نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد، گروه علوم‌اجتماعی، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 دانشیار، گروه علوم‌اجتماعی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
3 دانشجوی دکتری گروه علوم‌اجتماعی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
The survival and durability of any society require a minimum of social order. This order is achieved through values—general concepts about what is good, right, and desirable—and norms, which serve as objective manifestations of those values. Norms typically appear in three forms: ethnic practices, moral customs, and laws. By determining expected and predictable behaviors, they ensure social order. Although the majority of people act within the framework of norms and contribute to the stability of society, norms are violated by some individuals. Sociologists refer to the violation of norms as deviance and the violation of established laws as crime. Crime is generally divided into two main categories: (1) crimes against the person, in which individuals are the victims of offenders and (2) crimes against property, in which the property of individuals is targeted. Theft is the most obvious and tangible form of crime against property. It is a type of crime in which the property and assets of individuals are stolen and removed from their control. Regardless of the type, size, or level of development of a society, theft exists in all societies around the world and is considered a major social problem. According to official records, approximately 17 million thefts are committed annually in the United States and 2.9 million in England and Wales. Evidence indicates that theft in Iran has been on the rise in recent years. In 2006, the number of thefts in the country was 156,627 and by 2023, it had reached 939,195—representing a growth of 499.6% over this period. The growth rate of theft in Bushehr Province is even higher than the national average, rising from 1,061 cases in 2006 to 8,086 cases in 2023—an increase of 662%. Theft entails numerous consequences. As a result of theft, social security is undermined, a sense of fear spreads among the public, motivation for work and investment diminishes, and substantial societal resources are expended on confronting and managing this phenomenon. Given the unprecedented growth of theft in Bushehr Province and its adverse consequences for the public, the present study sought to examine this phenomenon within the socio-cultural context of Bushehr Province by using an interpretive approach and from the perspective of individual thieves. Accordingly, the main research question was: What perceptions and beliefs do thieves hold regarding theft? Subsequently, within the framework of grounded theory, the study aimed to address the following sub-questions:
What are the causal conditions of theft?
What are the contextual conditions of theft?
What intervening conditions contribute to the occurrence of theft?
What strategies do thieves employ when faced with theft?
What consequences does theft have for the thieves themselves?
Materials & Methods
This study was conducted within the framework of qualitative methodology and grounded theory. The participants comprised 16 thieves in Bushehr Province, who were selected through purposive sampling. Twelve interviews were conducted in prison in an office assigned to the researcher, while the remaining four were held outside the prison with prior arrangements. The interviews lasted between 60 and 90 minutes. They began with general questions and, depending on necessity and appropriateness, were followed by more detailed inquiries. The interview process continued until theoretical saturation was achieved. The collected data were coded through open, axial, and selective coding, during which concepts, categories, and core categories were constructed. To ensure validity, efforts were made to conduct interviews over an appropriate and relatively extended period, enabling the researchers to gain a deeper understanding of the context and structure of the research topic. For reliability, observer agreement and analytical comparison techniques were employed: coding was carried out separately by two researchers and the findings were subsequently compared in group meetings. Finally, the research results were shared with a researcher, who had not participated in the coding process, and they were asked to provide complementary or critical feedback.
Discussion of Results & Conclusion
Following the completion of interviews and their review, the data coding process commenced. Initially, open coding was conducted by highlighting all significant sentences and propositions and codes were identified. Subsequently, through axial coding, concepts were extracted based on commonalities among the codes. Next, using selective coding, categories were constructed based on the logical connections among concepts. In total, 143 codes, 23 concepts, and 11 categories were extracted. The results revealed that economic poverty and lack of social support were identified as the causal conditions of theft, social disorder and social deviance as the contextual conditions, loss of rationality and family breakdown as the intervening conditions, and planning and skill development as the strategies employed by thieves. Finally, psychosomatic illnesses, punishment, and social disorder were identified as the consequences of theft. The findings led to the emergence of a core category: "escaping constraints in an endless cycle of consequences". Within an inefficient economic structure marked by numerous bottlenecks, individuals resort to theft to escape constraints; yet, they rapidly encounter further consequences, trapping them in a prolonged and recurrent cycle of theft.
Keywords: Theft, Thief, Escaping Constraints, Bushehr Province, Grounded Theory.
Acknowledgments
The authors thank everyone who contributed to this article.
Conflicts of Interest
There is no conflict of interest.
Funding
The authors received no financial support for the research, authorship, and/or publication of this article.
Statement on the Use of AI
No artificial intelligence tools were used in the writing, editing, or preparation of this manuscript.
کلیدواژه‌ها [English]
مقدمه و بیان مسئله
