای تحقیق
Table 2- Cronbach's alpha value of research variables
|
نام متغیرها |
تعداد گویه |
مقدار آلفا |
|
حمایت عاطفی |
13 |
925/0 |
|
مشارکت زوجین در فعالیت فراغتی |
7 |
876/0 |
|
رعایت حقوق همسر |
8 |
809/0 |
|
مشارکت زوجین در تصمیم‌گیری‌ها |
9 |
870/0 |
|
انجام فعالیت‌های زوجین با یکدیگر |
8 |
852/0 |
|
آزادی‌های فردی زوجین |
4 |
789/0 |
|
مشارکت در امور خانه |
5 |
776/0 |
|
فعالیت‌های اجتماعی |
11 |
888/0 |
|
فعالیت‌های اطلاعاتی و فرهنگی |
5 |
795/0 |
|
بازاندیشی |
9 |
922/0 |
برای بررسی روایی سازۀ مقیاس انسجام خانوادگی از تحلیل عاملی اکتشافی با روش استخراج مؤلفه‌های اصلی و چرخش واریماکس استفاده شد. شاخص KMO برابر با ۹۶۸/0 و آزمون بارتلت معنادار بود (612/۱۹۹۷۷= χ²، 0.001>p) که نشان‌دهندۀ کفایت داده‌ها برای انجام تحلیل عاملی است. تحلیل، هفت عامل با مقادیر ویژۀ بیشتر از ۱ استخراج کرد که درمجموع 084/62 از واریانس کل سازۀ انسجام خانوادگی را تبیین می‌کند. این عوامل و بارهای عاملی گویه‌های شاخص هریک در جدول 3 ارائه شده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، همه گویه‌ها بارهای عاملی بیشتر از 35/0 داشتند که نشان‌دهندۀ اشتراک قابل‌قبول آنها با عامل مربوط است.
جدول 3- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی انسجام خانوادگی
Table 3- Results of exploratory factor analysis of family cohesion
|
عامل اول (حمایت عاطفی) |
بار عاملی 610/0 |
عامل دوم (مشارکت زوجین در فعالیت فراغتی) |
بار عاملی 591/0 |
عامل سوم (رعایت حقوق همسر) |
بار عاملی 514/0 |
|
ابراز علاقۀ همسرتان به شما |
735/0 |
گردش دونفرۀ شما و همسرتان |
636/0 |
آزادگذاشتن همسرتان در انجام کارهای موردعلاقه‌اش |
628/0 |
|
تعریف و تمجید از همسر خود |
710/0 |
تشویق همسرتان برای یادگیری کارهای جدید (هنری، موسیقی و...) |
628/0 |
پذیرش حریم شخصی همسرتان توسط شما |
609/0 |
|
حمایت از اهداف و تصمیمات همسرتان |
703/0 |
انتخاب فعالیت‌های جدید با همسرتان |
594/0 |
پذیرش حریم شخصی شما توسط همسرتان |
581/0 |
|
تعریف و تمجید همسر شما از شما |
696/0 |
ورزش‌کردن (پیاده‌روی و...) شما و همسرتان به‌طور منظم |
583/0 |
موافقت با نقش همسرتان در تصمیم‌گیری‌های خانواده |
518/0 |
|
حمایت همسرتان از اهداف و تصمیمات شما |
662/0 |
اهمیت‌دادن شما و همسرتان به سرگرمی‌ها و علایق یکدیگر |
570/0 |
رعایت‌کردن حد و مرز دربارۀ تعاملات با دوستان و دیگر اعضای خانواده |
491/0 |
|
خوشحال‌شدن از موفقیت همسرتان |
634/0 |
شوخی و مزاح شما و همسرتان با یکدیگر |
566/0 |
پذیرش انتظارات شما در تصمیم‌گیری‌های خانواده |
477/0 |
|
تشویق‌شدن شما توسط همسرتان در انجام کارهای مختلف |
630/0 |
شبیه هم بودن علایق و سرگرمی‌های شما و همسرتان |
561/0 |
همکاری همسرتان با شما در تربیت فرزندان |
430/0 |
|
ابراز علاقه به همسر خود |
620/0 |
- |
- |
مشورت با همسرتان برای گذراندن اوقات فراغت |
381/0 |
|
حمایت شما و همسرتان از یکدیگر در شرایط سخت |
602/0 |
- |
- |
- |
- |
|
خوشحال‌شدن همسر شما از موفقیت شما |
525/0 |
- |
- |
- |
- |
|
تشویق‌کردن همسر خود در انجام کارهای مختلف |
521/0 |
- |
- |
- |
- |
|
در میان گذاشتن احساسات و نگرانی‌های شما و همسرتان با یکدیگر |
493/0 |
- |
- |
- |
- |
|
مشارکت شما در تصمیمات مربوط به امور خانه |
404/0 |
- |
- |
- |
- |
ادامه جدول 3
Table 3 continued
|
عامل چهارم (مشارکت زوجین در تصمیم‌گیری‌ها) |
