نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 دانشیار، گروه جامعهشناسی، دانشکده علوماجتماعی، دانشگاه بینالمللیامام خمینی(ره)، قزوین، ایران
3 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
Social and political hope is not merely an individual emotion but an intersubjective experience rooted in cultural and political contexts, shaping both human agency and visions of the future. In contemporary Iran, the landscape of hope has been transformed by shifting dominant discourses—from the justice-oriented discourse of the 2000s to the narrative of survival and resistance in the late 2010s—further exacerbated by economic crises, widening inequality, and deepening generational divides. National surveys confirm a tangible decline in hope over the past decade. The Third Wave of Social Capital Measurement (Ministry of Interior, 2018) reports a significant drop in institutional trust and optimism. Critically, the National Elites Foundation (2021) indicates that the desire to emigrate among top university students has surged from 31% in 2015 to over 52%, signaling a profound "brain drain" and a lived reality of hopelessness with severe consequences for civic participation and social cohesion. This research was motivated by a central paradox: a decline in socio-political hope among university students, who were simultaneously immersed in an environment designed to foster critical thinking, theoretical debate, and meaning-making. This contradiction—between engaging with analytical concepts in a dialogic space and personally experiencing despair—lay at the core of our inquiry. While extensive quantitative research existed on macro-level indicators of hope, the qualitative, lived experience of this paradox at the micro-level remained underexplored. To address this gap, the present study adopted a phenomenological approach to explore the following research question: How do students experience and give meaning to socio-political hope and hopelessness within the context of their daily lives and the university environment? The aim was not statistical generalization but rather an in-depth exploration of the subjective and meaning-making processes that occurred at the intersection of the university's critical discourse and the structural constraints of the broader society. Thus, the university was conceptualized not merely as a place of learning, but as a crucial intermediate field—where experiences of possibility or blockage and justice or inequality were directly encountered and negotiated.
Materials & Methods
This study employed Interpretative Phenomenological Analysis (IPA) to explore students' lived experiences of socio-political hope. IPA was particularly well suited for examining how individuals made meaning of significant experiences within specific contexts (Smith, Flowers, & Larkin, 2009). Participants were 12 social science students (8 women, 4 men) from Ferdowsi University of Mashhad, who were selected through criterion-based, maximum-variation sampling. Inclusion criteria required at least 3 years of university experience, analytical literacy in socio-political issues, and a tangible experience of either hope or hopelessness. Data were collected through in-depth, semi-structured interviews lasting 60–90 minutes, which were conducted during a period of political transition following a national incident. Analysis followed the systematic, idiographic steps of IPA: multiple readings, initial noting, development of emergent themes, and search for connections across themes. To ensure trustworthiness, we employed member checking, maintained a reflexive journal and an audit trail, and provided thick descriptions of the context. Ethical protocols, including informed consent and confidentiality, were strictly observed.
Discussion of Results & Conclusion
The analysis revealed that the students' lived experience of hope was not a static state, but a paradoxical, fluid process shaped at the intersection of critical awareness and structural constraint. 5 main themes emerged from the interpretative phenomenological analysis.
First, students' hope was continually eroded by encounters with injustice and instability. This was experienced not as an abstract condition, but as immediate, lived moments of blocked possibility. For female students, gender discrimination manifested in everyday academic settings, creating a sense of diminished worth. Relative deprivation was felt as a perceived gap between oneself and more privileged peers, rendering hope conditional and distant. Furthermore, socio-economic and political instability created a pervasive sense of a "shaking ground", turning the future into an opaque and unpredictable horizon, thereby making long-term planning and sustained hope impossible.
Second, this context gave rise to a paradoxical form of hope. Students experienced a painful gap between their critical awareness—gained through university education—and their perceived powerlessness to act. This transformed hope from a motivating force into a burdensome awareness, a state of suspended agency, in which they could neither fully engage nor completely detach. This "painful hope" represented a central contradiction: the very tools that sharpened their understanding of social problems also deepened their sense of futility.
Third, in the absence of reliable official structures, students constructed meaning and sustained hope through a multi-source network. Family and close relationships served as an emotional anchor, restoring a sense of stability. Selective, individualized religiosity offered solace and a future-oriented sense of divine justice. The digital space acted as a double-edged field, simultaneously fueling hope through inspirational content and eroding it through social comparison and exposure to crisis-laden news. Consequently, students often retreated to informal online spaces as sanctuaries where they could express themselves freely and find peer support, away from institutional pressures.
Fourth, the data revealed fluid patterns of political belonging. These ranged from traditional belonging based on historical identity, through conditional belonging dependent on perceived governmental performance, to a profound sense of political non‑belonging characterized by feeling unheard and unrepresented.
Finally, as a compensatory response to macro‑level hopelessness, students engaged in micro‑activism. This took the form of small‑scale ethical acts, informal charity, and what might be termed "small hopes"—fleeting yet vital experiences of making a tangible, if minor, difference in someone's life. This micro‑level agency did not aim to change structural conditions, but rather to preserve psychological continuity and a minimal sense of efficacy.
This study concluded that socio‑political hope among these students was a paradoxical phenomenon suspended between the analytical awareness fostered by the university and the experienced constraints of the broader social structure. The findings challenged simplistic cause‑and‑effect models, revealing hope as a multi‑layered process shaped at the intersection of individual agency, institutional dynamics (with the university functioning as a competitive field), and macro‑structural instability. The university itself played a dual role: it empowered students with critical literacy while simultaneously exposing them to internal inequities that could fuel despair. This gave rise to the central paradox whereby increased critical consciousness coexisted with a diminished sense of agency, resulting in a "painful" or "suspended" hope. In response, students turned to multi‑source meaning‑making and micro‑acts of agency to sustain a livable present. The study underscored the need to move beyond quantitative indicators and to understand hope as a lived, paradoxical experience if meaningful interventions for rebuilding it are to be designed.
کلیدواژهها [English]
مقدمه و بیان مسئله
امید اجتماعی بهعنوان احساس جمعی و برآمده از شناخت و تجربۀ مشترک انسانها، ریشه در بسترهای فرهنگی، تاریخی و سیاسی دارد و نه صرفاً هیجانی فردی، تجربهای بیناذهنی و زمینهمند است که در تعامل با ساختارها و نظامهای معنایی شکل میگیرد. امید امکان کنشگری، معنابخشی و ترسیم آینده را فراهم میکند. درمقابل، ناامیدی نوعی انسداد ادراکی و زیسته است که انرژی روانی، ابتکار، خلاقیت و مسئولیتپذیری اجتماعی را تضعیف میکند و میتواند به انفعال، کنارهگیری و فروکاهی سرمایۀ اجتماعی بینجامد (محققیان و پرچم، ۱۳۹۱). در ایران معاصر، امید اجتماعی و سیاسی در پیوند مستقیم با گفتمانهای مسلط هر دوره شکل گرفته است؛ از گفتمان عدالتخواهی دهۀ ۱۳۸۰ تا گفتمان اعتدال در دهۀ ۱۳۹۰ و سپس غلبۀ گفتمان بقا و مقاومت در سالهای پایانی دهۀ ۹۰. این تغییرات گفتمانی همراه با بحرانهای اقتصادی، نابرابری، محدودیت فرصتها، شکافهای نسلی و تحولات جهانی، چشمانداز امید را برای بخش وسیعی از جامعه، بهویژه جوانان، دگرگون ساخته است.
مطابق شواهد تجربی و پیمایشهای ملی، امید اجتماعی و سیاسی طی دهۀ گذشته روندی کاهشی داشته است. نتایج سنجش ملی ارزشها و نگرشهای ایرانیان (دفتر طرحهای ملی، ۱۳۹5) نشان میدهد که بیش از ۶۵درصد پاسخگویان، آیندۀ اقتصادی کشور را مبهم یا نگرانکننده ارزیابی کردهاند. در موج سوم سنجش سرمایۀ اجتماعی (یزدانینسب، 1401)، شاخص اعتماد نهادی و امید به بهبود شرایط در مقایسه با دهۀ قبل افت محسوسی داشته است. آمار مهاجرت نخبگان نیز حکایت از افزایش تمایل به ترک کشور دارد؛ بهگونهای که گزارش بنیاد ملی نخبگان (۱۴۰۰) نشان میدهد که تمایل به مهاجرت در میان دانشجویان ممتاز از ۳۱درصد در ۱۳۹۴ به بیش از ۵۲درصد رسیده است. مجموعۀ این دادهها نشان میدهد که ناامیدی نه مفهومی انتزاعی، بلکه واقعیتی اجتماعی و روندی قابلمشاهده است که پیامدهای گستردهای را چون کاهش مشارکت مدنی، افزایش گرایش به مهاجرت، تضعیف سرمایۀ اجتماعی به دنبال دارد (ارجمندنیا، ۱۳۹۱؛ خانیکی، ۱۳۹۸).
امید در ایران معاصر همچنین عنصری گفتمانی و میانرشتهای است که در میدان گستردهای از نیروهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تولید و بازتولید میشود. در سطح سیاسی، گفتمان رسمی دولت امید را با مفاهیمی چون مقاومت، پیشرفت و خوداتکایی صورتبندی میکند، درحالیکه بخشی از جامعه ارزیابی خود را براساس کارآمدی ساختارهای اقتصادی و مدیریتی سامان میدهد؛ موضوعی که سبب میشود امید سیاسی میان روایت رسمی و تجربۀ زیسته در نوسان باشد. در سطح اجتماعی، شکافهای نسلی، کاهش اعتماد نهادی و بحرانهای اقتصادی تصور نسل جوان از آینده را به نگرانی و بیافقی سوق داده است. در سطح فرهنگی نیز فضای مجازی بستری برای بازتولید همزمان امید و ناامیدی است؛ جایی که روایتهای فردی از موفقیت یا شکست تأثیر مستقیم بر تصور افراد از امکانهای آینده دارد؛ بر این اساس، فهم امید اجتماعی _ سیاسی بدون تحلیل تعامل میان ساختارها، روایتهای رسمی و تجربۀ زیسته ممکن نیست. پژوهش حاضر نیز از همین منظر تلاش میکند امید و ناامیدی را در بستر گفتمانهای مسلط و از خلال تجربۀ زیسته دانشجویان واکاوی کند.