بقا و دوام هر جامعه مستلزمِ حداقلی از نظم اجتماعی است. این نظم ازطریق ارزش‌ها، بهعنوان مفاهیم کلی دربارۀ آنچه خوب، درست و مطلوب است و هنجارها بهعنوان تجلیات عینی ارزش‌ها به دست می‌آید (احمدی و همکاران، 1398). هنجارها معمولاً به سه شکل شیوه‌های قومی، رسومات اخلاقی و قوانین ظاهر می‌شود و با تعیین رفتارهای موردانتظار و پیش‌بینی‌پذیر باعث می‌شود نظم اجتماعی تضمین شود. اگرچه بیشتر مردم در چارچوب هنجارها عمل و به نظم جامعه کمک می‌کنند، هنجارها توسط برخی افراد نقض می‌شود. جامعه‌شناسان از نقضِ هنجارها با عنوان «انحراف» و از نقضِ قوانین مصوب با عنوان «جرم» یاد می‌کنند (Andersen et al., 2021). جرم معمولاً به دو دستۀ عمده تقسیم می‌شود: 1) «جرم علیه اشخاص» که طی آن افراد قربانی مجرمان می‌شوند؛ 2) «جرم علیه اموال» که دارایی افراد آماج هدف مجرمان قرار می‌گیرد (Macionis, 2017). سرقت بارزترین و ملموس‌ترین شکلِ «جرم علیه اموال» است. «سرقت» گونه‌ای جرم است که طی آن اموال و دارایی افراد دستبرد و از کنترل آنان خارج می‌شود (Franzese, 2015). «سرقت» بهعنوان جرم می‌تواند با خشونت، تهدید و زور و نیز غیرخشن، بدون تهدید و زور باشد (Siegel, 2016). سرقت فارغ از نوع، اندازه یا سطح توسعه‌یافتگی جامعه، در تمام جوامع دنیا وجود دارد و از مسائل عمدۀ اجتماعی محسوب می‌شود (Global Economy, 2017). حسب مستندات، سالانه درآمریکا حدود 17 میلیون (National Insurance Crime Bureau, 2024) و در انگلستان و ولز 9/2 میلیون «سرقت» انجام می‌شود (Lopez & Boxerman, 2025). با استناد به شواهد، «سرقت» در ایران طی سال‌های اخیر روند صعودی داشته است. در سال 1385تعداد «سرقت» در کشور، 156627 فقره و در سال 1402 بالغ بر 939195 فقره بوده است (مرکز آمار ایران، 1386/ 1403) که بیانگر رشد 6/499درصدی دراین دوره است. نرخ رشد «سرقت» در استان بوشهر حتی از میانگین کشوری فراتر است و از 1061 فقره در سال 1385 به 8086 مورد در سال 1402 رسیده است (مرکز آمار ایران، 1386/ 1403) که نشان‌دهندۀ رشد 662درصدی است. «سرقت» پیامدهای متعددی دارد؛ درنتیجۀ سرقت، امنیت اجتماعی متزلزل می‌شود (صفا و فولادی، 1395: 127)؛ احساس وحشت در بین مردم شیوع می‌یابد (حیدرنژاد وعامری، 1398: 100)؛ انگیزۀ کار و سرمایه‌گذاری تضعیف می‌شود (زارع و سدیدپور، 1400: 111) و منابع هنگفتی از جامعه صرف مواجهه و مقابله با آن می‌گردد (بخشی‌جغناب و عباسی، 1400: 114)؛ همین امر باعث شده است به عوامل وقوع پدیدۀ «سرقت» به‌طورگسترده توجه شود و نظریه‌ها و تحقیقات متعددی دراینباره شکل بگیرد؛ بااین‌حال، پدیدۀ «سرقت» همچنان درحال‌رشد است و ابعاد و جهات متفاوتی می‌یابد. با این وصف، باتوجه‌به رشد بی‌سابقۀ سرقت در استان بوشهر و پیامدها و عواقب ناگوار سرقت در بین مردم، پژوهش حاضر تلاش می‌کند با استفاده از رویکردی تفسیرگرایانه و از نگاه افراد سارق، این پدیده را در بستر اجتماعی فرهنگی استان بوشهر مطالعه کند. تمرکز بر تجربۀ زیستۀ افراد سارق امکان می‌دهد فراتر از آمار و ارقام، دورنمایی کمتر ارائه‌شده از پدیدۀ سرقت نمایان شود. این رویکرد می‌تواند به برنامهریزان، سیاست‌گذاران و نهادهای اجرایی در تدوین راهکارهای پیشگیرانه، کنترلی و اصلاحی کمک کند؛ زیرا به‌جای اتکاء به داده‌های عددی، به فهم زمینه‌ای و انسانی رفتار مجرمانۀ سرقت می‌پردازد؛ بر این مبنا، سؤال اصلی پژوهش این است: «سارقان» چه ادراکات و باورهایی دربارۀ «سرقت» دارند؟ در ادامه، در چارچوب روش نظریۀ زمینه‌ای تلاش می‌کند به این سؤالات فرعی پاسخ دهد: 1) شرایط علّی «سرقت» کدام است؟ 2) شرایط زمینه‌ای «سرقت» چیست؟ 3) چه شرایطی نقش مداخله‌گر در بروز «سرقت» دارد؟ 4) سارقان در مواجهه با «سرقت» از چه استراتژی‌هایی استفاده می‌کنند؟ و 5) «سرقت» چه پیامدهایی برای سارقان دارد؟
پیشینۀ تجربی
آیینی و ذوالفقاری (1404) با تحلیل تجربۀ زیستۀ سارقان در استان تهران نشان دادند ک والدگری نامناسب، تضعیف مرجعیت‌‌های اجتماعی و دینی، مهاجرت، فقر، محرومیت نسبی و زندگی در محل‌های خاص شرایط علّی سرقت است؛ به‌علاوه، اعتیاد، گروه همسالان و شغل‌های دون‌پایه شرایط مداخله‌گر سرقت است. شکری (1403) تأثیر تورم را بر افزایش سرقت در کشور به روش تحلیلی _ توصیفی پرداخته بررسی کرده است و نشان می‌دهد که بین نرخ تورم و افزایش جرائمی مانند کلاهبرداری و سرقت رابطۀ معناداری وجود دارد. شقاقی‌شهری و واحدرسولی (1403) با بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی سرقت و قتل نشان داده‌اند که افزایش نابرابری درآمدی و بیکاری به تشدید سرقت و افزایش باسوادی و سرمایۀ اجتماعی به کاهش سرقت می‌انجامد. فتحی و همکاران (1400) با مطالعۀ سرقت در شهر همدان نشان می‌دهند که بی‌نظمی فیزیکی، عدم‌کنترل اجتماعی، همنشینی با افراد خلافکار و آنومی مهم‌ترین عوامل سرقت است. مهدی‌پور و حکیمی‌نیا (1399) با تحلیل ساختاری عوامل اجتماعی مرتبط با سرقت در شهر اصفهان معتقدند که سرقت متأثر از جرم‌خیزی محل سکونت، شدتِ فقر، اعتقادات مذهبی، تحصیلات، سن، رسانه‌های خارجی، جنسیت، تسهیل سرقت ازگردشگران، نظام ارزشی، تجربۀ مثبت از سرقت، سهل‌انگاری قربانی، عوامل تسهیل‌کنندۀ سرقت و فضای کالبدی است. رجبى و رضایى (1398) با بررسی سرقت در شهر یزد نشان می‌دهند که میان ازهم‌گسیختگى خانوادگى، اعتیاد، وضعیت نابسامان اقتصادى، مهاجرت و حاشیه‌نشینى، سطح سواد و ارتکاب سرقت رابطۀ معنادارى وجود دارد. محمدی‌مقدم و همکاران (1398) با مطالعۀ کیفی سرقت در تهران نشان می‌دهند که فقر، بیکاری، اعتیاد، ضعف دینداری، ازهمپاشیدگی خانواده، ویژگی‌های شخصیتی، بی‌سوادی وکم‌سوادی شرایط ارتکاب سرقت است؛ به‌علاوه، نابودی سرمایۀ اجتماعی، فرار از خانه و تجربۀ زندانی‌شدن پیامدهای سرقت است. حیدرنژاد و عامری (1398) با بررسی گرایش به سرقت در شهر سمنان نشان داده‌اند که بین میزان تحصیلات و گرایش به سرقت رابطۀ معکوسوجود دارد؛ اما بین اعتیاد، آشفتگی‌های خانوادگی، گروه همسالان، فقر و بیکاری باگرایش به سرقت رابطۀ مستقیم وجود دارد. وطنی و همکاران (1396) با بررسی سرقت در شهر تهران نشان می‌دهند که بین پیوند اجتماعی، انزوای اجتماعی و ازهم‌گسیختگی خانوادگی با سرقت رابطۀ معناداری وجود دارد. عباسی اسفجیر و قربانی‌اصل (1395) با بررسی سرقت در شهر بابل دریافتند که تعلق مکانی، آگاهی اجتماعی و انسجام اجتماعی با پیشگیری از سرقت رابطۀ معنی‌داری دارد.
احمد[1] (2025) با بررسی سرقت در یمن نشان می‌دهد که دوستان بد، فقر و ازهم‌گسیختگی خانوادگی عوامل مؤثر در ارتکاب سرقت است. برقاوی و اسماعیل[2] (2025) با بررسی سرقت در بین نوجوانان در سوریه نشان می‌دهند که خانواده نقش اول را ایفا می‌کند. سایر عوامل عبارت است از: فقر، بیکاری، وضعیت نامناسب والدین، گروه‌های همسالان و مدرسه. یگزاو[3] و همکاران (2023) با تحلیل عوامل سرقت در اتیوپی دریافته‌اند که ویژگی‌های فیزیکی محیط، بیکاری، پیشینۀ خانوادگی، سطح تحصیلات، سن، زمان، فصل و فعالیتهای گشت‌زنی پلیس رابطۀ معناداری با سرقت دارد. سوگیهارتی[4] و همکاران (2023) با بررسی سرقت در اندونزی نتیجه می‌گیرند که سطوح بیشتر درآمد و نابرابری با نرخ بالاتر جرم سرقت مرتبط است. اوزلم[5] (2022) با بررسی جرم در ترکیه دریافته است که طلاق و تحصیلات بر جرم و جنایت اثر معنادار دارد؛ اما بیکاری و مهاجرت داخلی اثر معناداری ندارد. هاردینگ[6] و همکاران (2019) در اسکاتلند به نوع‌شناسی سرقت خیابانی و سازمان دسته‌های مجرمان به روش کیفی پرداخته‌اند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که نوع سرقت اساساً متأثر از شیوۀ سازمان دستۀ مجرم است. سرقت معمولاً با برنامه‌ریزی قبلی و با تقسیم وظایف صورت می‌گیرد؛ به‌علاوه، سرقت معمولاً در بازارهای غیرقانونی اتفاق می‌افتد.