بار عاملی 504/0 |
عامل پنجم (انجام فعالیت‌های زوجین با یکدیگر) |
بار عاملی 583/0 |
عامل ششم (آزادی‌های فردی زوجین) |
بار عاملی 679/0 |
|
بیان نظراتتان دربارۀ مسائل خانواده |
692/0 |
شرکت در مراسم‌های مذهبی |
733/0 |
معاشرت و رفت‌وآمد با دوستان خود |
763/0 |
|
مشارکت شما در حل مشکلات خانوادگی‌تان |
670/0 |
کنار یکدیگر وقت گذراندن بدون استفاده از وسایل دیجیتالی |
678/0 |
انتخاب دوستان خود بدون مشورت با همسرتان |
738/0 |
|
تصمیم‌گیری دربارۀ مسائل خانواده |
659/0 |
خوردن وعده‌های غذایی (صبحانه، نهار و شام) |
644/0 |
رضایت همسرتان از وقت‌گذرانی شما با دوستانتان |
612/0 |
|
تصمیم‌گیری دربارۀ اهداف شخصی‌تان یا اهداف خانوادگی‌تان |
504/0 |
مشاهدۀ فیلم (تلویزیون، ماهواره، فضای مجازی و...) |
594/0 |
موردپذیرش بودن دوستان شما توسط همسرتان |
605/0 |
|
تصمیم‌گیری دربارۀ اوقات فراغت و تعطیلات |
460/0 |
گذراندن تعطیلات آخر هفته با یکدیگر |
493/0 |
- |
- |
|
بهادادن و توجه به نظر همسرتان هنگام تصمیم‌گیری |
427/0 |
انجام کارهای خانه |
468/0 |
- |
- |
|
پذیرش نظرات شما توسط همسرتان |
422/0 |
مسافرت |
453/0 |
- |
- |
|
سازگاری با همسرتان در تصمیم‌گیری‌ها |
372/0 |
فعالیت‌های خارج از خانه مانند پیاده‌روی |
426/0 |
- |
- |
|
مشورت با همسرتان دربارۀ شیوۀ خرج‌کردن درآمد خانواده |
335/0 |
- |
- |
- |
- |
ادامه جدول 3
Table 3 continued
|
عامل هفتم (مشارکت در امور خانه) |
بار عاملی 522/0 |
|
مشارکت همسرتان در تصمیمات مربوط به امور خانه |
765/0 |
|
گفت‌وگوی روزانه با همسرتان |
553/0 |
|
همکاری همسر شما در کارهای خانه |
515/0 |
|
کمک همسرتان به فرزندانتان در امورشان |
395/0 |
|
صحبت با همسرتان دربارۀ مسائل خانوادگی |
384/0 |
تحلیل عاملی اکتشافی برای مقیاس محتوای رسانه‌ها نیز انجام گرفت. (933/0= KMO)، بارتلت معنادار بود (991/3759= χ²، 001/0>p). این تحلیل به استخراج دو عامل منجر شد که درمجموع 400/0درصد از واریانس را تبیین می‌کنند. جدول 4 این عوامل و بارهای عاملی مربوط را نشان می‌دهد.
جدول 4- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی محتوای رسانه‌ها
Table -4- Results of exploratory factor analysis of media content
|
عامل اول (فعالیت‌های اجتماعی) |
بار عاملی 753/0 |
عامل دوم (فعالیت‌های اطلاعاتی و فرهنگی) |
بار عاملی 772/0 |
|
گفت‌وگوی با اعضای خانواده |
881/0 |
مطالعۀ روزنامه و مجلۀ خارجی فارسی‌زبان |
885/0 |
|
ارتباط با خویشاوندانتان |
842/0 |
مطالعۀ روزنامه و مجلۀ داخلی فارسی‌زبان |
875/0 |
|
ارتباط با دوستانتان |
833/0 |
خرید یا فروش اینترنتی |
768/0 |
|
مشارکت در بحث گروه‌ها |
775/0 |
استفاده از ایمیل |
719/0 |
|
گوش‌دادن به موسیقی |
754/0 |
وب‌گردی برای پرکردن اوقات فراغت |
617/0 |
|
مشاهدۀ فیلم و کلیپ |
743/0 |
- |
- |
|
گوش‌دادن به موسیقی |
731/0 |
- |
- |
|
اظهارنظر دربارۀ پیام‌ها، کلیپ‌ها و آهنگ‌ها |
720/0 |
- |
- |
|
جست‌وجوی اطلاعات |
687/0 |
- |
- |
|
اظهارنظر دربارۀ فیلم‌ها و کلیپ‌هایی مشاهده‌شده |
667/0 |
- |
- |
|
پیداکردن دوستان جدید |
659/0 |
- |
- |
تحلیل عاملی برای مقیاس بازاندیشی، وجود عامل واحد را تأیید کرد (904/0=KMO)؛ (991/3759= χ²، 001/0>p). این عامل 225/0درصد از واریانس را تبیین کرد. همۀ گویه‌ها بارهای عاملی بالایی (بین 569/0 تا 859/0) داشتند که نشان از همسانی درونی قوی این مقیاس دارد (جدول 5).