مسئلۀ این پژوهش از مشاهدۀ تناقضی آغاز میشود: کاهش امید اجتماعی _ سیاسی در میان گروهی از دانشجویان که در بستر دانشگاه و در مواجهه با مفاهیم تحلیلی، بحثهای نظری و فضای گفتوگویی با شیوههایی از معناپردازی اجتماعی آشنا میشوند، اما در روایتهای خود از احساس ناامیدی و بیافقی سخن میگویند. این تقابل میان «قرارگرفتن در محیطی معناساز» از یکسو و «تجربۀ شخصی ناامیدی» از سوی دیگر، پارادوکس مرکزی پژوهش را شکل میدهد. باوجود بررسیهای گسترده دربارۀ شاخصهای کلان امید و ناامیدی، از درک چگونگی شکلگیری و تجربۀ این پارادوکس در سطح خرد و از منظری کیفی غفلت شده است. بر این مبنا، پرسش اصلی پژوهش چنین است: دانشجویان تجربۀ امید و ناامیدی اجتماعی _ سیاسی را چگونه در بستر زندگی روزمره و فضای دانشگاهی معناگذاری میکنند؟ هدف این مطالعه، پرکردن این شکاف ازطریق واکاوی فرایندهای ذهنی، عاطفی و معناسازانهای است که در نقطۀ تقابل گفتمان انتقادی دانشگاه و محدودیتهای ساختاری جامعه رخ میدهد. مطالعۀ حاضر قصد تعمیمپذیری آماری ندارد؛ بلکه تلاشی محدود و زمینهمند برای فهم تجربۀ زیستۀ دانشجویان و روشنکردن ابعاد معنایی این پارادوکس در میدان دانشگاه است.
در رویکرد پدیدارشناختی، مرور پیشینه نه برای ساختن مدل علّی و آزمون فرضیهها، بلکه برای روشنکردن افقهای مفهومی و حساسیتافزایی به ابعاد تجربۀ زیستۀ مشارکتکنندگان انجام میشود (Creswell & Poth, 2018)؛ بر این اساس، در این پژوهش ابتدا لازم است روشن شود وقتی از امید سخن گفته میشود، چه معنایی مدنظر است.
در این مطالعه، «امید اجتماعی _ سیاسی» بهصورت مفهومی حداقلی و چندبعدی فهم میشود که سه مؤلفه در آن برجسته است:
بعد زمانی/آیندهنگر: تصور امکان بهبود در آینده، نه لزوماً بهمعنای خوشبینی مطلق، بلکه بهصورت نوعی گشودگی افق؛
بعد عاملیت: احساس اینکه کاری میتوان کرد؛ یعنی ادراک امکان تأثیرگذاری فردی یا جمعی بر مسیر زندگی و ساختارهای پیرامون؛
بعد رابطهای/ساختاری: درک میزان گشودگی یا انسداد ساختارها، نهادها و گفتمانهای مسلط در برابر کنش و تغییر.
با این پیشفرض مفهومی، مرور نظریهها در این پژوهش بهجای دنبالکردن یک چارچوب علّی واحد، در پی معرفی چند افق تحلیلی است که محقق را در مشاهده و تفسیر دادهها حساستر میکند؛ به همین منظور، سه سطح خرد، میانی و کلان بهصورت تکمیلی و نه رقیب، مدنظر قرار گرفته است.
سطح خرد: افق فردی _ شناختی
سطح فردی، نظریۀ امید اسنایدر[1] (1991/2006) امید را سازهای فرایندی و پویا میفهمد که از سه مؤلفۀ اهداف، مسیرها و عاملیت تشکیل شده است. این رویکرد کمک میکند تا تجربۀ امید را نه صرفاً احساسی مثبت، بلکه فرایندی بداند که طی آن فرد اهدافی برای آینده ترسیم میکند، راههای دستیابی به آنها را جستوجو میکند و احساس توانمندی یا ناتوانی در پیگیری این مسیرها را تجربه میکند. پیوند این دیدگاه با نظریۀ بازاندیشی گیدنز[2] (1984) به فهم این نکته کمک میکند که دانشجویان چگونه_ تحت محدودیتهای ساختاری_ ازطریق بازاندیشی، روایتهایی دربارۀ آیندۀ خود میسازند؛ این روایتها را بازنگری میکنند و میان امید و ناامیدی در نوساناند. گیدنز بر وقایعمندبودن هویت و ضرورت روایتپردازی مستمر تأکید میکند؛ درنتیجه، امید در این سطح بهعنوان بخشی از روایتهای فرد دربارۀ آنچه ممکن است بشود فهم میشود.
سطح میانی: نهاد دانشگاه بهعنوان میدان تجربه
در سطح میانی، نظریۀ میدان بوردیو[3] (1988) امکان فهم دانشگاه را بهمثابۀ فضایی رقابتی و ساختیافته فراهم میکند که در آن انواع سرمایه (فرهنگی، اجتماعی و نمادین) توزیع، ارزشگذاری و درعین حال به سرچشمههای سرخوردگی تبدیل میشود. دانشگاه در این نگاه، میتواند امکانهای امید را تقویت کند (ازطریق مسیرهای ارتقاء، مراسم نمادین، دسترسی به منابع معرفتی) و نیز منبع ناامیدی باشد (ازطریق نابرابریهای پنهان، سلسلهمراتب نمادین، تبعیض جنسیتی و محدودیت فرصتها). جامعهشناسی احساسات ترنر[4] (2007) نیز نشان میدهد که چگونه آیینها، مناسک و انتظارات نهادی میتواند احساسات مثبت یا منفی دربارۀ آینده را برانگیزد. در این پژوهش، این سطح نظری عمدتاً برای حساسیتافزایی به این نکته بهکار میرود که تجربۀ امید و ناامیدی در دانشگاه در دل یک میدان قدرتمند، سلسلهمراتبی و عاطفهمند شکل میگیرد، نه در خلأ.
سطح کلان: ساختارها و افقهای آینده
در سطح ساختاری، نظریۀ محرومیت نسبی بلاو[5] (1997) توضیح میدهد که چگونه مقایسۀ اجتماعی و ادراک بیعدالتی میتواند افق امید را محدود کند یا در برخی شرایط، انگیزش برای تغییر را برانگیزد. در کنار آن، فلسفۀ امید بلوخ در کتاب اصل امید (1986) بر مفهوم «هنوز _ نامحقق» و امکانهای رهاییبخش آینده تأکید دارد؛ درحالیکه بنیامین[6] در تزهای فلسفۀ تاریخ (2003) بر لحظۀ «اکنون» و امکانهای امیدوارانه در دل گسستهای تاریخی تمرکز میکند. اشاره به این دو دیدگاه بیش از آنکه بهمعنای کاربرد مستقیم دستگاه فلسفی آنها باشد، برای یادآوری این نکته است که امید همواره میان آنچه هنوز محقق نشده و شکافهای تجربه تاریخی در نوسان است.
در حوزۀ سیاست، بحثهای کارل اشمیت (2005) دربارۀ استثنا و تصمیم و نظریههای مشروعیت در آثار وبر[7] (1978) و لیپست[8] (1959) نشان میدهد که ناهمخوانی میان مشروعیت ایدئولوژیک و کارآمدی نهادی چگونه میتواند به بیاعتمادی و تضعیف امید در برابر افق سیاسی بینجامد؛ درنهایت، نظریۀ سرمایۀ اجتماعی پاتنام[9] (1993/2000) بر نقش اعتماد، شبکههای مشارکت مدنی و کنش جمعی در بازتولید امید اجتماعی تأکید میکند. در این پژوهش، از این سطح نظری برای این فهم استفاده میشود که در آن تجربۀ دانشجویان از بیثباتی، احساس محرومیت نسبی، بیاعتمادی نهادی شکل میگیرد.
به این ترتیب، مجموعۀ نظریههایی که معرفی شد، قرار نیست در قالب مدل تلفیقی سخت و با ادعای تبیین جامع بهکار گرفته شود، بلکه بهمثابۀ افقهای مفهومی در سه سطح عمل میکند:
نقش این افقها، ایجاد زبان مشترکی برای فهم تجربۀ زیستۀ دانشجویان است، نه برچسبزدن نظری بر دادهها یا استخراج روابط علّی ثابت.
مرور پیشینۀ تجربی
پژوهشهای تجربی در ایران عمدتاً با رویکرد کمّی انجام شده و بیشتر بر سنجش سطح امید یا رابطۀ آن با متغیرهای دیگر تمرکز داشته است، نه بر فهم فرایندهای معناسازی امید در سطح تجربۀ زیسته. این مطالعات را میتوان در چند خوشۀ اصلی دستهبندی کرد:
نخست، گروهی از پژوهشها دینداری را عامل تقویت امید دانسته و با استفاده از پیمایش، رابطۀ میان ایمان دینی، مناسکگرایی یا معنویت با شاخصهای امید را سنجیده است (صفری شالی و طوافی، 1397؛ امیرخاننژاد و صباغ، ۱۳۹4؛ عبداللهی، ۱۳۸۹). این مطالعات عمدتاً نشان میدهد که برای بخشهایی از جامعه، روایتهای دینی و چارچوبهای معنوی میتواند منبع تابآوری و امید باشد؛ بااینحال، کمتر به این پرداخته است که این دینداری در سطح تجربۀ روزمره چگونه زیست میشود و در چه موقعیتهایی میتواند خود به منبع تنش و ناامیدی تبدیل شود؛
دوم، دستهای از پژوهشها بر محرومیت نسبی و نابرابری تمرکز کرده و نشان داده است که ادراک نابرابری در دسترسی به منابع، فرصتها و منزلت اجتماعی با سطوح پایینتر امید اجتماعی همراه است (مرادی و صفاریان، ۱۳۹۷). این آثار غالباً از مقیاسهای استاندارد برای سنجش ادراک عدالت و امید استفاده و روابط همبستگی میان این متغیرها را گزارش کردهاند. درعینحال، برخی یافتهها به شکلی مقدماتی نشان میدهد که همین احساس محرومیت میتواند در برخی زمینهها بهصورت انگیزش برای کنش جمعی یا جستوجوی مسیرهای جایگزین ظهور کند؛ نکتهای که توضیح چگونگی آن نیازمند رویکردهای کیفی و بررسی روایتهای فردی است؛
سوم، پژوهشهایی که شادکامی را_ بهعنوان ترکیبی از هیجانهای مثبت و رضایت از زندگی_ با امید اجتماعی مرتبط دانسته است، بیشتر در حوزۀ روانشناسی اجتماعی قرار میگیرد (میرزاییان و همکاران، ۱۳۹۳؛ صنعتخواه و دادخواه، 1395). این مطالعات معمولاً نشان داده است که افراد شادتر از سطح امید بیشتری برخوردارند؛ اما کمتر پرسیدهاند که شادکامی چگونه میتواند در سطح جمعی و در دل شرایط بیثباتی و بیاعتمادی، به تجربۀ پایدار امید اجتماعی یا سیاسی تبدیل شود.