اگرچه تحقیقات گسترده‌ای در موضوع سرقت در داخل و خارج کشور انجام شده است، پژوهش حاضر از دو جهت با تحقیقات پیشین متمایز است: 1) عمدۀ تحقیقات پیشین با روش‌های کمّی انجام شده است و اندک تحقیقات کیفی نیز با مشارکت‌کنندگانی همچون مطلعین کلیدی صورت گرفته است؛ اما این پژوهش باتوجه‌به پیگیری‌های پژوهشگران و همکاری دستگاه‌های مرتبط برای تبیین مسئلۀ «سرقت» که امکان دسترسی به سارقان را فرهم می‌آورد، به روش کیفی نظریۀ زمینه‌ای انجام شده است؛ علاوه، این پژوهش در بستر اجتماعی فرهنگی استان بوشهر صورت پذیرفته است که همراه با فرایند نوسازی، استقرار صنایع نفت و گاز، گسترش مهاجرت‌ها به استان و شکل‌گیری بافت ناموزون اجتماعی فرهنگی شاهد رشد بی‌سابقۀ سرقت بوده و از این جهت، بستری مناسب برای مطالعۀ سرقت است که در تحقیقات پیشین مطمح نظر نبوده است.
چارچوب مفهومی
در پژوهش‌کیفی، پژوهشگر بدون پیش‌دانستۀ نظری وارد میدان نمی‌شود، بلکه با بهره‌گیری از مفاهیمی کلی و غیرتجویزی، حساسیت تحلیلی خود را افزایش می‌دهد. این مفاهیم نقش جهت‌دهنده دارد و امکان درک عمیق‌تر الگوهای کنش و معنا را فراهم می‌سازد، بدون آنکه جایگزین تحلیلِ برآمده از داده‌ها شود. در حوزۀ پژوهش حاضر برخی از مهم‌ترین چارچوب‌های مفهومی مرتبط با «سرقت» بهعنوان یک جرم به شرح زیر است.
تبیین‌های زیست‌شناختی
در این رویکرد آنچه حائز اهمیت است، ویژگی‌های جسمانی و زیستی فرد منحرف است (محمدی‌مقدم و همکاران، 1398: 134). به اعتقاد لمبرزو[7] که پیشگام مطالعات زیست‌شناختی جرائم بود، فرد مجرم ازنظر جسمانی از افراد طبیعی عقب‌مانده‌تر است و ممکن است ازنظرجسمانی بیش از آنکه به معاصرانش شبیه باشد به اجداد قبل تاریخ شباهت داشته باشد (Ranaweera, 2020: 20). او استدلال می‌کرد فردی که با ویژگی‌های دهان گشاد، دندان‌های قوی، پیشانی شیب‌دار، گونه‌های برجسته، بینی صاف، گوش‌های شانه‌ای‌شکل، بینی عقابی، لب‌های ضخیم، چشمان فریبنده، ابروهای ضخیم و قد کوتاه متولد می‌شود، یک مجرم مادرزادی است. اینها ویژگی‌های گوشت‌خواران خام است Ai Nhi, 2020: 8345)). ویلیام شلدون[8] در همین چارچوب، انسان‌ها را در سه دستۀ جسمانی: اندومرف (چاق و خپل)، مزومرف (عضلانی و ورزشکار) و اکتومرف (لاغر و استخوانی) دسته‌بندی کرد و معتقد بود که نوع مزومرف یا فرد عضلانی و ورزشکار بیشتر به افراد جانی و منحرف شبیه است (کوهن، 1387: 219). گلاک و گلاک[9] (1950) اگرچه نتیجهگیری شلدون را تاأیید می‌کردند، اعتقاد داشتند که هیکل عضلانی و قدرتمند لزوماً باعث جرم نمی‌شود؛ بلکه آچه حایئز اهمیت است، تمایل والدین به فاصله‌گذاری با این‌گونه پسران است که باعث می‌شود آنها حساسیتشان به دیگران کاهش یابد (Macionis, 2017: 241). تبیین‌های زیست‌شناختی در دوران معاصر به حوزه‌های جدیدی وارد شده و معتقد است عوامل ژنتیکی مانند ژن‌های معیوب یا اختلال در ترشح هورمون‌ها در کنار عوامل محیطی مانند سوء‌رفتار در کودکی، پیشبینیکنندههای قوی‌تری برای جرم است (Cohen, 2011).
تبیین‌های روان‌شناختی
نظریه‌های روان‌شناختی جرم همچون تفسیرهای زیست‌شناختی، جرم را در فرد می‌جوید؛ اما برخلاف زیست‌شناسان که ساختار بدنی را منشأ گرایش به جرم می‌داند، بر نابهنجاری در شخصیت تأکید می‌ورزد (گیدنز، 1389: 300). به اعتقاد روان‌شناسان برخی ویژگی‌های شخصیتی به ارث برده می‌شود، اما شخصیت اساساً در فرایند تجارب اجتماعی شکل می‌گیرد؛ برهمین مبنا، جرم و انحراف ماحصل اجتماعی‌شدن ناقص است (Macionis, 2017: 241). روان‌شناسان، هر فرد را همچون شخصیت منحصربه‌فردی می‌دانند و به دنبال شناخت ویژگی‌های فردی نظیر اختلالات شخصیتی، اضطراب، افسردگی، لذت‌جویی، کم‌هوشی و تعلقخاطر به دیگران هستند که فرد را مستعد رفتار انحرافی می‌کند. در رویکرد روان‌شناختی، عقب‌ماندگی ذهنی، بیماری‌های روانی، پیکربندی شخصیت و ناکامی برخی علل مهم ارتکاب جرم است (احمدی، 1387: 33). این رویکرد بر گرایش بیشتر برخی از تیپ‌های شخصیتی به جرم و بزهکاری تأکید دارد. احتمال جرم و انحراف در افرادی که عزت‌نفس ضعیفی دارند یا بیشتر مضطرب می‌شوند، به‌منظور آرامش‌یافتن، اعتمادبه‌نفس پیداکردن و رهایی از تنش بیشتر است (صدیق سروستانی، 1396: 209). در دوران معاصر مطالعات جامع‌تر روان‌شناختی نشان داده است که جرم‌وجنایت پیوند نزدیکی با سطوح «خویشتن‌داری»، «توانایی تحمل ناکامی» و «توانایی به تعویق انداختن کامروایی» دارد (Moffitt et al., 2011).