جدول 5- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی بازاندیشی
Table 5- Results of the retrospective exploratory factor analysis
|
گویه‌ها |
بار عاملی |
|
این‌روزها راه‌وروش زندگی‌ام را با دقت زیاد ارزیابی مجدد می‌کنم. |
859/0 |
|
در مقایسه با گذشته دربارۀ تعریفی که از خودم دارم، مدام با دقت زیاد فکر می‌کنم. |
836/0 |
|
در مقایسه با گذشته خیلی زیاد دربارۀ درستی و نادرستی مسائل اخلاقی فکر می‌کنم. |
832/0 |
|
من باورهای خطایی را در خودم کشف کردم که قبلاً اعتقاد داشتم درست هستند. |
826/0 |
|
در مقایسه با گذشته، برخی از عقاید جدی من درحال تغییر است. |
811/0 |
|
در مقایسه با گذشته، نگاه من به خودم تغییر کرده است. |
801/0 |
|
در مقایسه با گذشته، با دقت بیشتری دربارۀ درستی باورهای مذهبی‌ام می‌اندیشم. |
772/0 |
|
دربارۀ رابطه با همسرم به‌طور مدام فکر می‌کنم تا آن را بهبود بخشم. |
747/0 |
|
به‌طور جدی با همسرم دربارۀ مسائل خانوادگی گفت‌وگو می‌کنم. |
569/0 |
یافته‌های توصیفی
در تحقیق حاضر از میان 407 نفر زنان متأهل ایرانی ساکن شهر شیراز، بیشترین فراوانی مربوط به سنین 36 تا 45 سال با درصد 9/33 و کمترین فراوانی مربوط به سنین کمتر از 25 سال با درصد 7/4 است. بیشترین درصد مربوط به تحصیلات لیسانس (8/40درصد) و کمترین درصد مربوط تحصیلات دکتری (1/11درصد) بوده است. بیشترین درصد مربوط به بی‌درآمد (4/36درصد) و کمترین درصد مربوط به درآمد زیر 3 میلیون تومان (9/2درصد) بوده است. بیشترین درصد مربوط به خانه‌دار (5/43درصد) و کمترین درصد مربوط به ازکارافتاده (5/0درصد) بوده است؛ درنهایت بیشترین درصد مربوط به طبقۀ متوسط متوسط (1/50درصد) و کمترین درصد مربوط به طبقۀ بالای بالا (5/1درصد) بوده است.
یافته‌های استنباطی
برای بررسی تفاوت میانگین نمرۀ انسجام خانوادگی در بین سطوح مختلف مصرف رسانه‌ها، از تحلیل واریانس یک‌راهه استفاده شد. همان‌طور که در جدول 5 مشاهده می‌شود، بین سطوح مختلف مصرف اینترنت، شبکه‌های اجتماعی مجازی، رادیوهای خارجی (فارسی و غیرفارسی) و مطالب خواندنی (چاپی/دیجیتال) ازنظر انسجام خانوادگی تفاوت آماری معناداری وجود دارد. برای نشان‌دادن قدرت این تفاوت‌ها، علاوه‌بر مقدار Fاندازۀ اثر[17] گزارش شده است؛ میزان استفاده از اینترنت (03/0= η²)، میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی (03/0= η²)، میزان استفاده از کانال‌های رادیویی خارجی فارسی‌زبان (04/0= η²)، میزان استفاده از کانال‌های رادیویی خارجی غیرفارسی‌زبان (03/0= η²) و میزان استفاده از کتاب، مجله یا روزنامه (دیجیتالی یا چاپی) (04/0= η²) است و مقدار تمامی آنها کوچک است.