در حوزۀ مشارکت اجتماعی و سیاسی نیز بیشتر تحقیقی با رویکرد پیمایشی به رابطۀ میان متغیرهایی مانند اعتماد نهادی، احساس بیگانگی، سرمایۀ اجتماعی و مشارکت پرداخته است (امیرخاننژاد و صباغ، 1394؛ بنایی و همکاران، 1399). در این مطالعه، بیگانگی اجتماعی بیشتر در قالب احساس فاصله، بیاعتمادی یا ادراک کاهش تأثیرگذاری فرد بر امور عمومی سنجیده میشود و نتایج نشان میدهد که سطوح بالاتر بیگانگی با مشارکت پایینتر و امید کمتر همراه است؛ اما این یافتهها بیشتر الگوهای کلی و کمّی ارائه میکند و کمتر به این میپردازد که افراد در زندگی روزمره چگونه این بیگانگی، ناامیدی یا تلاش برای حفظ امید را روایت و تجربه میکنند.
مرور انتقادی این پیشینه نشان میدهد که شکافهای اصلی نه در فقدان مطالعه بر امید، بلکه در نوع نگاه به آن است:
نبود پژوهش پدیدارشناختی دربارۀ امید در ایران
بیشتر مطالعات، امید را بهعنوان متغیری قابلسنجش در مقیاسهای استاندارد دیده و کمتر به تجربۀ زیسته، روایتها و تناقضهای درونی امید پرداخته است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکرد پدیدارشناختی میکوشد بهجای پاسخ به اینکه چه عواملی امید را کم یا زیاد میکند، نشان دهد که دانشجویان امید و ناامیدی را چگونه تجربه و معناگذاری میکنند.
نادیدهگرفتن نقش نهادهای واسط، بهویژه دانشگاه
بخش عمدۀ ادبیات تجربی یا بر سطح فردی (ویژگیهای روانشناختی و دینداری) تمرکز کرده یا بر سطح کلان (ساختارها، سیاستها و شاخصهای کلان)؛ درحالیکه نقش نهادهایی مانند دانشگاه بهعنوان میدانِ میانجی کمتر بررسی شده است. در پژوهش حاضر، دانشگاه نه صرفاً محل تحصیل، فضایی برای تجربۀ مستقیم عدالت/ بیعدالتی، امکان/ انسداد و تعلق/ بیتعلقی سیاسی در نظر گرفته میشود.
غیبت رویکرد چندسطحی و دیالکتیکی
بیشتر مطالعات یکی از سطوح فردی، نهادی یا ساختاری را برگزیده و در همان سطح باقی مانده است. آنچه کمتر دیده شده، بررسی کیفیِ تعامل میان این سطوح است؛ بر این اساس، پژوهش حاضر بهجای ساختن مدلی علّی از عوامل مؤثر بر امید، میکوشد تجربۀ امید و ناامیدی اجتماعی _ سیاسی را در بستر دانشگاه و در لایههای مختلف معناپردازی شرکتکنندگان واکاوی کند و نشان دهد چگونه این تجربهها در نقطۀ تلاقی فرد، نهاد و ساختار شکل میگیرد.
روش تحقیق
در پژوهش حاضر، برای فهم تجربۀ زیستۀ دانشجویان از امید اجتماعی _ سیاسی، از رویکرد پدیدارشناسی تفسیری[10] استفاده شد. پدیدارشناسی تفسیری با تمرکز بر نحوۀ معنابخشی افراد به تجربههای خود، به دنبال کشف لایههای درونی، ذهنی و چندبعدی ادراک انسان از پدیدههاست، نه تبیینهای علّی و مدلسازی نظری (Smith et al., 2009). در این چارچوب، هدف پژوهش حاضر نه تولید نظریهای عام در سطح کلان، بلکه واکاوی دقیق تجربۀ امید و ناامیدی در یک مورد محدود است؛ یعنی گروهی از دانشجویان علوم اجتماعی در یک دانشگاه مشخص؛ از همینرو، برخلاف نظریۀ زمینهای که با هدف تولید نظریۀ جدید بهکار میرود، رویکرد پدیدارشناسی تفسیری با هدف این مطالعه_ کاوش معنای تجربۀ زیسته_ تناسب بیشتری داشت. همچنین، انتخاب این روش بر دو پایه استوار است: نخست، بخش عمدهای از پژوهشهای داخلی دربارۀ امید از روشهای کمّی مانند پیمایش استفاده کرده و معمولاً بر سنجش سطح امید یا بررسی متغیرهای مرتبط با آن تمرکز داشته است. این رویکرد اگرچه تصویری کلان از وضعیت امید فراهم میکند، اما به دلیل ماهیت خود، امکان مشاهدۀ ظرافتها، تعارضها و تنشهای تجربۀ زیستۀ افراد را محدود میسازد؛ بنابراین، شکاف مشخصی میان دانش موجود دربارۀ سطح امید و فهم عمیق تجربۀ امید باقی مانده است؛ دوم اینکه اسمیت[11] (2017) تصریح میکند که پدیدارشناسی تفسیری زمانی ضرورت مییابد که پدیدۀ موردمطالعه درون شبکهای از روایتها، هنجارها یا فشارهای معنایی قرار دارد و پژوهشگر میخواهد ببیند افراد چگونه در دل این روایتها تجربۀ خود را شکل میدهند. از این منظر، انتخاب این رویکرد در پژوهش حاضر براساس مشاهدۀ وجود روایتهای مسلط، بحثهای عمومی و گفتمانهای پررنگ دربارۀ امید و ناامیدی در فضای رسانهای و دانشگاهی ایران صورت گرفت. این فضای رواییِ پرتعارض، ضرورت بررسی نحوۀ مواجهۀ دانشجویان با معانی تحمیلی و ساختیابی تجربۀ شخصیشان از امید را تقویت میکند.
نمونهگیری به شیوۀ هدفمند معیارمحور همراه با تنوع بیشینه انجام شد. معیارهای ورود به پژوهش شامل:
- حداقل 3 سال تجربۀ زیست دانشگاهی؛
- برخورداری از حدی از سواد تحلیلی در حوزههای سیاسی و اجتماعی؛
- تجربۀ ملموس از امید یا ناامیدی در مواجهه با ساختارهای دانشگاهی یا اجتماعی؛
- توانایی روایتگری و بازگویی تجربۀ زیسته.
سواد تحلیلی بهطور عملی براساس دو شاخص سنجیده شد: گذراندن حداقلی از دروس نظری در علوم اجتماعی و توانایی مشارکت در گفتوگوی مقدماتی دربارۀ مسائل اجتماعی _ سیاسی. پیش از دعوت نهایی به مصاحبه، با هر داوطلب گفتوگوی کوتاهی انجام شد تا تناسب او با معیارها سنجیده شود؛ این کار تا حدی از ذهنیبودن تشخیص پژوهشگر کاهش داد و معیار سواد تحلیلی را به شاخصهای قابلمشاهده نزدیک کرد.
درنتیجه درمجموع، ۱۲ دانشجو (۸ زن و ۴ مرد) از گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در پژوهش مشارکت داشتند. اینکه جنسیت بیشتر مشارکتکنندگان زن است به این دلیل است که تعداد زنان در گروه علوم اجتماعی فراوانتر از مردان است. در نمونهیابی تلاش شد تا نگرشهای متنوع اجتماعی و سیاسی انتخاب شود. در رویکرد پدیدارشناسی تفسیری، هدف تعمیم آماری به کل دانشجویان ایران نیست، بلکه ارائۀ توصیفی غنی و انتقالپذیر از تجربۀ یک گروه مشخص است (Smith et al., 2009). تعداد مشارکتکنندگان نیز مطابق با توصیههای این رویکرد (معمولاً میان ۶ تا ۱۵ نفر) انتخاب شد تا عمق تحلیلی و امکان کار تفسیری حفظ شود. مصاحبهها تا زمانی ادامه یافت که دادۀ تازه و معناداری به تحلیل اضافه نمیشد؛ این وضعیت در مصاحبۀ دهم حاصل شد و دو مصاحبۀ تکمیلی برای اطمینان انجام گرفت. دادهها ازطریق مصاحبۀ نیمهساختاریافتۀ عمیق گردآوری شد. هر مصاحبه میان ۶۰ تا ۹۰ دقیقه به طول انجامید و در مواردی یک جلسۀ پیگیری نیز برگزار شد. پژوهشگر نقش تسهیلگر داشت و تنها برای تعمیق روایتها پرسشهای پیگیریکننده مطرح میکرد. پرسشها ماهیت کاوشگرانه داشت و با هدف تشویق مشارکتکنندگان به بازگویی تجربههای زیسته طراحی شد. نمونهای از پرسشها: «میتوانید موقعیتی را شرح دهید که در آن احساس امید یا ناامیدی به آینده پیدا کردید؟ چه چیزی در آن موقعیت برای شما اهمیت داشت؟»
مصاحبهها در فاصلۀ زمانی میان وقوع حادثۀ سقوط بالگرد رئیسجمهور و همراهان و پیش از برگزاری انتخابات چهاردهم ریاستجمهوری انجام شد. ازآنجاکه این دوره با بیثباتی سیاسی و حساسیتهای اجتماعی همراه بود، ممکن است تجربۀ مشارکتکنندگان از امید سیاسی در دورههای بعد دچار تغییر شده باشد؛ به این نکته باید در تفسیر یافتهها توجه شود.