تبیین‌های جامعه‌شناختی
رویکرد جامعه‌شناختی چشم‌انداز وسیع‌تری به جرم و انحراف دارد و آن را متأثر از جامعه می‌داند. در این رویکرد، چندین فرض عمده مطمح نظر است: 1) انحراف برحسب هنجارهای فرهنگی فرق می‌کند؛ 2) بسیاری منحرف می‌شوند، چون دیگران آنها را منحرف تلقی می‌کنند و 3) چگونگی تنظیم هنجارهای جامعه و چگونگی تعریف انحراف، پیوند نزدیکی با قدرت اجتماعی دارد (Macionis, 2017: 243). تبیین‌های جامعه‌شناختی ذیل سه رویکرد کارکردگرایی ساختاری، کنش متقابل نمادین و تضاد اجتماعی قرار می‌گیرد. در رویکرد کارکرگرایی ساختاری، چندین نظریۀ عمده مطرح است. دورکیم[10] (1398) انحراف را اساساً پدیده‌ای غیرعادی تلقی نمی‌کند، بلکه آن را بخشی عادی و ضروری از زندگی اجتماعی می‌داند و تصور جامعه‌ای عاری از جرم را محال می‌داند (دورکیم، 1398: 89). مرتون[11] انحراف وکژرفتاری را ناشی از گسستگی و انفصال بنیادی بین هدف‌های فرهنگی و وسایل نهادی‌شده برای نیل به آنها می‌داند؛ ازاین‌رو انحراف نه مسئلۀ خاص فردی، بلکه بهعنوان امری اجتماعی و برخاسته از ساخت اجتماعی است (حسین‌زاده و همکاران، 1390: 199). براساس خرده‌فرهنگ بزهکاری، کلوارد و اُهلین[12] معتقدند که جرم فقط به دلیل محدود‌بودن فرصت‌های قانونی (آنچه مرتون مطرح می‌کرد) به وجود نمی‌آید، بلکه به دلیل در دسترس بودن آسان فرصت‌های غیرقانونی ایجاد می‌شود (شعاع کاظمی و مؤمنی جاوید، 1402: 188). مطابق نظریۀ فرصت، بدون وجود فرصت‌های محیطی انجام عمل مجرمانه میسر نیست و کسی نمی‌تواند بدون فراهم‌سازی لوازم و اسباب محیطی بزهکاری مرتکب جرم شود. حتی اگر تمایل ارتکاب بزه در او وجود داشته باشد (Clarke & Felson, 1993). نظریۀ فرصت بر این مبنا استوار است که جرم حاصل تقارن بین فرصت مناسب با بزهکار برانگیخته است. درواقع هر زمان که زمینۀ ارتکاب جرم مهیا باشد و بزهکار مستعد در آن موقعیت قرار گیرد، جرم حاصل می‌شود. در نظریۀ فرصت سه عامل نقش بازی می‌کند: عامل اول فرصت مناسب است؛ عامل دوم بزهکار برانگیخته و عامل سوم فقدان محافظ کارآمد است. این نظریه تأکید بر دو عنصر زمان و مکان دارد (نگهی و قریشوندی، ۱۳۹۹: ۲۷۶). کوهن[13] (2008) کجروی را به پایگاه اجتماعی و تفاوت طبقات اجتماعی نسبت می‌دهد و معتقد است که بزهکاری بیشتر در میان جوانان طبقۀ پایین دیده می‌شود؛ زیرا آنها از فرصت‌های کمتری برای دسترسی به موفقیت متعارف برخوردارند. میلر[14] معتقد بود که رفتار بزهکارانه نوعی سازگاری با فرهنگ متمایز طبقۀ پایین است و با ویژگی‌هایی همچون «دردسر»، «قلدری»، «هوشمندی»، «هیجان»، «اعتقاد به سرنوشت» و «خودمختاری» مشخص می‌شود Macionis,2017: 245)). اندرسون[15] (2021) معتقد است که درمحله‌های فقیر شهر اغلب مردم به دنبال هم‌نوایی با ارزش‌های متعارف هستند؛ اما جرم و خشونت در محله، بی‌تفاوتی و خصومت پلیس و مسامحۀ والدین باعث می‌شود نا پسران جوان به زندگی با قواعد خیابان روی بیاورند که با ویژگی‌هایی چون «قدرت» و «مردن بهتر از بی‌احترامی دیدن» مشخص می‌شود. درمجموع، رویکرد کارکردگرایی ساختاری، جرم و انحراف را در چشم‌اندازی کلان‌نگر برآمده از کارکردهای جامعه می‌داند.
رویکرد تعامل‌گرایی نمادین درپی این است که مردم چگونه انحراف و جرم را «تعریف» می‌کنند و به همین دلیل، تعریف انحراف و هم‌نوایی به‌طو اساسی انعطاف‌پذیر است و می‌تواند باتوجه‌به وضعیت و تفسیر افراد تغییر کند. نظریۀ برچسب‌زنی یکی از مهم‌ترین تحلیل‌های تعامل‌گرایی نمادین است. به اعتقاد لمرت[16] (1951) انحراف و هم‌نوایی نه به خودِ رفتار افراد، بلکه بیشتر به واکنش دیگران به آن رفتارها بستگی دارد. همۀ افراد در معرض انحراف اولیه قرار دارند؛ اما «انگ‌زنی» دیگران و پذیرش آن توسط فرد باعث می‌شود تا انحراف ثانویه پدید آید که طی آن، خودپنداره و هویت فرد عمیقاً تغییر می‌یابد (Lemert, 1951). ساس[17] (2004) نشان می‌دهد که بسیاری از مردم در شرایط متفاوت با چیزی که می‌پسندند، به آسانی مستعد استفاده از انگِ «بیمار روانی» به دیگران هستند. نظریۀ برچسب‌زنی به تغییر اساسی در نگاه به جرم و تغییر آن از عملی غیراخلاقی و غیرقانونی به «وضعیتی پزشکی» منجر شد (Macionis, 2017) .به اعتقاد ساترلند[18] تمایل فرد به هم‌نوایی یا انحراف بستگی به میزان تعامل با کسانی دارد که هم‌نوایی یا انحراف را تشویق کنند. رفتار انحرافی مانند سایر رفتارهای اجتماعی ازطریق همنشینی و پیوستگی با دیگران آموخته می‌شود (حیدرنژاد و عامری، 1398: 105). گوتفردسون و هیرشی[19] (1995) هم‌نوایی را با چهار نوع کنترل اجتماعی شامل «دلبستگی»، «تعهد»، «فرصت» و «باور» پیوند می‌زنند (Gottfredson & Hirschi, 1995). به‌طورخلاصه، رویکرد کنش متقابل نمادین در چشم‌اندازی خردنگرانه، جرم را ناشی از فرایند تعاملات بین افراد می‌داند.
رویکرد تضاد اجتماعی، جرم و انحراف را به نابرابری اجتماعی پیوند می‌دهد (Macionis, 2017: 249). اینکه به چه کسی یا چه‌چیزی برچسب منحرف زده شود، اساساً به این بستگی دارد که کدام گروه‌ها یا دسته‌های اجتماعی در جامعه قدرت را در اختیار داشته باشند. قدرت اجتماعی است که تعیین می‌کند چه‌چیزی جرم و انحراف محسوب شود (Liazos, 1972). براساس رویکرد تضاد اجتماعی، هنجارها و قوانین هر جامعه‌ای اصولاً منعکس‌کنندۀ منافع قدرتمندان و ثروتمندان است و اگر در مواردی نیز رفتار آنها موردسؤال قرار گیرد، از منابعی برخوردارند که مانع از دریافت «انگ» شوند. رویکرد تضاد اجتماعی علاوه‌بر قدرت، دیگر ریشۀ انحراف و جرم را نظام سرمایه‌داری می‌داند. دراینزمینه، اسپیتزر[20] (1980) معتقد است که دلیل اینکه بسیاری از افراد انگ مجرم و منحرف دریافت می‌کنند، عمدتاً این است که آنها در عملکرد نظام سرمایه‌داری اختلال ایجاد می‌کنند و آن را به چالش می‌کشند. در همین چارچوب، نظریۀ تضاد اجتماعی به طرح مفهوم «جرائم یقه‌سپیدان» می‌پردازد. جرائمی که به‌وسیلۀ افراد با مرتبه‌های اجتماعی بالا اتفاق می‌افتد. این جرائم نه در خیابان، بلکه در ساختارهای سازمانی جامعه رخ می‌دهد. اختلاس بانکی، کلاهبرداری تجاری، رشوه، نقض قوانین ضدانحصار و غیره عواقب و تبعات به‌مراتب وخیم‌تری برای جامعه دارد؛ اما «یقه‌سپیدان» بهعنوان مرتکبین آنها پایشان به زندان نمی‌رسد و از مجازات فرار می‌کنند (Macionis, 2017: 250). به‌علاوه، نوع محسوسی از جرائم، «جرائم شرکتی» است. جرائمی که به‌وسیلۀ شرکت یا نمایندگان آن رخ می‌دهد که دامنۀ گسترده‌ای از فروش آگاهانۀ محصولات خطرناک تا آلودگی عامدانۀ محیط‌زیست را دربر می‌گیرد (Derber, 2004). نظریه‌پردازان تضاد همچنین به «جرائم سازمان‌یافته» اشاره می‌کنند. کسب‌وکارهایی که کالاها و خدمات غیرقانونی عرضه می‌کنند؛ مانند «سکس» و «مواد مخدر» و غیره (Valdez, 1997). مرتکبین جرائم شرکتی و سازمان‌یافته نیز به‌ندرت محاکمه می‌شوند و از مجازات رهایی می‌یابند. در چارچوب نظریۀ تضاد اجتماعی، انحراف و جرم درسطح خرد نتیجۀ نابرابری اجتماعی است و افرادی که قدرت کمتری دارند، بیشتر در معرض دریافت انگ مجرم و منحرف هستند؛ اما انحراف و جرم در سطح کلان، بازتاب نابرابری نژادی و جنسیتی در جامعه است و به‌صورت عمده، زنان و اقلیت‌های نژادی شانس بیشتری برای دریافت انگ انحراف دارند (Macionis, 2017: 253). درمجموع، رویکرد تضاد اجتماعی، جرم و انحراف را ناشی از نابرابری در ثروت و قدرت در جامعۀ سرمایه داری می‌بیند. در این جامعه، نظام عدالت جنایی و نظام رفاه اجتماعی بهعنوان عاملان سیاسی عمل می‌کند و به کنترل افرادی می‌پردازد که برای نظام سرمایه‌داری مخل باشند.