نتایج متغیرهای زمینه‌ای و کنترلی
برای بررسی رابطۀ متغیرهای سن، سال‌های ازدواج و ابعاد محتوای رسانه‌ای با انسجام خانوادگی از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. نتایج در جدول 6 خلاصه شده است. باتوجهبه جداول 6، 7 و 8 برخی متغیرهای زمینه‌ای ازجمله سن، سال‌های ازدواج با انسجام خانوادگی رابطۀ معنی‌داری داشته است. همچنین طبقۀ اجتماعی و تحصیلات نیز تفاوت‌هایی را در میزان انسجام خانوادگی نشان داد.
جدول 6- نتایج متغیرهای زمینه‌ای سن و سال‌های ازدواج در ارتباط با انسجام خانوادگی
Table 6- Results of contextual variables of age and years of marriage in relation to family cohesion
|
متغیر |
r |
Sig |
|
سن |
167/0- |
002/0 |
|
سال‌های ازدواج |
131/0- |
015/0 |
جدول -7- نتایج متغیر زمینه‌ای طبقه اجتماعی در ارتباط با انسجام خانوادگی
Table 7- Results of the contextual variable of social class in relation to family cohesion
|
طبقات اجتماعی |
فراوانی |
میانگین |
انحراف معیار |
مقدارf |
سطح معناداری |
η² |
|
طبقۀ بالای بالا |
5 |
20000/135 |
088111/55 |
796/5 |
001/0 |
001/0 |
|
طبقۀ متوسط رو‌به‌بالا |
119 |
92437/153 |
701609/28 |
03/0 |
||
|
طبقۀ متوسط متوسط |
181 |
13260/144 |
701609/28 |
001/0 |
||
|
طبقۀ متوسط رو‌به‌پایین |
36 |
13889/128 |
601510/25 |
03/0 |
||
|
طبقۀ پایین |
6 |
66667/125 |
020316/32 |
006/0 |
η²=137/0
جدول 8- نتایج متغیر زمینه‌ای تحصیلات در ارتباط با انسجام خانوادگی
Table 8- Results of the contextual variable of education in relation to family cohesion
|
سطوح تحصیلی |
فراوانی |
میانگین |
انحراف معیار |
مقدارf |
سطح معناداری |
η² |
|
زیر دیپلم |
18 |
33333/135 |
378727/36 |
979/3 |
002/0 |
006/0 |
|
دیپلم |
84 |
40476/135 |
470714/35 |
03/0 |
||
|
فوق‌دیپلم |
34 |
58824/146 |
612057/30 |
00/0 |
||
|
لیسانس |
150 |
14667/149 |
418112/28 |
008/0 |
||
|
فوق‌لیسانس |
44 |
70455/157 |
904639/30 |
02/0 |
||
|
دکتری |
12 |
50000/149 |
332027/19 |
00/0 |
η²=123/0
برای بررسی رابطۀ بازاندیشی و برخی ابعاد محتوایی مصرف رسانه با انسجام خانوادگی، از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. نتایج در جدول 9 خلاصه شده است.
جدول 9- رابطۀ بازاندیشی و ابعاد محتوایی مصرف رسانه با انسجام خانوادگی
Table 9- Relationship between reflection and content dimensions of media consumption with family cohesion
|
متغیر |
r |
Sig |
|
بازاندیشی |
184/0 |
001/0 |
|
محتوای فعالیت‌های اجتماعی |
208/0 |
001/0 |
|
محتوای فعالیت‌های اطلاعاتی و فرهنگی |
220/0 |
001/0 |
جدول 10 نشان می‌دهد که میزان استفاده از رسانه‌های مختلف با انسجام خانوادگی دارای رابطۀ معنی‌داری بوده است.