تحلیل دادهها براساس دستورالعمل پدیدارشناسی تفسیری و بهصورت گامبهگام انجام شد. ابتدا تمام مصاحبهها چندین بار خوانده و بازشنیده شد تا پژوهشگر در دادهها غرقه شود و تصویر کلی از جهانزندگی هر مشارکتکننده بهدست آید. در گام بعد، روی هر متن بهصورت جداگانه یادداشتگذاری توصیفی، زبانی و مفهومی انجام شد؛ یعنی به محتوای تجربه، به نحوۀ گفتن (واژگان، استعارهها و تردیدها) و نیز به برداشتهای تفسیری اولیه توجه شد. سپس براساس این یادداشتها کدهای اولیه استخراج شد؛ این کدها عبارات کوتاهی بود که جنبهای از معنای تجربه را خلاصه میکرد.
در مرحلۀ بعد، کدهای هر مشارکتکننده با یکدیگر مقایسه و در قالب خوشههای معنایی ساماندهی شد؛ یعنی کدهایی که حول ایده یا تجربهای مشترک میچرخید، در کنار هم قرار گرفتند (برای مثال، کدهای مربوط به تبعیض، احساس جاماندن و ناپایداری آینده در خوشۀ «بیثباتی و بیعدالتی» جمع شدند). از دل این خوشهها، تمهای فرعی و سپس تمهای اصلی برای هر مشارکتکننده ساخته شد. پس از این مرحله، تمهای بهدستآمده میان مشارکتکنندگان مقایسه شد تا نقاط اشتراک و تفاوت مشخص شود و درنهایت ساختاری از مضامین فراگیر شکل گرفت که تجربۀ مشترک گروه را نشان میداد. این حرکت مستمر میان جزء و کل، مطابق با منطق تفسیری انجام شد و در متن یافتهها نیز بازتاب یافته است.
پژوهشگر همچنین در طول فرایند تحلیل، یادداشتهای بازتابی ثبت کرد تا نقش پیشفرضها، موقعیت علمی _ اجتماعی خود و حساسیتهای شخصی به موضوع امید و ناامیدی را تا حد امکان آگاهانهتر کند و در تفسیر دادهها مدنظر قرار دهد.
برای افزایش اعتبار و اعتمادپذیری دادهها از چارچوب پیشنهادی لینکلن و گوبا[12] (1985) استفاده شد:
پژوهش مطابق با اصول اخلاق پژوهش کیفی انجام شد؛ شامل دریافت رضایت آگاهانه، حفظ محرمانگی ازطریق استفاده از نام مستعار، امکان خروج از پژوهش در هر مرحله، و نگهداری امن دادهها.
در ادامه، در جدول 1 مشخصات مشارکتکنندگان ارائه شده است تا خواننده تصویری روشن از ویژگیهای نمونۀ پژوهش داشته باشد.
جدول1- سیمای مشارکتکنندگان پژوهش (مأخذ: یافتههای پژوهش)
Table 1- Overview of the study participants (Source: Research findings)
|
نام مستعار |
جنسیت |
سن |
وضعیت تأهل |
مقطع تحصیلی |
|
مرضیه |
زن |
26 |
مجرد |
کارشناسی |
|
سارا |
زن |
27 |
مجرد |
کارشناسی |
|
فرزانه |
زن |
26 |
متأهل |
کارشناسی |
|
شکیبا |
زن |
26 |
مجرد |
ارشد |
|
هدی |
زن |
27 |
متأهل |
ارشد |
|
هانیه |
زن |
29 |
متأهل |
ارشد |
|
کوثر |
زن |
26 |
متأهل |
ارشد |
|
حورا |
زن |
36 |
متأهل |
ارشد |
|
همایون |
مرد |
27 |
مجرد |
ارشد |
|
سیاوش |
مرد |
27 |
مجرد |
ارشد |
|
رامین |
مرد |
32 |
مجرد |
دکتری |
|
مصطفی |
مرد |
28 |
متأهل |
دکتری |
یافتههای تحقیق
تجربۀ امید در زیستجهان دانشجویان بیش از آنکه بهصورت گزارههای صریح بیان شود، در لایههای ریزِ زندگی روزمره، احساسهای مبهم، مقایسهها، تردیدها و انتخابهای کوچک روزانه جریان دارد. بازخوانی مصاحبهها نشان میدهد که امید برای مشارکتکنندگان فرایندی است که در مواجهه با نابرابریها، تردیدها، تجربۀ تعلق یا بیتعلقی و انتخابهای کوچک روزمره، مدام تقویت و تضعیف میشود. لازم به ذکر است که تحلیل براساس حرکت رفتوبرگشتی میان جزء و کل و تکیه بر دادهها انجام شده است. مضامین و زیرمضامین برآمده از تحلیل پدیدارشناختی تجربهها در جدول ۲ خلاصه شده است و در ادامه، هریک از این تمها به تفصیل و با تکیه بر روایتهای مشارکتکنندگان شرح داده میشود.
جدول2- مضامین و زیرمضامین برآمده از تحلیل پدیدارشناختی (مأخذ: یافتههای پژوهش)
Table 2- Themes and sub-themes derived from phenomenological analysis (Source: Research findings)
|
تم اصلی |
دستهها |
کدهای برآمده از دادهها |
|
۱. مواجهه با بیعدالتی و بیثباتی |
تجربۀ بیعدالتی |
تبعیض جنسیتی، محدودیت نقش، انسداد امکان |
|
تجربۀ محرومیت نسبی |
مقایسۀ اجتماعی، احساس جاماندن، فاصله با آیندۀ مطلوب |
|
|
تجربۀ بیثباتی |
بیثباتی اقتصادی، نبود پیشبینیپذیری، لرزش افق آینده |
|
|
۲. امید پارادوکسیکال |
شکاف آگاهی/عمل |
آگاهی بیقدرت، دوپارگی درونی |
|
امید دردآور |
امید همراه با رنج، دوگانگی احساسی |
|
|
تعلیق بین امید و عمل |
تعویق تصمیمها، ناتمامگذاری |
|
|
۳. معناسازی در فضای چندمنبعی |
منابع ایجاد معنا |
خانواده: امیدِ احساسی، دینداری: امید آرامبخش، فضای مجازی: میدان دوگانه امید/ناامیدی |
|
فضای غیررسمی بهعنوان پناهگاه |
فاصله از نهادهای رسمی و اتکا به روابط آنلاین |
|
|
۴. الگوهای تعلق و بیتعلقی سیاسی |
تعلق سنتی |
هویت عاطفی، نگاه تاریخی |
|
تعلق مشروط |
اعتماد مشروط، سنجشگری |
|
|
بیتعلقی سیاسی |
احساس طردشدگی، عدمنمایندگی |
|
|
۵. کنشگری خرد بهعنوان جبران ناامیدی |
مشارکت اخلاقی |
کار خیریه، کمک فردی، شبکههای کوچک |
|
غیررسمیگرایی |
دوزدن نهاد رسمی، کنش خودجوش |
|
|
امیدهای کوچک |
مقاومت خرد، امیدهای پراکنده |
مواجهه با بیعدالتی و بیثباتی
در روایت دانشجویان، تجربۀ امید در بستری سرشار از بیعدالتی و بیثباتی ظهور میکند؛ اما این تجربه نه صرفاً به شکل وضعیتی کلان، بهصورت احساس لحظهایِ انسداد امکان تجربه میشود. سه صورت اصلی این تجربه (تبعیض، محرومیت نسبی و بیثباتی) در گفتار مشارکتکنندگان مکرراً تکرار شد و هر سه صورت درنهایت به کوچکشدن افق آینده منجر میشد.
تجربۀ بی عدالتی
دانشجویان بهویژه زنان، تبعیض جنسیتی را نه یک مسئله گذشته، بلکه تجربهای زنده در لحظه توصیف میکردند. این تبعیض در توزیع فرصتها، داوریهای جنسیتی و محدودیت نقش بروز مییافت.
هانیه: «جامعه جنسیتزده اس… هرجا باید بجنگیم.»
شکیبا: «وقتی استاد میگه دخترا برای کار میدانی مناسب نیستند، انگار کل زحمتم زیر سؤال میره.»
این تجربهها نشان میدهد که بیعدالتی نه فقط واقعیتی ساختاری، بلکه فشار احساسی است که افق امید را به شکلی عینی محدود میکند. این لحظات کوچک و روزمره، درمجموع نوعی فرسایش احساسی ایجاد میکند که امید را نه در سطح کلان، بلکه در روزمرۀ زندگی تحلیل میبرد. در روایتها این تبعیضها فقط مانع پیشرفت تحصیلی نیستند، بلکه نوعی احساس بیارزشی و کمشدن کرامت شخصی ایجاد میکنند؛ احساسی که برای بعضی دانشجویان، خیالپردازی دربارۀ آینده را سختتر میکند.
تجربۀ محرومیت نسبی
محرومیت در روایت دانشجویان عمدتاً به معنای فاصله با آیندۀ مطلوب بود، نه فقر اقتصادی صرف.
مصطفی: «وقتی میبینی همسنهات در جاهای دیگر چه امکاناتی دارند، حس میکنی تو جا موندی.»
سیاوش: «وقتی میبینی بعضیها با پارتیبازی یا رانت به یک موقعیتی میرسن، حس میکنم برای من نشدنیه.»
این تجربۀ محرومیت، امید را از حالت برنامهریزیشده خارج میکند و آن را به امید احتمالی و مشروط تبدیل میکند: امیدی که تنها اگر شرایطی فراهم شود، اگر رانت نباشد، اگر تورم کمتر شود و اگر فرصتها برابر باشند، امکان تحقق دارد؛ به این ترتیب، محرومیت نسبی امید را به امکانی دور تبدیل میکند، نه هدفی قابل دستیابی.