درمجموع، چارچوب‌های مفهومی این پژوهش نه با هدف آزمون یا تأیید نظریه‌های مطرح‌شده، بلکه برای افزایش حساسیت تحلیلی و تسهیل فرایند مفهوم‌پردازی از متن داده‌های جمع‌آوری‌شده است. این چارچوب‌ها زمینۀ لازم را برای برساخت مقوله‌ها و هستۀ پژوهش در بستر جامعۀ موردمطالعه فراهم کرده است.
روش‌شناسی تحقیق
تحقیق حاضر پژوهشی کیفی ازنوع نظریۀ زمینه‌ای و مبتنی بر رویکرد اشتراوس و کوربین[21] (1998) است. مشارکت‌کنندگان پژوهش، 16 نفر از سارقان در استان بوشهر بودند که به شیوۀ هدفمند انتخاب شده‌اند و ترکیب آنان در قالب جدول 1 ارائه شده است. برای دسترسی به سارقان و انجام نمونه‌گیری، طی فرایند طولانی مکاتبات و برگزاری جلسات حضوری با نیروی انتظامی و سازمان زندان‌های استان بوشهر از مساعدت و همکاری آنان بهره برده شد. از مسئولان زندان خواسته شد تا هیچ الزام و اجباری در انتخاب سارقان نباشد و صرفاً کسانی انتخاب شوند که تمایل به همکاری داشته باشند. فرایند بدین صورت بود که پس از معرفی افراد متمایل با همکاری به پژوهشگر، ابتدا روابط همدلانه برقرار و اهداف و ماهیت پژوهش تشریح شد. درصورتی‌که ایشان تمایل به گفت‌وگو داشتند، مصاحبه انجام می‌شد. 12 مورد از مصاحبه‌ها در زندان و در دفتری انجام شد که به پژوهشگر اختصاص داده شده بود و 4 مورد با هماهنگی‌های پیشین در بیرون از زندان انجام شد. مدت‌زمان مصاحبه‌ها بین 60 دقیقه تا 90 دقیقه بود و از مشارکت‌کنندگان خواسته شد، هرگاه تمایل به ادامۀ مصاحبه ندارند یا احساس ناخوشایندی دارند، می‌توانند مصاحبه را ترک و به وقتی دیگر موکول کنند. مصاحبه‌ها با سؤالات کلی آغاز و بنا به ضرورت و تناسب، برخی سؤالات جزئی نیز پرسیده می‌شد. روند مصاحبه تا زمان حصول به «اشباع» نظری ادامه یافت. بعد از اتمام مصاحبۀ چهاردهم، مشخص شد که به‌ندرت نکات جدیدی توسط مشارکت‌کنندگان در پژوهش مطرح می‌شود؛ بااین‌حال، برای حصول اطمینان بیشتر مصاحبه‌های 15 و 16 نیز انجام شد. باتوجه‌به ساختار سازمانی زندان، امکان ضبط صدای مشارکت‌کنندگان در مصاحبه‌های درون زندان وجود نداشت و پژوهشگر با دقت و سرعت گفتارها را یادداشت و درصورت نیاز از علائم و کلمات اختصاری استفاده نموده و به‌محض اتمام هر مصاحبه به بازنویسی و تکمیل آن مصاحبه در همان محل زندان اقدام می‌کرد. پژوهشگر مسئول مصاحبه‌ها با علم به اینکه فرایند مصاحبه‌ها مستلزم یادداشت سریع است، با یادداشت‌برداری سریع از برخی سخنرانی‌ها و مناظرات در فضای مجازی، خود را برای این امر آماده کرده بود؛ اما مصاحبه‌های بیرون از زندان با هماهنگی مشارکت‌کنندگان ضبط و سپس تبدیل به متن شد. داده‌های جمع‌آوری‌شده، در قالب کدگذاری باز، محوری و گزینشی کدگذاری شد و مفاهیم، مقوله‌ها و «هسته» برساخت شد. برای قابلیت اعتبار پژوهش تلاش گردید تا مصاحبه‌ها در دورۀ زمانی مناسب و نسبتاً طولانی‌مدت (آذرماه 1404 تا اسفندماه 1404) انجام شود تا پژوهشگران آشنایی مناسب‌تری با بافت و ساختار موضوع تحقیق به دست آورند. برای قابلیت اطمینان از تکنیک «توافق کدگذاران» و «مقایسۀ تحلیلی» استفاده شد که طی آن کدگذاری توسط دو نفر از پژوهشگران به‌صورت مجزا انجام و یافته‌ها در جلسات گروهی با یکدیگر مقایسه شد. در انتها، نتایج برآمده از تحقیق به یکی از پژوهشگران که در کدگذاری‌ها مشارکت نداشت، ارجاع داده شد و از او خواسته شد تا نظر تکمیلی یا انتقادی خود را ارائه دهد. در پژوهش حاضر رعایت اخلاق پژوهش مدنظر پژوهشگران بوده است. نمونه‌ها با رضایت کامل در تحقیق مشارکت کردند؛ ماهیت پژوهش و اهداف آن برای مشارکت‌کنندگان توضیح داده شد؛ تضمین‌های لازم برای محرمانه‌ماندن پاسخ‌ها به افراد داده شد و برای مکتوب‌کردن مصاحبه یا ضبط مصاحبه‌ها از آنان اجازه گرفته شد.
جدول 1- ویژگی‌های جمعیت‌شناختی مشارکت‌کنندگان تحقیق
Table 1- Demographic characteristics of research participants
|
نام مستعار Name |
سن Age |
وضع تاهل Marital status |
تحصیلات Education |
تکرار سرقت Repeating the theft |
اقامت در زندان (سال) Imprisonment (Year) |
وضع اشتغال Occupation |
مصرف مواد Drug use |
|
داریوش Dariush |
36 |
متاهل Married |
راهنمایی Junior high school |
دارد Yes |
4 |
بیکار Unemployed |
دارد Yes |
|
مهران Mehran |
38 |
متاهل Married |
ابتدایی Elementary school |
دارد Yes |
2 |
بیکار Unemployed |
دارد Yes |
|
شاهین Shahin |
38 |
مجرد Single |
راهنمایی Junior high school |
دارد Yes |
4 |
ورشکسته Bankrupt |
دارد Yes |
|
اسفندیار Esfandiar |
36 |
متاهل Married |
دیپلم Diploma |
دارد Yes |
4 |
پاره وقت Part-time job |
ندارد No |
|
مصطفی Mostafa |
52 |
متاهل Married |
راهنمایی Junior high school |
دارد Yes |
1 |
بیکار Unemployed |
دارد Yes |
|
محمد Mohammad |
40 |
متاهل Married |
دیپلم Diploma |
دارد Yes |
1 |
شاگرد مکانیک Apprentice mechanic |
دارد Yes |
|
یدالله Yadollah |
31 |
مجرد Single |
راهنمایی Junior high school |
دارد Yes |
3 |
بیکار Unemployed |
دارد Yes |
|
هادی Hadi |
37 |
متاهل Married |
ابتدایی Elementary school |
دارد Yes |
1 |
پاره وقت Part-time job |
دارد Yes |
|
حجت Hojat |
59 |
مجرد Single |
بی سواد Illiterate |
دارد Yes |
2 |
کارگر Worker |
دارد Yes |
|
حسین Hosein |
40 |
مجرد Single |
راهنمایی Junior high school |
ندارد No |
3 |
کارگر Worker |
دارد Yes |
|
حامد Hamed |
45 |
متاهل Married |
ابتدایی Elementary school |
ندارد No |
2 |
بیکار Unemployed |
دارد Yes |
|
رضا Reza |
42 |
متاهل Married |
ابتدایی Elementary school |
دارد Yes |
6 |
کارگر Worker |
دارد Yes |
|
امیرحسین Amir Hosein |
20 |
مجرد Single |
راهنمایی Junior high school |
ندارد |
1 |
بیکار Unemployed |
دارد Yes |
|
مسلم Moslem |
32 |
متاهل Married |
راهنمایی Junior high school |
دارد |
3 |
کارگر Worker |
دارد Yes |
|
حسن Hasan |
35 |
مجرد Single |
دیپلم Diploma |
دارد |
3 |
بیکار Unemployed |
دارد Yes |
|
مهدی Mahdi |
42 |
مجرد Single |
دیپلم Diploma |
دارد |
5 |
کارگر Worker |
دارد Yes |
یافته‌ها
پس از اتمام مصاحبه‌ها و بازبینی آنها، عملیات کدگذاریِ داده‌ها آغاز شد. فرایند تبدیل داده‌های خام به مقوله‌های نظری طی مسیری نظام‌مند و در سه سطح کدگذاری باز، محوری و گزینشی صورت گرفته است. متن هرکدام از روایت‌ها چندبار توسط کدگذاران بازخوانی و مطالعه شد. در مرحلۀ کدگذاری باز، تمامی روایت‌ها به‌صورت خط‌به‌خط برای تبدیل داده‌ها به کلمات و واحدهای معنادار تحلیل شد. در مرحلۀ کدگذاری محوری، کدهای اولیه که دارای ویژگی‌های مشترک بودند، ذیل مفهومی انتزاعی‌تر گردآوری شد. در مرحلۀ کدگذاری گزینشی، مفاهیم مستخرج‌شده براساس روابط و پیوندهای منطقی در کنار یکدیگر قرار گرفت و مقولات استخراج شد. درمجموع تعداد 143 کد، 23 مفهوم، 11مقوله و 5 بُعد استخراج شد که این فرایند به‌طورخلاصه در جدول 2 ارائه شده است.