جدول 10- تفاوت میانگین انسجام خانوادگی پاسخ‌گویان برحسب میزان استفاده از رسانه‌ها
Table 10- Difference in average family cohesion of respondents according to the amount of media use
|
میزان استفاده از رسانه‌ها |
فراوانی |
میانگین |
انحراف معیار |
مقدارf |
سطح معناداری |
η² |
|
اینترنت |
348 |
54310/145 |
989838/31 |
780/2 |
027/0 |
03/0 |
|
شبکه‌های اجتماعی مجازی |
394 |
46991/145 |
973091/31 |
583/2 |
037/0 |
03/0 |
|
کانال‌های رادیویی خارجی فارسی‌زبان |
348 |
47126/145 |
019119/32 |
030/4 |
003/0 |
04/0 |
|
کانال‌های رادیویی خارجی غیرفارسی‌زبان |
348 |
46839/145 |
019116/32 |
457/2 |
045/0 |
03/0 |
|
کتاب، مجله یا روزنامه (دیجیتالی یا چاپی) |
349 |
46991/145 |
973091/31 |
720/3 |
006/0 |
04/0 |
برای بررسی عوامل مؤثر بر انسجام خانوادگی، از رگرسیون سلسله‌مراتبی چندگانه استفاده شد. متغیرهای مستقل براساس ملاحظات نظری و در چند گام وارد مدل شد تا سهم هر دسته از متغیرها در تبیین انسجام خانوادگی مشخص شود. نتایج جدول 11 نشان می‌دهد که مدل نهایی از معناداری آماری برخوردار است (001/0 p<، 8.722= (9.293) F) و متغیرهای واردشده توانسته است 1/21درصد از واریانس انسجام خانوادگی را تبیین کند. همچنین مقدار ضریب تعیین تعدیل‌شده (0.187) بیانگر آن است که مدل از ثبات قابل‌قبولی برخوردار است. بررسی شاخص‌های هم‌خطی نیز نشان داد که مقادیر VIF برای تمامی متغیرها در دامنۀ قابل‌قبول قرار دارد و مسئلۀ هم‌خطی چندگانه در مدل مشاهده نمی‌شود. افزون بر این، مقدار آمارۀ دوربین _ واتسون (143/2) حاکی از استقلال خطاها در مدل رگرسیونی است.
مطابق نتایج جدول 12، محتوای فعالیت‌های اجتماعی مصرف رسانه‌ای اثر مثبت و معناداری بر انسجام خانوادگی داشت (0.003= p، 0.167= β)؛ به بیان دیگر، افزایش مشارکت اجتماعی در بستر مصرف رسانه‌ای با افزایش انسجام خانوادگی همراه بوده است. متغیر بازاندیشی نیز رابطه‌ای مثبت و معنادار با انسجام خانوادگی نشان داد (0.004= p، 0.156= β) که می‌تواند بیانگر اهمیت فرایندهای تأملی در تنظیم و تقویت روابط خانوادگی باشد.
در میان متغیرهای ساختاری، درآمد همسر تأثیر مثبت و معناداری بر انسجام خانوادگی داشت (0.009=p، 0.140= β). درمقابل، متغیر تحصیلات در سطح «دیپلم» اثری منفی و در آستانۀ معناداری آماری نشان داد (0.051=p، 0.105-= β). ازآنجکه این متغیر به‌صورت مجازی وارد مدل شده است، ضریب آن ناظر بر تفاوت میان افراد دارای مدرک دیپلم و گروه مرجع است و نباید به‌منزلۀ رابطۀ خطی میان تحصیلات و انسجام خانوادگی تفسیر شود.
در بخش متغیرهای رسانه‌ای، سال‌های استفاده از رسانه‌های دیجیتال (شامل کتاب، مجله و روزنامۀ دیجیتال) بیشترین اثر مثبت را بر انسجام خانوادگی نشان داد (0.001=p، 0.190= β). همچنین استفاده از شبکه‌های اجتماعی نیز رابطه‌ای مثبت و معنادار با انسجام خانوادگی داشت (0.030=p، 0.124= β). درمقابل، استفاده از ماهواره‌های غیرفارسی‌زبان با کاهش انسجام خانوادگی همراه بود (0.005=p، 0.172-= β). شدت استفاده از رسانۀ رسمی نیز اگرچه اثر مثبت داشت، این رابطه در سطح مرزی معنادار بود (0.076=p، 0.097= β).
به‌طورکلی، یافته‌ها نشان می‌دهد که انسجام خانوادگی صرفاً متأثر از متغیرهای فردی یا اقتصادی نیست، بلکه الگوهای مصرف رسانه‌ای نیز در شکل‌گیری و تضعیف روابط خانوادگی نقش دارد؛ بااین‌حال، تأثیر رسانه‌ها یکسان نیست و بسته به نوع رسانه و محتوای مصرفی می‌تواند در جهت تقویت یا فرسایش انسجام خانوادگی عمل کند.