تجربۀ بیثباتی
بیثباتی اقتصادی، سیاسی و نهادی در روایتها بهصورت تجربهای عمیقاً وجودی بیان میشد: لرزش زمین زیر پا، تردید در ارزش تحصیل و فروپاشی چشمانداز آینده.
رامین: «هیچکس نمیداند پنج سال دیگر چه میشه. این بیچشماندازی آدمو از پا میاندازه.»
حورا: «آینده مثل یک دیوار مهآلوده؛ نه برنامهریزی میتوانی بکنی، نه امید بسازی.»
زمانی که محیط کلان ناپایدار باشد، فرد در سطح خرد دچار تعلیق کنشی میشود؛ یعنی نه میتواند برنامهریزی کند، نه از برنامهریزی دست بکشد. بیثباتی، زمان را از خطی به گسسته تبدیل میکند و آینده را به فضایی ناممکن برای تصور بدل میسازد. در روایتها بارها اشاره میشود که وعدههای تکراری دربارۀ بهبود شرایط اقتصادی یا آیندۀ روشن با تجربۀ روزمرۀ دانشجویان سازگار نیست. آنها میگویند چیزهایی که میشنوند با چیزی که میبینند نمیخواند. این ناهماهنگی، احساس بیثباتی و بیاعتمادی به آینده را برایشان تشدید میکند. آنها بارها اشاره میکنند که وعدههای مکرر دربارۀ پیشرفت، ثبات اقتصادی یا امید اجتماعی با واقعیت زندگی روزمرهشان سازگار نیست. در این معنا، بیثباتی صرفاً یک وضعیت اقتصادی یا مدیریتی نیست، بلکه نوعی گفتمانزدگی را منعکس میکند؛ جایی که تغییرات پیدرپی در روایتهای رسمی، از گفتمان عدالتخواهی تا اعتدال و سپس مقاومت، با تجربۀ ملموس دانشجویان از نابرابری، نااطمینانی و نبود افق روشن همخوان نیست. این عدمتطابق، پایۀ روانی و ادراکی ناامیدی را تقویت میکند و نشان میدهد که حتی امیدهای سیاسی نیز در زیستجهان دانشجویان از خلال شکاف میان گفتمان رسمی و واقعیت زندگی روزمره بازسازی میشود؛ به این ترتیب، تجربۀ ناامیدی، نهتنها محصول وضعیتهای شخصی، نتیجۀ قرارگرفتن در چرخهای از وعدهها و ناکامیهای ساختاری است.
جدول 3- ابعاد تجربۀ بیعدالتی و بیثباتی در روایت دانشجویان (مأخذ: یافتههای پژوهش)
Table 3- Dimensions of the experience of injustice and instability in students' narratives (Source: Research findings)
|
کدهای برآمده از دادهها |
توضیح «چگونگی» در تجربه |
نمونه داده |
|
|
تجربۀ بیعدالتی |
تبعیض جنسیتی، محدودیت نقش، داوری اجتماعی |
بیعدالتی نه صرفاً به معنای گذشتهای محروم، بهصورت تجربۀ لحظهای انسداد امکان و کوچکشدن افق آینده تجربه میشود. |
«جامعۀ جنسیتزده است. هرجا باید بجنگیم.» (هانیه) |
|
تجربۀ محرومیت نسبی |
مقایسه با همنسلان، احساس جاماندن، دسترسی نابرابر |
محرومیت نه وضع موجود، بلکه فاصلۀ ادراکشده با آیندۀ مطلوب است. |
«میبینی تلاش میکنی، ولی موقعیتها برای بقیه است.» (سیاوش) |
|
تجربۀ بیثباتی |
بیثباتی اقتصادی، نبود افق قابلپیشبینی |
بیثباتی بهصورت زمینِ لرزان تجربه ظاهر میشود و هر برنامهریزی آینده را موقتی میکند. |
«هیچچیز قابلپیشبینی نیست.» (رامین) |
امید پارادوکسیکال
دانشجویان امید را بهصورت تجربهای دوگانه و تناقضآمیز زیست میکنند؛ امیدی که همزمان با سواد تحلیلی، آگاهی انتقادی و ناتوانی تغییر شکل میگیرد. سواد تحلیلی برای آنان شمشیر دولبه است: از یکسو آنها را قادر میسازد نابرابریها را دقیقتر ببینند، و از سوی دیگر حس ناتوانی در تغییر را تشدید میکند.
شکاف آگاهی/عمل
بسیاری از دانشجویان در روایت خود این شکاف را بیان کردند.
سیاوش: «میدونیم مشکل چیه، اما دست ما جایی بند نیست.»
هدی: «درس عدالت میخونیم، ولی همینجا تو دانشگاه احساس تبعیض میکنیم.»
این تجربه نشان میدهد که آگاهی بدون ابزار کنش، امید را به حالت تعلیق میبرد. این شکاف، امید را از انگیزش برای تغییر به آگاهی بدون قدرت تبدیل میکند: آگاهیای که نه به کنش میانجامد و نه امکان نادیدهگرفتن آن وجود دارد.
امید دردآور
تجربۀ امید برای برخی مشارکتکنندگان نه روشن، بلکه آمیخته با رنج بود.
رامین: «هرچه بیشتر میخوانم، بیشتر حس میکنم توان تغییر ندارم.»
در روایتها، آگاهی از نابرابریها بهجای اینکه به کنش منجر شود، بیشتر به احساس ناتوانی و خستگی ذهنی ختم میشود؛ نوعی فکرکردنِ مداوم بدون اینکه راه عملی روشنی دیده شود. امید در اینجا نه روشن و انگیزشی، بلکه بار روانی است؛ تجربهای که بهجای تقویت توان کنش، احساس ناتوانی را تشدید میکند. این همان نقطهای است که امید به رنج تبدیل میشود.
تعلیق بین امید و عمل
این وضعیت، نه کنش و نه انفعال کامل ایجاد میکند؛ باوجوداین، برخی دانشجویان تلاش میکنند از این تعلیق عبور کنند.
شکیبا: «نه میتونم کاملاً ناامید باشم، نه چیزی هست که امیدوارم کنه.»
مصطفی: «یک گروه مطالعاتی کوچک زدیم؛ حداقل تو حوزۀ درسی خودمون تغییری ایجاد کنیم.»
بااینحال، برخی تلاشهایی کوچک برای خروج از این تعلیق انجام میدهند؛ برای مثال، تشکیل گروههای مطالعاتی کوچک یا فعالیتهای جزئی که بهظاهر تغییر بزرگی ایجاد نمیکنند، امابه آنها حس اثرگذاری حداقلی میدهد. این تلاشها نشان میدهد که پارادوکس امید الزاماً به انفعال نمیانجامد؛ گاهی امید حداقلی به کنش حداقلی منجر میشود.
این مجموعۀ تجربهها نشان میدهد که دانشگاه در زیستجهان دانشجویان، نهادی دوگانه و پارادوکسیکال است؛ نهادی که از یکسو ظرفیت توانمندسازی، آموزش انتقادی و گشودن افقهای آینده را فراهم میکند و از سوی دیگر با ساختارهای درونی خود (نابرابری جنسیتی، رقابت نمادین، ناکارآمدی اداری و محدودیتهای نهادی) همان امید را فرسایش میدهد. دانشگاه در روایتها جایی است که دانشجویان با ساختارهای کلان و نیز با محدودیتهای شخصی خودشان روبهرو میشوند؛ همین تجربۀ دوگانه است که باعث میشود احساس توانمندی و نیز ناتوانی کنند. آنان از خلال دانش جامعهشناختی ساختارهای قدرت و نابرابری را بهتر میبینند؛ اما در مواجهه با همان ساختارها در محیط دانشگاه حس میکنند عاملیتشان محدودتر از آن چیزی است که آموختهاند. همین موقعیت بینابینی سرچشمۀ اصلی امید پارادوکسیکال است؛ امیدی که همزمان با آگاهی تقویت میشود و با تجربۀ زیستۀ محدودیتها تضعیف میگردد؛ به این ترتیب روشن میشود که چرا دانشگاه در روایت دانشجویان نه نهادی امیدساز و نه نهادی امیدزدا، بلکه صحنهای برای تجربۀ همزمان هر دو وضعیت است.
جدول 4- وجوه مختلف تجربۀ امید پارادوکسیکال (مأخذ: یافتههای پژوهش)
Table 4- Different aspects of the paradoxical hope experience (Source: Research findings)
|
دسته |
کدها |
توضیح «چگونگی» تجربه |
نمونه داده |
|
شکاف میان آگاهی و عمل |
آگاهی انتقادی، احساس ناتوانی، آگاهی بیقدرت |
دانشجو میفهمد چه باید بشود، اما مسیر تحقق را بسته میبیند. امید به «دانستن» هست، ولی به توانستن نیست. |
«میدانیم مشکل چیست؛ اما دست ما جایی بند نیست.» (سیاوش) |
|
امیدِ دردآور |
امیدی همراه با رنج، دوپارگی احساسی |
امید نه تجربهای روشن، بلکه احساسی متناقض است: «میخواهم امیدوار باشم، اما نمیتوانم.» |
«امید دارم؛ ولی هر روز سختتر میشود.» (سارا) |
|
تعلیق بین امید و عمل |
تعویق تصمیمها، به تعویق افتادن برنامهریزی |
دانشجو در حالت نه کنش، نه انفعال کامل میماند. |
«نه میتوانم کاملاً ناامید باشم، نه میتوانم کاری کنم.» (شکیبا) |
معناسازی در فضای چندمنبعی
دانشجویان امید را از منبعی ثابت یا از نظام معنابخشی واحدی نمیگیرند؛ بلکه آن را از شبکهای سیال و ترکیبی از منابع احساسی، ارزشی و دیجیتال بازتولید میکنند. این منابع بسته به موقعیت، شدت عاطفه و فشارهای ساختاری بهصورت لحظهای فعال یا غیرفعال میشوند؛ بنابراین، امید تجربهای ترکیبی، مکانمند و به موقعیت وابسته است.
خانواده و روابط نزدیک: امیدِ احساسی
برای بسیاری از مشارکتکنندگان، خانواده نخستین فضای ترمیم و بازیابی امید است.