جدول 2- نتایج کدگذاری باز، محوری و گزینشی
Table 2- Results of open, axial, and selective coding
|
کد Code |
مفهوم Concepts |
مقوله Categories |
ابعاد Dimensions |
هسته Core |
|
کارگری در نخلستان / کارگری در مزارع/ جوشکاری سیار/ کار اتفاقی/ کار فصلی/ علاّفی/ چوپانی/ شاگردی/ نگهبانی/ گاریچی/ Laboring in palm-grove / Laboring in farms / mobile welding / casual work / seasonal work / loitering / shepherding / apprenticeship / guarding / cart driving / |
اشتغال ناقص Underemployment
|
فقر اقتصادی Economic poverty |
شرایط علّی Causal situations
|
محدودیت گریزی با چرخه عواقب بی پایان
|
|
نداشتن درآمد/ تنگدستی/ دستمزد کم/ پول ناچیز کارگری/ خالی بودن دست/ بدهکاری/ قرض/ آرزوی داشتن ماشین/ آرزوی داشتن موتور سیکلت/ محتاج بودن Lack of income/ indigence/ low wages/ meager earnings from manual labor/ having empty hands/ indebtedness/ debt/ longing for a car/ longing for a motorcycle/ being in need. |
محرومیت اقتصادی Economic deprivation
|
|||
|
بی کس و کار بودن/ نداشتن حامی/ بی سرپناهی/ تنهایی/ نبود تکیه گاه مطمئن/ بی صاحبی/ بی توجهی والدین/ بی تفاوتی بزرگترها/ Having no family or kin / lacking a supporter / homelessness / loneliness / absence of a reliable source of support / being left without a guardian / parental neglect / indifference from adults |
بی یاوری Hopelessness
|
فقدان حمایت lack of social support |
||
|
فوت پدر/ مرگ مادر/ یتیمی/ اعدام برادر/ Death of a father / Death of a mother / Orphanhood / Execution of a brother / |
داغ دیدگی Bereavement |
|||
|
قیمتهای نجومی/ هزینه‌های بالای زندگی/ وضع خراب اقتصادی/ مخارج زیاد/ شهریه زیاد مدرسه/ Enormous prices / High cost of living / Dire economic situation / High expenses / Steep school tuition fees / |
تورم Inflation |
نابسامانی اجتماعی Social disorganization |
شرایط زمینه‌ای Contextual situations |
|
|
نیاز به نان شب/ ناتوانی در تهیه مایحتاج/ زندگی در محلات فقیر/ دیدن پولدارها/ زندگی مرفهین/ ثروتهای نجومی پولدارها/ The need for daily bread / inability to afford basic necessities / living in impoverished neighborhoods / seeing the wealthy / the lives of the affluent / the astronomical wealth of the rich / |
نابرابری Inequality |
|||
|
بنگ/ شیشه/ هروئین/ تریاک/ متادون/ ترامادون/ گل/ کریستال/ کوکائین/ ال اس دی/ علف/ Bang / Crystal / Heroin / Opium / Methadone / Tramadol / Cannabis / Crystal / Cocaine / LSD / Weed / |
مواد مخدر Drugs |
انحرافات اجتماعی Social deviances |
||
|
دوستان معتاد/ بستگان معتاد/ دوستان زندانی/ دوستان دزد/ ارتباط با افراد خلافکار Addicted friends / addicted relatives / incarcerated friend / thieving friends / associating with criminals |
معاشران بزهکار Criminal associates |
|||
|
بلندپروازی/ خودنمایی/ غرور/ دعوا/ کسب شهرت/ تکبر/ Ambition / Showing off / Pride / Quarreling / Seeking fame / Arrogance / |
هیجان طلبی Sensation seeking |
گمشدگی عقلانیت loss of rationality |
شرایط مداخله گر Intervening situations |
|
|
ترک تحصیل/ بی علاقگی به درس/ دیپلم ناقص/ نمرات ضعیف/ دعوا مرافعه در مدرسه/ Dropping out of school / Lack of interest in studies / Incomplete high school education / Poor grades / Altercations and fights at school |
ضعف آموزشی Educational deficiency |
|||
|
اختلاف با پدر/ دعوا و مشاجره با پدر/ کتک کاری در خانواده/ سرکوفت والدین/ بددهنی پدر/ تفاوت گذاری بین فرزندان/ اعتیاد در خانواده/ سابقه سرقت در خانواده/ غیبت از خدمت سربازی در خانواده/ Disagreement with father / arguments disputes with father / physical altercations within the family / parents’ taunts / father’s use of foul language / favoritism among children / addiction within the family / history of theft in the family / evading military service within the family |
خانواده نامتعادل Imbalanced family
|
گسست در خانواده Family breakdown |
||
|
ازدواج ناموفق/ شکست عشقی/ طلاق/ ازدواج مجدد پدر/ نامادری/ شلوغ بودن خانواده/ ترک منزل/ Unsuccessful marriage / romantic heartbreak / divorce / father’s remarriage / stepmother / a crowded household / leaving home |
بی ثباتی خانوادگی Unstable family |
|||
|
کوچه‌های خلوت/ کوچه‌های تاریک/ منازل خالی/ خانه های کم رفت و آمد/ منازل در حال ساخت/ منازل غیرمسکونی/ Quiet alleys / dark alleys / vacant homes / homes with little activity / homes under construction / unoccupied homes |
مکان بندی Siting |
برنامه ریزی Planning |
استراتژی Strategy |
|
|
سرقت شبانه/ سرقت پایان هفته/ سرقت هنگام برنامه عمومی/ سرقت در زمان برگزاری مراسمات/ Nighttime theft / weekend theft / theft during a public event / theft during ceremonies |
زمان بندی Scheduling |
|||
|
نقش راننده موتور/ مراقب کوچه/ راننده وانت/ سیم جمع کن/ مسئول برش Motorcycle rider / alley lookout / pickup truck driver / wire collector / person in charge of cutting |
تقسیم کار Division of labor |
|||
|
استفاده از کلیدهای دست ساز/ مفتول/ پیچ گوشتی/ انبر دستی عایق دار/ انبردستی قوی/ دیلم/ Using homemade keys / wire/ screwdriver / insulated pliers / power pliers / slotted pliers |
ابزار Instrument |
مهارت ورزی Skill development |