جدول 11- خلاصۀ رگرسیون سلسله‌مراتبی پیش‌بینی انسجام خانوادگی
Table 11- Summary of hierarchical regression predicting family cohesion
|
مدل |
متغیرهای واردشده |
R |
R² |
ΔR² |
Adj. R² |
F |
Sig. |
df |
|
1 |
+فعالیت‌های اجتماعی |
213/0 |
045/0 |
045/0 |
042/0 |
323/14 |
000/0 |
(301/1) |
|
2 |
+بازاندیشی |
251/0 |
063/0 |
018/0 |
057/0 |
127/10 |
000/0 |
(300/2) |
|
3 |
+ دیپلم |
308/0 |
095/0 |
032/0 |
086/0 |
475/10 |
000/0 |
(299/3) |
|
4 |
+ درآمد همسر |
346/0 |
119/0 |
024/0 |
108/0 |
101/10 |
000/0 |
(298/4) |
|
5 |
+ شدت استفاده از رسانۀ ملی |
363/0 |
132/0 |
012/0 |
117/0 |
003/9 |
000/0 |
(297/5) |
|
6 |
+ مجموعۀ متغیرهای مصرف رسانه‌ای |
460/0 |
211/0 |
080/0 |
187/0 |
722/8 |
000/0 |
(293/9) |
جدول 12- ضرایب رگرسیون مدل نهایی
Table 12- Regression coefficients of the final model
|
متغیر |
B |
SE |
t |
Sig. |
VIF |
|
محتوای فعالیت‌های اجتماعی مصرف رسانه‌ای |
747/0 |
252/0 |
965/2 |
003/0 |
184/1 |
|
بازاندیشی |
719/0 |
247/0 |
910/2 |
0004/0 |
067/1 |
|
تحصیلات (دیپلم) |
947/7- |
058/4 |
958/1- |
051/0 |
062/1 |
|
درآمد همسر |
007/3 |
149/1 |
617/2 |
009/0 |
070/1 |
|
شدت استفاده از رسانۀ رسمی (صداوسیما) |
441/2 |
370/1 |
782/1 |
076/0 |
097/1 |
|
سال‌های استفاده از شبکه‌های اجتماعی |
500/3 |
607/1 |
178/1 |
030/0 |
208/1 |
|
سال‌های استفاده از رسانه‌های دیجیتال (کتاب/مجله/روزنامه) |
053/4 |
195/1 |
390/3 |
001/0 |
168/1 |
|
سال‌های استفاده از ماهوارۀ غیرفارسی‌زبان |
943/3- |
378/1 |
861/2- |
005/0 |
336/1 |
|
کانال‌های رادیویی خارجی فارسی‌زبان |
734/3 |
052/2 |
820/1 |
070/0 |
232/1 |
بحث و نتیجه
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که رابطۀ میان مصرف رسانه‌ای و انسجام خانوادگی را نمی‌توان در قالب الگویی خطی و ساده تبیین کرد. این رابطه ماهیتی چندبُعدی و وابسته به زمینه دارد؛ به‌گونه‌ای که نوع رسانه، محتوای مصرفی، شیوۀ استفاده و بسترهای شناختی و ارتباطی کاربران می‌تواند پیامدهای متفاوتی را در تقویت یا تضعیف انسجام خانوادگی رقم بزند. این نتیجه با رویکردهای جدید مطالعات رسانه و خانواده همسو است که بر پیچیدگی و دوگانه‌بودن آثار رسانه‌های دیجیتال تأکید دارد (Carvalho et al., 2015; Wilding, 2021).
یکی از مهم‌ترین یافته‌ها نقش مثبت «محتوای فعالیت‌های اجتماعی مصرف رسانه‌ای» در ارتقای انسجام خانوادگی است. این نتیجه در چارچوب نظریۀ استفاده و رضایتمندی تبیین‌پذیر است؛ جایی که کاربران به‌صورت فعالانه و هدفمند رسانه‌ها را برای پاسخ به نیازهای ارتباطی و عاطفی خود به‌کار می‌گیرند (Katz et al., 1973; Ruggiero, 2000). در این زمینه استفاده از رسانه‌ها برای ارتباط با خویشاوندان، تعاملات گروهی و حفظ پیوندهای خانوادگی، کارکردهای ارتباطی خانواده را تقویت کرده است. درواقع، رسانه در این وضعیت به‌عنوان ابزار بازتولید ارتباطات خانوادگی عمل می‌کند، نه عامل گسست آن.
این یافته با پژوهش‌های پیشین نیز هم‌راستا است که نشان داده است که استفادۀ تعاملی و مشترک از رسانه‌ها می‌تواند احساس پیوند خانوادگی را افزایش دهد (Padilla‐Walker et al., 2012; Carvalho et al., 2017)؛ بر این اساس، اثرگذاری رسانه‌ها بیش از آنکه به ماهیت فناوری وابسته باشد، به الگوهای استفاده و نحوۀ ادغام آن در زندگی روزمرۀ خانوادگی مربوط است.