مرضیه: «وقتی ناامید میشم، حرفزدن با مادرم مثل اینه که دوباره زمین زیر پایم برمیگرده.»
در تحلیل این تجربه، سه لایه قابلتشخیص است:
از این منظر، امید خانوادگی جایگزینی برای ساختارهای سیاسی نیست؛ بلکه پناهگاهی احساسی است که استمرار روانی را ممکن میسازد.
دینداری انتخابی: امید آرامبخش
دینداری در روایت دانشجویان تجربهای یکنواخت یا نهادی نیست؛ بلکه دینداری انتخابی و لحظهای است. دانشجویان نه به نظام رسمی، بلکه به مؤلفههایی از دین اتکا میکنند که قابلیت معنابخشی سریع یا آرامشدهی دارد.
شکیبا میگفت: «فکرکردن به اینکه تو اون دنیا حق به حقدار میرسه باعث میشه دووم بیارم.»
دینداری راهبرد تنظیم هیجانی است، نه ایدئولوژی. دانشجو از دین پناه معنایی میسازد، نه چارچوب سیاسی. امید از افق عدالت آیندهمحور میآید. حتی وقتی ساختار سیاسی ناکارآمد به نظر میرسد، روایت دینی نوعی امید پسارویدادی تولید میکند؛ بنابراین، نقش دین در تجربۀ امید، معنابخشی در لحظههای فرسایش است.
فضای مجازی: میدان دوگانۀ امید/ناامیدی
فضای دیجیتال ازنظر دانشجویان نه یک ابزار اطلاعرسانی، بلکه میدانی وجودی است که امید و نیز ناامیدی میسازد.
کوثر: «وقتی زندگی بقیه رو میبینی، ناامید میشی؛ اما بعضی صفحهها انگیزه میدن.»
تحلیل این تجربه سه بعد دارد: اول، صفحههای انگیزشی، روایتهای موفقیت، شبکههای حمایتی آنلاین احساس امکانپذیری و دیدهشدن را تقویت میکند؛ دوم، مقایسۀ اجتماعی، اخبار بحرانزا، خشونت گفتاری باعث احساس جاماندگی و اضطراب میشود؛ سوم، لحظهایبودن امید: فضای مجازی امید را در لحظه میسازد و در لحظه از بین میبرد. هیچ پایداری ندارد؛ درنتیجه، دانشجو در فضای مجازی دائماً میان فشار مقایسه و تزریق انگیزه نوسان میکند.
فضاهای غیررسمی آنلاین بهعنوان پناهگاه
در کنار تجربههای تضادآمیز فضای دیجیتال، لایۀ دیگری از دادهها نشان میدهد که بسیاری از دانشجویان، فضاهای غیررسمی آنلاین (گروههای کوچک، جمعهای دوستانه، ارتباطات همنسلان و کانالهای محدود) را بهعنوان پناهگاهی عاطفی تجربه میکنند. این فضاها نه رسانهای عمومی، بلکه حوزهای نیمهخصوصیاند که در آنها فشارهای نهادی، داوریهای اجتماعی و نظارتها کمرنگتر است. همین کاهش نظارت و غیررسمیبودن فضا تجربهای از آزادی، راحتی و قابلیت بیان ایجاد میکند که در میدانهای رسمیتر (دانشگاه، رسانۀ رسمی و خانوادۀ گسترده) کمتر یافت میشود. این تجربه نشان میدهد که امید در زمینههای فشارزا (دانشگاه، جامعۀ پرتنش و اقتصاد بیثبات) نه ازطریق ساختارهای رسمی، بلکه از مسیر روابط کوچک و غیررسمی بازتولید میشود. این فضاهای غیررسمی همچنین نقش تنظیم هیجانی ایفا میکند: دانشجویان در آنها کمتر با مقایسۀ اجتماعی شدید مواجهاند و بیشتر با روایتهای مشابه از دشواریهای زندگی روبهرو میشوند. این همسانی تجربه نوعی آرامش جمعی ایجاد میکند که امید را ولو در سطح خرد، احیا میکند؛ به عبارت دیگر، پناهبردن به این فضاها نوعی مکانیزم خودمراقبتی است؛ راهی برای حفاظت از خود در برابر اخبار سنگین، خشونت گفتاری و فشارهای ساختاری. در این فضاها امید نه ازطریق اطلاعات، بلکه ازطریق احساس تعلق، همصحبتی و همدلی دوباره ساخته میشود.
جدول 5- منابع معناسازی و تجربۀ امید چندمنبعی (مأخذ: یافتههای پژوهش)
Table 5- Sources of meaning-making and multidimensional hope experience (Source: Research findings)
|
نمونه داده (نقلقول) |
چگونگی تجربه (توصیف پدیداری) |
کدهای برآمده از دادهها |
دسته تجربه |
|
«وقتی ناامید میشم، حرفزدن با مادرم مثل اینه که دوباره زمین زیر پایم برمیگرده.» (مرضیه) |
امید ازطریق روابط گرم و پایدار تجربه میشود؛ خانواده «زمینِ زیر پا» را بازمیگرداند و بحران ناامیدی را نرم میکند. |
حمایت عاطفی، پایداری رابطه، احساس امنیت |
خانواده و روابط نزدیک بهعنوان تکیهگاه احساسی |
|
«فکرکردن به اینکه حق به حقدار میرسه باعث میشود دووم بیارم.» (شکیبا) |
دین نه به شکل نهادی، بلکه بهصورت انتخابی و لحظهای بهکار میرود؛ امید از افقهای فراجهانی و احساس عدالت آیندهمحور تقویت میشود. |
معنویت شخصی، اتکا به عدالت الهی، آرامش لحظهای |
دینداری انتخابی و فردیشده |
|
«وقتی زندگی بقیه رو میبینی، ناامید میشی؛ اما بعضی صفحهها انگیزه میدن.» (کوثر) |
فضای مجازی همزمان امید (انگیزش، یادگیری و حمایت) و ناامیدی (مقایسه، اخبار و فشار روانی) تولید میکند. امید در این فضا لحظهای و شکننده است. |
روایتهای موفقیت، شبکههای حمایتی آنلاین، مقایسۀ اجتماعی، اخبار بحرانزا |
فضای دیجیتال: میدان دوگانه امید و ناامیدی |
|
«به گروهای خودمونیتر پناه میبرم؛ حس میکنم کمتر قضاوت میشم.» (سیاوش) |
دانشجویان برای رهایی از فشارهای رسمی، به محیطهای آنلاین صمیمی و کوچک پناه میبرند. امید ازطریق روابط غیررسمی و همنسلان بازسازی میشود. |
فاصلهگیری از نهاد رسمی، جوامع دوستانه، حمایت همنسلان |
فضاهای غیررسمی آنلاین بهعنوان پناهگاه |
الگوهای تعلق و بیتعلقی سیاسی
در تجربۀ دانشجویان، تعلق سیاسی نه ویژگی پایدار، نه گرایش ایدئولوژیک ثابت و نه موقعیتی از پیشتعریفشده است؛ بلکه احساسی سیال، موقعیتی و وابسته به تجربۀ روزمرۀ آنان از پذیرفتهشدن یا طردشدگی در ساختار سیاسی است. دادهها نشان میدهد که تعلق سیاسی در زیستجهان نسل جوان بیشتر محصول تجربه است تا محصول باور؛ به همین دلیل، دانشجویان بهجای اینکه خود را در چارچوب سیاسی ثابتی تعریف کنند، مدام و بسته به تجربههای جدید، تعلق یا بیتعلقی خود را بازتعریف میکنند. این دگرگونی مستمر بهصورت سه الگوی اصلی در روایتها ظهور یافته است:
تعلق سنتی
در این الگو، تعلق بیش از آنکه بر کارکرد سیاسی مبتنی باشد، بر هویت تاریخی و احساس تعلق ملی استوار است. این گروه نوعی وفاداری احساسی به کشور و تاریخ سیاسی آن دارد و امید خود را از تصور پیشرفت تاریخی میگیرد، نه از ارزیابی عملکردهای کنونی.
کوثر: «به ایرانی بودنم افتخار میکنم. ازنظر تاریخی جلو رفتیم.»
در چنین تجربهای، امید سیاسی نه از دل عملکرد روزمرۀ نهادها، بلکه از روایت بزرگترِ تهدید و مقاومت تاریخی تغذیه میشود. این گروه حتی در مواجهه با ناکارآمدیها، تعلق خود را حفظ میکند؛ زیرا امید آنان به آینده از جنس داستانِ هویت جمعی است، نه از جنس تجربۀ سیاسی ملموس.
تعلق مشروط
در گروه دوم، تعلق بهمثابۀ امری مشروط ظاهر میشود؛ امری که نه مردود است و نه پذیرفتهشده، بلکه وابسته به عملکرد حکومت و صداقت آن در مواجهه با مردم است. این تجربه بیش از همه در روایتهای همایون مشاهده میشود. چگونگی این تجربه چنین است: امید در این گروه تعلیقپذیر است؛ یعنی اگر حکومت کارآمد، شفاف و پاسخگو باشد، تعلق تقویت میشود و اگر چنین نباشد، تعلق تضعیف میشود. دانشجویان این گروه نظام سیاسی را نه بهعنوان امری مقدس و نه امری کاملاً طردشدنی، بلکه بهعنوان امری ارزیابیشدنی میبینند. در این الگو، امید سیاسی محصول عملکرد قابلمشاهده است، نه محصول روایتهای رسمی.
بیتعلقی سیاسی
دادهها نشان میدهد که بسیاری از دانشجویان نهتنها احساس تعلق ندارند، خود را بیرون از دایرۀ «ما»ی سیاسی تصور میکنند.
رامین: «نظام فقط نمایندۀ یک گروهه.»
فرزانه: «وقتی میگن هرکس ناراحته بره کشور دیگه، معلوم است ما پذیرفته نشدیم.»