||
|
سرقت سریع/ بهره گیری از نبود ابزار ایمنی/ همراه داشتن گونی/ انتخاب مسیر با امکان فرار/ پاییدن دقیق محل/ استفاده از قطع برق/ Rapid theft / taking advantage of the absence of security measures / carrying a sack / selecting an escape route / carefully surveilling the location / Cutting off the power supply |
تکنیک Technique |
|||
|
سقوط کردن/ شکستگی دست/ خراشیدگی صورت/ تورم سر و صورت/ کبودی بدن/ شکستگی سر/ آسیب دیدگی کاسه زانو/ Falling / arm fracture / facial abrasions / swelling of the head and face / bruising on the body / head fracture / knee injury |
آسیب جسمانی Body injury |
بیماری روان تنی Psychosomatic illnesses |
پیامدها Consequences |
|
|
استرس/ حس و حال بد/ فشار عصبی بالا / لرزش بدن/ ترس / وحشت Stress / feeling bad / high nervous tension / body tremors / fear / panic |
آسیب روانی Psychological trauma |
|||
|
فحش/ تف و لعنت/ بی آبرویی/ از دست دادن حیثیت/ بی اعتبار شدن/ از دست دادن زندگی/ Profanity / curses and imprecations / disgrace / loss of reputation / loss of credibility / ruin of one's life |
طرد اجتماعی Social rejection |
مجازات Punishment |
||
|
دستگیری/ زندان/ محکومیت/ دادگاه/ Arrest / imprisonment / conviction / court |
تنبیه قانونی Legal penalty |
|||
|
تکرار سرقت/ عادی شدن سرقت/ دوستی با سارقان/ حرفه ای کار کردن/ Repeated theft / normalization of theft / associating with thieves / operating professionally |
جامعه پذیری مجرمانه Criminal Socialization |
اختلال اجتماعی Social disorder |
||
|
طلاق/ آوارگی/ وضع نامعلوم فرزندان/ رفاقت با افراد مجرم/ Divorce / displacement / uncertain situation of the children / association with criminal individuals |
از هم پاشیدگی خانواده Family breakdown |
شرایط علّی
فقر اقتصادی
یکی از آسیب‌های مهم نظام اقتصادی، «فقر» است. فقراقتصادی معمولاً در دو شکلِ «مطلق» و «نسبی» ظهور می‌یابد. در شرایط «فقر مطلق»، افراد از تأمین نیازهای اساسی و ضروری خویش ناتوان هستند؛ اما در شرایط «فقر نسبی»، افراد احساس می‌کنند که در مقایسه با دیگران ازنظر اقتصادی در شرایط نابرابر و نامناسبی قرار دارند. «فقر» اگرچه خود ناشی از آسیب‌ها و عواملی همچون تورم، رکود اقتصادی و ضعف در زیرساخت‌های اقتصادی جامعه است، در چرخه‌ای به‌هم‌مرتبط نیز موجب بروز انحرافات و جرائم گوناگون مانند «سرقت» در جامعه می‌شود. باتوجه‌به یافته‌ها، در پژوهش حاضر «فقر» بهعنوان شرایط علّی «سرقت» شناسایی شده که خود، برآمده از مفاهیم «اشتغال ناقص» و «محرومیت اقتصادی» است. واکاوی اظهارات پاسخ‌گویان ناظر به همین امر است که «فقر مالی» به «سرقت» منجر می‌شود.
داریوش وضعیت خود را چنین بیان می‌کند:
«شغل و کار ثابت و درآمد مناسبی نداشتم. بیکار و بی‌پول باشی، مصرف هم بکنی، ناچار هستی دست به هر کاری بزنی.»
یدالله می‌گوید:
«بابام پیرمرد سال‌خورده‌ای بود که توانی برای کارکردن نداشت. چندتا درخت نخل داشتیم که تموم خرج و مخارج زندگی‌مون از همین راه بود. همیشۀ روزگار مقروض و بدهکار بودیم.»
حامد معتقد است:
«توی این سال‌ها هیچ‌وقت کار ثابت و مشخصی نداشتم. به‌خاطر بیکاری و بی‌پولی هر روز تو خونۀ ما جنگ و دعوا بود. به‌خاطر کمبود مالی و شرایط بد این‌قدر فشار روم بود که مجبور شدم دزدی کنم.»
رضا دراینزمینه این‌گونه اظهار می‌کند:
«پدرم کارگر وگاریچی بازار بود. درآمد حداقلی داشت. در مقایسه با دیگران، درآمدش صفر بود؛ زیر صفر بود. خودم هم کارگری می‌کردم. کارگر ساختمانی و کارگر باغ؛ ولی پول کارگری جوابگوی خرج زندگی نبود. پول کم می‌آوردم. به‌خاطر کمبود پول اومدم سمت سرقت.»
فقدان حمایت اجتماعی
«فقدان حمایت اجتماعی» بهعنوان دومین شرایط علّی بروز پدیدۀ سرقت در بین مشارکت‌کنندگان در مصاحبه شناسایی و استخراج شده است. حمایتِ اجتماعی بیانگر شبکه‌هایی از ارتباطات است که رفاقت، همکاری و تقویت احساسی را فراهم و رفتارهای ارتقادهندۀ سلامتی را تسهیل می‌کند؛ به‌عبارت‌دیگر، حمایت اجتماعی نوعی آگاهی است و فرد درنتیجۀ این آگاهی به این باور می‌رسد که مراقبت می‌شود؛ محبت دریافت می‌کند؛ دارای ارزش است؛ اعتبار دارد؛ تکریم می‌شود و متعلق به شبکه‌ای از ارتباطات و تعهدات دوسویه است. نقص و کاستی در روابط اجتماعی موجب می‌شود که فرد احساس کند که تکیه‌گاه و پشیبانی ندارد که از او در شرایط گوناگون، به‌ویژه در هنگام بروز حوادث و آسیب‌ها حمایت کند؛ در چنین شرایطی فرد احساس می‌کند که دچار فقدان حمایت اجتماعی شده است. «بی‌یاوری» و «داغ‌دیدگی» دو بُعد تشکیل‌دهندۀ فقدان حمایت اجتماعی است. حمایت اجتماعی نقش مهمی در پیشگیری از«سرقت» و سایر آسیب‌های اجتماعی دارد و فقدان آن بهعنوان عاملی مؤثر در گرایش به سرقت است. واکاوی اظهارات مصاحبه‌شوندگان، ناظر بر همین نکته است که «فقدان حمایت اجتماعی» به «سرقت» منجر شده است.
شاهین دراینباره می‌گوید:
«وقتی کُکات اعدام بشه، خواهرت و پدرت نیز رحمت خدا رفته باشند، هیچ امید و تکیه‌گاهی نداری. برای رفع مشکلات ناچار میشی هر کاری بکنی. دست به دزدی هم می‌زنی.»
حامد می‌گوید:
«پدرم ما را رها کرده و ازدواج مجدد کرده. بعد از طلاق و جدایی هیچ سراغی از ما نگرفته. انگارنه‌انگار ما بچه‌اش بودیم. مجبور شدم دزدی کنم.»
امیرحسین چنین اظهار می‌کند:
«من اصلاً بابامو ندیدم و نمی‌شناسمش. من هیچ‌کس رو ندارم. کس‌وکاری ندارم.»
مسلم نیز چنین می‌گوید:
«هزار بار از بابام کمک خواستم که پول بهم بده تا برای خودم یک کاری جور کنم، یک کاری راه بندازم. می‌گفت تو به درد هیچی نمی‌خوری. کمکم نکرد.»