درمقابل، مصرف ماهواره‌های غیرفارسی‌زبان با کاهش انسجام خانوادگی همراه بوده است. این نتیجه در چارچوب نظریۀ کاشت تحلیل‌پذیر است؛ نظریه‌ای که بر اثرگذاری تدریجی و بلندمدت رسانه بر ادراکات و هنجارهای اجتماعی تأکید دارد (Gerbner et al, 1986; Gerbner et al., 2002). مواجهۀ مداوم با محتوای فراملی می‌تواند به بازتعریف انتظارات از نقش‌های خانوادگی و تغییر در الگوهای ارزشی منجر شود و درنتیجه، فاصله در روابط خانوادگی را افزایش دهد.
این نتیجه با برخی پژوهش‌های پیشین نیز همخوان است که مصرف افراطی یا ناهمگون رسانه‌ای را با کاهش تعاملات چهره‌به‌چهره و افت مشارکت خانوادگی مرتبط دانسته است (Turkle, 2011; Twenge, 2017; Wu & Mustafa, 2024). همچنین مفهوم «پارادوکس اینترنت» نشان می‌دهد که افزایش ارتباطات مجازی لزوماً به تقویت روابط واقعی منجر نمی‌شود و در برخی شرایط می‌تواند موجب تضعیف آنها شود (Kraut et al., 1998).
یافتۀ دیگر پژوهش، اثر مثبت «بازاندیشی» بر انسجام خانوادگی است. این نتیجه با نظریۀ بازاندیشی گیدنز قابل‌توضیح است؛ به این معنا که روابط اجتماعی در شرایط مدرن بر پایۀ گفت‌وگو، ارزیابی مداوم و بازتعریف انتظارات شکل می‌گیرد (گیدنز، 1393). در این چارچوب، بازاندیشی نه‌تنها به معنای تضعیف سنت‌ها نیست، می‌تواند به افزایش توانایی افراد در مدیریت تعارضات و تنظیم روابط کمک کند. در این پژوهش مشخص شد زنانی که سطح بالاتری از بازاندیشی داشته‌اند، توان بیشتری در گفت‌وگو، مذاکره و بازتنظیم روابط خانوادگی نشان داده‌اند که این امر به افزایش انسجام خانوادگی منجر شده است. این یافته با دیدگاه‌هایی همسو است که خانواده را نهادی پویا و مبتنی بر تعامل و بازتعریف مستمر روابط می‌داند (Clark, 2013; Wilding, 2021).
این یافته‌ها همچنین با نظریۀ سیستم‌های خانوادۀ بوون نیز تبیین‌پذیر است. از منظر بوون، خانواده صرفاً مجموعه‌ای از افراد مستقل نیست، بلکه نظام عاطفی درهم‌تنیده‌ای است که تغییر در الگوهای ارتباطی و رفتاری هر عضو می‌تواند بر کل نظام خانواده اثر بگذارد؛ بر این اساس، بازاندیشی و شیوه‌های مصرف رسانه‌ای را می‌توان بخشی از فرایندهای تنظیم و بازتنظیم روابط درون‌خانوادگی تلقی کرد. در چنین شرایطی، الگوهای ارتباطی مبتنی بر گفت‌وگو، مشارکت و تعامل رسانه‌ای می‌تواند به تقویت همبستگی عاطفی و انسجام خانواده منجر شود؛ درحالی‌که الگوهای فردگرایانه یا گسستۀ ارتباطی ممکن است تعادل نظام خانوادگی را تضعیف کند (Bowen, 1978).
همچنین نتایج نشان داد که همۀ اشکال مصرف رسانه‌ای اثر یکسانی ندارد. استفاده از رسانه‌های دیجیتال در قالب مطالعۀ کتاب، مجله و روزنامۀ الکترونیکی با افزایش انسجام خانوادگی همراه بوده است. این امر نشان می‌دهد که محتوای شناختی و اطلاعاتی در مقایسه با مصرف صرفاً سرگرم‌کننده می‌تواند ظرفیت‌های ارتباطی و شناختی افراد را ارتقا دهد (Livingstone & Helsper, 2007).
در جمع‌بندی کلی، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که رابطۀ میان رسانه و خانواده را نمی‌توان با رویکردهای تقلیل‌گرایانه و دوگانه‌های ساده توضیح داد. رسانه‌ها در بستر زندگی روزمرۀ خانوادگی بسته به نحوۀ استفاده و زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی، می‌تواند نقش تقویت‌کننده و نیز نقش تضعیف‌کننده در انسجام خانوادگی ایفا کند.