این روند در روایتها بیشتر بهصورت احساس بیاعتمادی، نشنیدهشدن و بیفایدهبودن مشارکت سیاسی ظاهر میشود. چگونگی این تجربه چنین است: بیتعلقی نه صرفاً عدمعلاقۀ سیاسی، بلکه تجربۀ عمیق عدمنمایندگی و عدم شنیدهشدن است. دانشجویان در این وضعیت، امید را امری ناممکن میبینند؛ زیرا خود را در ساختار سیاسی نمیبینند. در این الگو، امید نه میمیرد و نه به کنش تبدیل میشود؛ بلکه به شکل کنارهگیری آرام یا مقاومت خاموش بروز میکند. این سه الگو در کنار هم نشان میدهد که تعلق سیاسی در زیستجهان دانشجویان در بستری از اعتماد متزلزل، تجربۀ طردشدگی و ارزیابیهای مستمر عملکردی شکل میگیرد. در سطح پدیداری، آنچه بیش از همه آشکار میشود، این است که تعلق اگر نتواند در تجربۀ روزمره تثبیت شود، بهسرعت به تعلق مشروط و سپس بیتعلقی تبدیل میشود.
جدول 6- الگوهای تعلق و بیتعلقی سیاسی (مأخذ: یافتههای پژوهش)
Table 6- Patterns of political attachment and detachment (Source: Research findings)
|
دسته |
کدها |
چگونگی |
نمونه داده |
|
تعلق سنتی |
وابستگی عاطفی، هویت تاریخی |
امید از مسیر هویت شکل میگیرد، نه از عملکرد سیاسی. |
«به ایرانی بودنم افتخار کردم.» (کوثر) |
|
تعلق مشروط |
اعتماد مشروط، تردید، سنجشگری |
امید در گرو کارآمدی قابلمشاهده است. |
«بعضی چیزها رو میپذیرم، بعضیها رو نه.» (همایون) |
|
بیتعلقی سیاسی |
احساس طردشدگی، عدمنمایندگی |
احساس «جایی نداشتن در ساختار سیاسی» افق امید سیاسی را محدود میکند. |
«نظام فقط نمایندۀ یک گروهه.» (رامین) |
کنشگری خرد بهعنوان جبران ناامیدی
در روایت دانشجویان، مشارکت اجتماعی نه بهعنوان فعالیتی سازمانیافته و رسمی، بلکه بهعنوان مجموعهای از کنشهای کوچک، پراکنده و احساسی ظاهر میشود؛ کنشهایی که بیشتر کارکرد ترمیمی و معنابخش دارد تا کارکرد سیاسی. دانشجویان تلاش میکنند در فضایی که ساختارهای رسمی اعتمادساز نیستند، از دل روابط کوچک و روزمره برای خود روزنههای امید بسازند. از خلال روایتها روشن شد که اشکال کنشگری خرد سه حالت اساسی دارد: مشارکت اخلاقی فردی، کنشهای غیررسمی و امیدهای کوچک.
مشارکت اخلاقی: امید بهمثابه مراقبت از دیگری
برای بسیاری از دانشجویان، کمککردن به دیگران نوعی بازسازی امید است؛ نه ازطریق تغییر ساختار، بلکه ازطریق تجربۀ تأثیرگذاری مستقیم بر زندگی یک فرد. این تجربه معمولاً در شرایطی شکل میگیرد که فرد احساس میکند در سطح کلان نمیتواند کاری بکند؛ اما در سطح خرد قادر است تغییری هرچند محدود ایجاد کند.
کوثر:« ما تو محلمون برای دخترایی که خرج جهیزیه ندارن پول جمع میکنیم. حس خوبیه که میبینی یک نفر با کمک تو یک قدم جلو میره.»
در چنین روایتهایی، کنش اخلاقی نقشی دوگانه دارد: به دیگری کمک میکند و نیز نوعی احساس توانمندی به فرد بازمیگرداند؛ توانمندیای که فضای رسمی سیاسی از او دریغ کرده است.
سیاوش: «اول ماه که حقوق میگیرم، اولین کارم اینه که کمک کنم به خیریهای که میشناسم. اینقدر حالم خوب میشه.» این احساسِ «بهدردبخوربودن» برای دانشجویان، نوعی امید است.
کنش غیررسمی: فاصلهگیری از نهادهای رسمی برای حفظ امید
دانشجویان بارها تأکید داشتند که به نهادهای رسمی (اعم از خیریههای بزرگ، انجمنهای دانشجویی رسمی یا سازمانهای دولتی) اعتماد چندانی ندارند. این بیاعتمادی، آنها را به سمت شکلهای غیررسمی و شخصی مشارکت سوق میدهد.
شکیبا میگفت: «به خیریهها اعتماد ندارم. نیازمند میشناسم. خودم مستقیم پول میریزم.»
این نوع کنش، دو پیامد مهم دارد: فرد کنترل بیشتری بر نتیجۀ کنش دارد؛ بنابراین، امیدش کمتر آسیب میبیند. همچنین دوری از نهاد رسمی به معنای دوری از ناامیدی ناشی از ناکارآمدی آنهاست؛ به عبارت دیگر، کنش غیررسمی برای دانشجویان راهبردی دفاعی است که امید را باید در سطحی نگه داشت که نشکند.
امیدهای کوچک: جرقههایی در دل ناامیدی ساختاری
در شرایطی که افقهای کلان بسته به نظر میرسد، امید در قالب تجربههای کوچک و لحظهای ظاهر میشود.
مصطفی: «اینکه مستقیم کمک میکنم، خودش یک امید کوچکه.»
در روایت دانشجویان، امیدهای کوچک نه مجموعهای از ویژگیهای جدا از هم، بلکه تجربهای یکپارچه و جاری است: امیدی که از دل تأثیرگذاری فوری بر زندگی دیگری زاده میشود، بر روابط نزدیک و ملموس تکیه دارد و اگرچه بهسرعت خاموش میشود، همانقدر سریع نیز دوباره احیا میگردد. چنین امیدی وظیفهاش نه تغییر ساختار، بلکه نگهداشتن فرد در چرخۀ زندگی روزمره است؛ نیرویی حداقلی، اما ضروری برای ادامهدادن.
از خلال این روایتها میتوان دید که مشارکت اجتماعی برای دانشجویان کارکردی متفاوت از معنای کلاسیک آن پیدا کرده است. مشارکت نه ابزاری برای تغییر اجتماعی کلان، بلکه مکانیزمی روانی _ اجتماعی برای حفظ امید است؛ راهی برای مقابله با حس ناتوانی، پاسخی به بیاعتمادی به نهادهای رسمی، جایگزینی برای مشارکت سیاسی تضعیفشده و شیوهای برای ساختن معنا در زیستجهانی که دستخوش بیثباتی است. در روایتها، این کنشهای کوچک بیشتر شبیه نوعی مراقبت از خود و دیگران است. جایی که دانشجویان میگویند هنوز میتوانند کمی احساس مفیدبودن و امید را تجربه کنند، حتی اگر در مقیاسی بسیار کوچک باشد.
جدول 7- اشکال کنشگری خرد و مشارکت اجتماعی (مأخذ: یافتههای پژوهش)
Table 7- Forms of micro-agency and social participation (Source: Research findings)
|
دسته |
کدها |
توضیح «چگونگی» |
نمونه داده |
|
مشارکت اخلاقی/خرد |
کار خیریه، کمک فردی، شبکۀ حمایتی کوچک |
کنشگری از سطح سیاسی به سطح خرد منتقل میشود. امید در مقیاس کوچک بازتولید میشود. |
«کمک میکنم، چون حس خوب میده.» (سارا) |
|
دورزدن نهادهای رسمی |
بیاعتمادی، غیررسمیگرایی |
دانشگاه یا نهاد رسمی جای امید نیست؛ دانشجو مسیرهای غیرنهادی را انتخاب میکند. |
«به خیریه اعتماد ندارم، خودم کمک میکنم.» (شکیبا) |
|
کنشگری حداقلی |
مشارکت محدود، تجربیات کوچک امیدساز |
امید بهصورت جرقههای کوچک ظهور میکند نه روندهای پایدار. |
«امیدهای کوچک داریم، اما امید بزرگ نه.» (مصطفی) |
درمجموع، یافتهها نشان میدهد که دانشجویان در فضای بینابینی زندگی میکنند؛ فضایی میان تبعیض و مقاومت، میان آگاهی و ناتوانی، میان دینداری و فرهنگ دیجیتال، میان تعلق و بیتعلقی سیاسی، و میان ناامیدی ساختاری و امیدهای کوچک روزمره. امید در این بافت نه حذف شده و نه کامل شکل گرفته است؛ بلکه بهصورت تجربهای پارادوکسیکال، چندلایه و سیال در تنش دائم میان عاملیت و ساختار بازتولید میشود. این وضعیت همان پارادوکس اصلی پژوهش را توضیح میدهد: دانشجویانی که میبینند، میفهمند و نیز میخواهند؛ اما در بسیاری موقعیتها امکان تبدیل امید به کنش جمعی پایدار را در اختیار ندارند.
نتیجه
پژوهش حاضر با واکاوی تجربۀ زیستۀ دانشجویان علوم اجتماعی نشان داد که امید سیاسی _ اجتماعی در ایران نه حالتی پایدار، بلکه فرایندی سیال و چندلایه است که در تنش میان آگاهی انتقادی، محدودیتهای ساختاری و سازوکارهای معناسازی روزمره شکل میگیرد. یافتهها نشان میدهد که رابطۀ میان سرمایۀ فرهنگی دانشگاهی و امید سیاسی، رابطهای مستقیم و ساده نیست، بلکه سرشار از تناقض، تنش و تجربههای پارادوکسیکال است.
دانشگاه در این پژوهش در مقام میدانی ظاهر شد که مطابق تحلیل بوردیو (1992)، حامل رقابت نمادین، سلسلهمراتب پنهان و سازوکارهای بازتولید نابرابری است. گرچه این میدان به دانشجویان، سرمایۀ فرهنگی و توانایی تحلیل ساختارهای قدرت را میدهد، همین آگاهی انتقادی، حساسیت آنان را به تبعیضها، ناکارآمدیها و ناپایداریها تقویت میکند. این تجربه همان چیزی است که در نظریههای محرومیت نسبی نیز مشاهده میشود: افزایش آگاهی، ادراک بیعدالتی را تشدید میکند (Blau, 1997). در روایتها نیز همین الگو دیده شد: دانشجویان هرچند بیشتر میفهمند، کمتر احساس میکنند که میتوانند کنش مؤثر داشته باشند. این وضعیت به امید پارادوکسیکال انجامیده است؛ امیدی که در آن آرزوی تغییر با تجربۀ ناتوانی روزمره درهم میآمیزد. این تضاد را میتوان در چارچوب بازاندیشی گیدنز (1984) فهم کرد. دانشجویان دائماً دربارۀ وضعیت اجتماعی بازاندیشی میکنند؛ اما به دلیل محدودیتهای ساختاری، این بازاندیشی به کنش تبدیل نمیشود و در سطح زیسته بهصورت آگاهی بدون قدرت تجربه میشود؛ همان چیزی که مشارکتکنندگان از آن به امید دردآور یاد میکردند.
مطابق یافتهها، سه تجربۀ عمده (تبعیض جنسیتی، محرومیت نسبی و ناپایداری اقتصادی _ سیاسی) افق آیندۀ دانشجویان را محدود میکند. این تجربهها با نتایج پژوهشهای داخلی نیز همخوان است. مطالعات متعدد ناامیدی جوانان را با ساختارهای تبعیض، ناکارآمدی نهادی و تفاوت فرصتها مرتبط دانسته است (صفری شالی و طوافی، 1397؛ مرادی و صفاریان، 1397؛ افشانی، 1395). در روایتها، بیثباتی اقتصادی و سیاسی نه فقط وضعیتی عینی، بلکه تجربهای از آیندهای مهآلود بود که توان برنامهریزی و ساختن امید را تضعیف میکند.
پژوهش نشان داد که تعلق سیاسی در میان دانشجویان وضعیت ثابتی نیست، بلکه احساسی سیال و موقعیتی است. سه الگوی تعلق (سنتی، مشروط و بیتعلقی) در دادهها شناسایی شد که به درجات مختلف، بازتابکنندۀ تجربۀ پذیرش یا طردشدگی در ساختار سیاسی است. این یافته با نظریۀ مشروعیت وبر (1978) و تحلیل لیپست (1959) از شکاف میان مشروعیت ایدئولوژیک و کارکردی سازگار است. دانشجویان در روایتهای خود اشاره میکنند که شنیده نمیشوند یا نمایندگی نمیشوند. احساسی که در پژوهشهای دیگر نیز بهعنوان یکی از پایههای فرسایش تعلق سیاسی جوانان گزارش شده است؛ بنابراین، بیتعلقی سیاسی نه بیعلاقگی، بلکه پیامد ادراکی عدمنمایندگی و طردشدگی است.
یکی از یافتههای نوآورانۀ پژوهش این بود که دانشجویان امید را از منبعی واحد نمیگیرند؛ بلکه آن را از شبکهای چندمنبعی (خانواده، روابط نزدیک، دینداری انتخابی و فضاهای دیجیتال) میسازند. این الگوی چندمنبعی با ادبیات سرمایۀ اجتماعی نیز هماهنگ است: وقتی نهادهای رسمی شکننده میشوند، افراد به شبکههای خرد غیررسمی پناه میبرند (Putnam, 2000). بهویژه فضاهای غیررسمی آنلاین نقش پناهگاه هیجانی را ایفا میکردند؛ جایی که دانشجویان احساس میکردند شنیده میشوند و قضاوت نمیشوند.
یافتهها نشان داد که ناامیدی ساختاری، مشارکت اجتماعی را به سطح خرد رانده است. کمک فردی، کنشهای خیریۀ کوچک یا فعالیتهای جزئی در محیط دانشگاه، برای دانشجویان روزنههای امید بودند. این کنشگری خرد نه ابزار تغییر ساختاری، بلکه راهی برای حفظ تداوم زندگی روانی و ساختن معنا در دل ناپایداری است. این همان چیزی است که بلوخ (1986) از آن به امیدهای کوچک اما زنده یاد میکند؛ امیدهایی که در برابر ناامیدی بزرگ مقاومت میکنند و امکان کنشِ حداقلی را زنده نگه میدارند.
ترکیب یافتههای پژوهش با ادبیات نظری، تصویر زیر را آشکار میکند:
به این ترتیب، پژوهش نشان میدهد که پارادوکس اصلی امید چنین است: افزایش سواد تحلیلی و حساسیت انتقادی، همزمان با کاهش امکان کنش و تضعیف افق آینده. امید در این بافت نه غایب است و نه مسلط؛ بلکه در نوسان میان رنج و مقاومت، بهصورت امید معلق، امید دردآور و امیدهای کوچک پدیدار میشود. امید در میان دانشجویان ایرانی نه احساسی ساده، بلکه پدیدهای است که در برهمکنش میان ساختارهای نابرابر، آگاهی انتقادی و سازوکارهای معناسازی روزمره شکل میگیرد. این امید نه خاموش میشود و نه شکوفا؛ بلکه در حالت تعلیق بازتولید میشود. دانشگاه، فضای دیجیتال، خانواده و روابط نزدیک همگی نقشهایی دوگانه دارند: میتوانند امید بسازند یا آن را فرسایش دهند. این پژوهش نشان میدهد که برای فهم امید باید از رویکردهای تکعاملی عبور کرد و آن را بهمثابه فرایندی پدیدارشناختی، چندمنبعی و پارادوکسیکال درک نمود. تنها با چنین درکی است که میتوان سیاستها و مداخلاتی طراحی کرد که امید را نه بهصورت شعاری، بلکه براساس تجربۀ زیستۀ نسل جوان بازسازی کند.
در پایان این پژوهش، مجموعهای از پیشنهادهای کاربردی برای بازسازی امید اجتماعی _ سیاسی ارائه میشود؛ پیشنهادهایی که بر مبنای روایتهای مشارکتکنندگان و همترازی آنها با پیشینۀ نظری استخراج شده است و در سه سطح خرد، میاننهادی و کلان دستهبندی میشود.
در سطح خرد، بازسازی امید مستلزم ایجاد فضاهایی است که دانشجویان بتوانند تجربههای خود را روایت کنند، معنا بسازند و سواد انتقادی را با مهارتهای تابآوری پیوند دهند. تقویت گروههای مطالعاتی کوچک، حلقههای گفتوگو و کارگاههای مهارتهای روانی _ اجتماعی میتواند فشار ناشی از آگاهی انتقادی را به فرصت بازاندیشی سازنده تبدیل کرده و احساس اثرگذاری حتی در مقیاس کوچک را احیا کند. در سطح میاننهادی، دانشگاه زمانی میتواند امیدساز باشد که از نقش صرفاً آموزشی یا رقابتی فاصله بگیرد و به فضایی برای مشارکت و تجربۀ عاملیت بدل شود. ایجاد شوراهای مشترک دانشجویی _ استادی، فعالسازی شوراهای صنفی با اختیارات واقعی، کاهش بوروکراسی مانع مشارکت، و گسترش کرسیهای آزاداندیشی با تضمین امنیت بیان میتواند تجربۀ تعلق نهادی را تقویت کند و مانع تبدیل سواد تحلیلی به آگاهی بیقدرت شود. در سطح کلان، بازسازی امید نیازمند ترمیم رابطۀ دولت و نسل جوان ازطریق شفافیت، پرهیز از وعدههای تحققناپذیر، افزایش پاسخگویی و فراهمکردن مسیرهای واقعی مشارکت در تصمیمگیریهای عمومی است. هنگامی که ساختارهای رسمی امکان اثرگذاری ملموس را فراهم کند، شکاف میان احساس طردشدگی و تعلق مشروط کاهش مییابد و امید از حالت معلق و شکننده به تجربهای پایدار و اتکاپذیر تبدیل میشود.
محدودیتها
این پژوهش با چند محدودیت مهم همراه بوده است که باید در تفسیر و تعمیم یافتهها توجه شود:
محدودیت میدان مطالعه: پژوهش حاضر تنها در میان دانشجویان علوم اجتماعی یک دانشگاه (دانشگاه فردوسی مشهد) انجام شده است. اگرچه نمونهگیری با هدف تنوع درونی و دستیابی به اشباع نظری صورت گرفت، تجربۀ دانشجویان سایر رشتهها (بهویژه رشتههای فنی _ مهندسی یا علوم پایه) و دانشگاههای دیگر (با بافت فرهنگی، اقتصادی و سیاسی متفاوت) ممکن است ابعاد دیگری از پدیدۀ امید اجتماعی _ سیاسی را آشکار کند.
محدودیت زمانی جمعآوری دادهها: مصاحبهها در دورهای خاص و حساس (بین حادثۀ سقوط بالگرد ریاستجمهوری و پیش از انتخابات ریاستجمهوری چهاردهم) انجام شد. این دوره با بیثباتی سیاسی و تنشهای اجتماعی همراه بود که بهطور طبیعی میتوانسته بر روایت مشارکتکنندگان از امید سیاسی تأثیر گذاشته و حساسیتهای آن را موقتاً تشدید کند؛ بنابراین، یافتهها ممکن است بازتاب شرایط آن مقطع ویژه باشد.
محدودیت در تعمیمپذیری: باتوجهبه رویکرد کیفی و پدیدارشناختی این مطالعه و تأکید آن بر عمق و غنای تجربۀ زیستۀ یک گروه خاص، هدف پژوهش ارائۀ توصیفی تفسیری و انتقالپذیر (و نه تعمیم آماری) بوده است. یافتهها در درجۀ اول برای فهم پیچیدگیهای پدیدۀ امید در بافت موردمطالعه معتبرند و تعمیم آنها به کل جمعیت دانشجویی ایران یا دیگر گروههای اجتماعی نیازمند پژوهشهای تکمیلی با دامنۀ وسیعتر است.
سپاسگزاری
این پژوهش با پشتیبانی مالی ادارۀ ورزش و جوانان استان خراسان رضوی انجامشده است. نویسندگان قدردان حمایتهای این سازمان هستند.
[1] Snyder
[2] Giddens
[3] Bourdieu
[4] Turner
[5] Blau
[6] Benjamin
[7] Weber
[8] Lipset
[9] Putnam
[10] Interpretative Phenomenological Analysis
[11] Smith
[12] Lincoln & Guba
)