درنهایت می‌توان گفت این رابطه از سازوکاری چندمرحله‌ای تبعیت می‌کند: ابتدا انتخاب رسانه براساس نیازهای فردی (نظریۀ استفاده و رضایتمندی)، سپس پردازش و تفسیر آن در چارچوب بازاندیشی (گیدنز)، و درنهایت اثرگذاری بر سطح انسجام خانوادگی (اولسون). در برخی موارد نیز مواجهۀ مستمر با محتوای فراملی می‌تواند مطابق نظریۀ کاشت به تغییر هنجارها و کاهش انسجام منجر شود.
بنابراین، مسئلۀ اصلی در مواجهه با رسانه‌های نوین، صرف وجود یا عدم‌وجود آنها نیست، بلکه نحوۀ استفاده، نوع ادغام در روابط خانوادگی و کیفیت تعاملات شکل‌گرفته پیرامون آن‌هاست. خانواده‌هایی که بتوانند رسانه‌ها را در قالب تعامل، گفت‌وگو و مشارکت بازتعریف کنند، از ظرفیت بیشتری برای حفظ و تقویت انسجام برخوردار خواهند بود.
جمع‌بندی و سیاست‌های پیشنهادی
درمجموع، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که پرسش از «تأثیر مثبت یا منفی رسانه بر خانواده» صورت‌بندی ساده‌انگارانه‌ای از پدیده‌ای پیچیده است. درمقابل، پرسش دقیق‌تر آن است که چه نوع مصرف رسانه‌ای، در چه زمینه‌ای و ازطریق چه سازوکارهایی می‌تواند به تقویت یا تضعیف انسجام خانوادگی منجر شود.
بر این اساس، دلالت‌های سیاستی پژوهش شامل موارد زیر است: نخست، برای نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای، ضرورت توجه به تولید محتوای بومی و تعاملی که در کنار جذابیت رسانه‌ای، مهارت‌های ارتباطی و همبستگی خانوادگی را تقویت کند؛ دوم، برای نظام آموزشی و مشاوره‌ای، اهمیت گنجاندن سواد رسانه‌ای خانوادگی با تمرکز بر مدیریت مصرف، تحلیل انتقادی محتوا و استفادۀ سازنده از رسانه در روابط خانوادگی و سوم، برای نهادهای مدنی، طراحی برنامه‌های آموزشی برای زوج‌ها با هدف تقویت استفادۀ بازاندیشانه از رسانه در جهت بهبود کیفیت روابط خانوادگی.
محدودیت‌ها و پیشنهادها برای پژوهش‌های آینده
این پژوهش با چند محدودیت مواجه بوده است: نخست، ماهیت مقطعی آن امکان استنتاج علّی قطعی را محدود می‌کند؛ ازاین‌رو انجام مطالعات طولی برای بررسی پویایی تغییرات در طول زمان پیشنهاد می‌شود؛ دوم، محدودبودن جامعۀ آماری به زنان متأهل شهر شیراز، تعمیم‌پذیری یافته‌ها را کاهش می‌دهد و انجام پژوهش‌های تطبیقی در سایر گروه‌های اجتماعی و فرهنگی ضروری است؛ سوم، استفاده از داده‌های خودگزارشی ممکن است با سوگیری پاسخ‌دهی همراه باشد؛ بنابراین، استفاده از روش‌های کیفی یا ترکیبی در مطالعات آینده توصیه می‌شود؛ چهارم، اگرچه سازۀ بازاندیشی در این پژوهش سنجیده شد، بررسی عمیق‌تر فرایندهای شناختی و عاطفی مرتبط با آن نیازمند رویکردهای کیفی و تجربی پیشرفته‌تر است.
درنهایت، می‌توان گفت خانواده در عصر رسانه‌ای نه درحال فروپاشی قطعی است و نه در مسیر تقویت خطی قرار دارد؛ بلکه درحال بازتعریف مستمر خود در بستر تعامل میان رسانه، ساختار اجتماعی و عاملیت کنشگران است. پژوهش حاضر تلاش کرد این پویایی پیچیده را درزمینۀ فرهنگی جامعۀ ایران به‌صورت تجربی صورت‌بندی کند.
[1] Time Displacement
[2] Turkle
[3] Alone Together
[4] Twenge
[5] Networked Family
[6] Persistent Co-Presence
[7] Binge-watching
[8] Ritual
[9] Communicative Capital
[10] Clark
[11] Domestic Labor
[12] Livingstone & Helsper
[13] Livingstone
[14] Reflexivity
[15] Cultivation
[16] Differentiation
[17] Eta Squared
)