شرایط زمینه‌ای
نابسامانی اجتماعی
در شرایطی که سازوکارهای متداول و مرسوم اقتصادی و اجتماعی در ایجاد امنیت، ثبات و فرصت‌های اقتصادی و اجتماعیِ برابر دچار اختلال شوند، جامعه دچار «نابسامانی اجتماعی» می‌شود. براساسِ واکاوی اظهارات مشارکت‌کنندگان، «نابسامانی اجتماعی» برآمده از دو مفهوم «تورم» و«نابرابری»، از شرایط زمینه‌ای بروز«سرقت» بوده است. در سال‌های اخیر، با رشد فزایندۀ قیمت‌ها، قدرتِ خریدِ مردم کاهش یافته و بخش چشمگیری از جامعه با فشارهای معیشتی فزاینده مواجه شده است. این امر باعث شده تا طبقۀ متوسط جامعه تقلیل یابد؛ طبقۀ پایین جامعه افزایش پیدا کند و جمعیت زیر خط فقر ازدیاد یابد؛ به‌علاوه، در اثر بهره‌مندی اقلیتی خاص از رانت‌های گوناگون، نابرابری و شکاف درآمدی بین طبقات تشدید شده است. نابرابری اجتماعی با محدودکردن دسترسی اقشار مختلف جامعه به منابع اقتصادی و فرصت‌های اجتماعی، احساس محرومیت نسبی را در جامعه افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، برخی از افراد به‌منظور تأمین نیازهای اساسی، محتمل است به رفتارهای انحرافی ازجمله «سرقت» گرایش پیدا کنند. مداقه در اظهارات مشارکت‌کنندگان، این امر را تصدیق می‌کند.
هادی این‌چنین می‌گوید:
«با این وضع خراب اقتصادی، اصلاً درآمد و پول ناچیز کارگری کفاف زندگی را نمی‌ده. تو خونۀ کرایه‌ای هستم. مستأجرم. دوتا دختر دارم که مدرسه می‌روند. خرج روزانه خونه که بماند.»
مهران دراینباره چنین سخن می‌راند:
«خونوادۀ ما تحتپوشش کمیتۀ امداد هست. کمکی که کمیته می‌کنه، پولی که میده، اصلاً جوابگوی خرج و هزینه‌های زندگی‌مون نبود.»
داریوش اظهار می‌کند:
«مثل پولدارها ماشینِ باکلاس و درست‌وحسابی نداشتم. ماشین پیکان‌بار قراضه و داغونی داشتم. چند وقتی چوب و شاخه‌های درخت خرما تو نخلسون جمع می‌کردم و می‌فروختم. کفاف نمی‌داد.»
انحرافات اجتماعی
یکی دیگر از شرایط زمینه‌ای سرقت، «انحرافات اجتماعی» است. «انحرافات اجتماعی» نوعی آشفتگی اجتماعی در ارزش‌ها و هنجارهای جامعه است. انحرافات زمینۀ شکل‌گیری انواع آسیب‌ها را فراهم می‌کند. «اعتیاد به مواد مخدر» و «ارتباط با معاشران بزهکار» دو گونۀ انحرافات اجتماعی شناسایی‌شده در پژوهش حاضر است. «اعتیاد به مواد مخدر» و «ارتباط با معاشران بزهکار» زمینه‌ساز دیگر انحرافات اجتماعی است. اعتیاد به مواد مخدر اساساً پاسخی به شرایط نامساعد خانوادگی، بیکاری، کم‌درآمدی، بلاتکلیفی، ناکامی و شکست است. در کشور سوپاپ اطمینان مناسبی برای تخلیۀ فشارهای روحی _ روانی در جامعه تعبیه نشده است. در‌این‌میان، این اعتیاد است که کارکرد پیدا می‌کند. اعتیاد و مصرف مواد مخدر با همة معایب و زشتی‌ها، کارکردِ مثبت کاهش فشار روانی دارد. مصرف‌کنندة مواد مخدر با مصرف موادی مانند تریاک برای مدتی هرچند کوتاه از مسائلش کنده می‌شود و به خیال خود به آرامش می‌رسد. اظهارات مشارکت‌کنندگان در پژوهش، به‌روشنی گواه این است که مصرف مواد مخدر از شرایط زمینه‌ای مهم سرقت است.
محمد چنین توضیح می‌دهد:
«شاگردی توی مکانیکی شد عامل بدبختی. تا اون موقع من لب به سیگار نزده بودم. کمکم افتادم تو چاه؛ چاهِ اعتیاد. گرفتار اعتیاد شدم. اول تریاک، بعدش هم شیشه.»
حامد که مادرش سرپرستی او را دارد، می‌گوید:
«سابقۀ مصرف بَنگ، علف، تریاک و الکل دارم. دوتا از دایی‌هام هم مصرف‌کننده هستند. مامانم اکثر اوقات پولی نداشت که بهم بده. از رو بدبختی تصمیم به دزدی گرفتم.»
مهدی این‌گونه نقل می‌کند:
«تا یکسال پیش مواد مصرف می‌کردم و تو این مدت تریاک، گل، حشیش، ال اس دی، هرویین، همه را امتحان کرده‌ام. موقع سرقت فقط تو فکر این بودم که پول مواد تأمین بشه.»
شرایط مداخله‌گر
گمشدگی عقلانیت
در دنیای پیچیدۀ معاصر، سرعت تغییرات بسیار زیاد است. این امر باعث می‌شود انسان‌ها با مسئله‌های گوناگونی مواجه باشند. توانایی و مهارت حل مسائل، نیازمند برخورداری از تفکر عقلانی و محاسبه‌گری پیامدهای بلندمدت است. گمشدگی عقلانیت وضعیتی است که در آن کنشگر، عقلانیت ابزاری و محاسبه‌گری معطوف به پیامدهای بلندمدت را کنار می‌گذارد و منطق تصمیمات خود را به سمت و سوی ارضای نیازهای آنی و هیجانات زودگذر تغییر می‌دهد. برخورداری از تفکر عقلانی به‌صورت چشمگیری متأثر از برنامه‌های آموزشی و برخورداری از سواد و تحصیلات است. تفکر عقلانی نقش اساسی در شکل‌گیری شخصیت دارد و می‌تواند بهعنوان مانعی در گرایش افراد به سوی آسیب‌ها و انحرافات اجتماعی به شمار آید. آنچه مشارکت‌کنندگان بیان کرده‌اند، نشان می‌دهد آنها بهرۀ کافی و لازم از فرایند آموزش‌وپرورش رسمی نداشته‌اند و نتوانسته‌اند هیجانات و احساسات خویش را در مسیر منطقی و با محاسبۀ پیامدهای کنش خود بروز دهند و به عبارتی دچار «گمشدگی عقلانیت» شده‌اند. براساس واکاوی مصاحبه‌های صورت‌گرفته با مشارکت‌کنندگان، «گمشدگی عقلانیت» برساخت‌شدۀ دو مفهوم «هیجان‌طلبی کاذب» و «بی‌بنیگی آموزشی» است. نمونه‌هایی از اظهارات مشارکت‌کنندگان دراینزمینه، به شرح ذیل است:
اسفندیار دراینباره می‌گوید:
«بزرگ‌ترین عامل بدبختی من شوق و هیجان زیاد دورۀ نوجوانی و جوانی بود. از کارهای معمولی و تکراری خسته بودم و چون انرژیم بالا بود، دنبال لذت و هیجان بودم. می‌خواستم متفاوت باشم با بقیه. می‌خواستم خودم رو نشون بدم.»
محمد چنین توضیح می‌دهد:
«من علاقه چندانی به درس و مدرسه نداشتم. فکر می‌کردم درس‌خوندن وقت تلف‌کردنه. تصمیم به ترک مدرسه گرفتم. کلاس دوم دبیرستان مدرسه را ترک کردم؛ ترک تحصیل.»
حسین نیز این‌چنین سخن می‌گوید:
«بعد از کلاس سوم راهنمایی چندتا از رفقام مدرسه را وِل کردن. منم نموندم. مدرسه را ول کردم.»
حامد وضعیت را چنین می‌گوید:
«پدرم بندۀ خدا کارگر بود. سوادی نداشت. مادرم هم بی‌سواده. خونه‌داره. خودم هم در حد ابتدایی سواد دارم. کمه به درد نمی‌خوره.»
گسست درخانواده
خانواده اولین و مهم‌ترین نهاد اجتماعی است که نقش اساسی در پرورش اعضای خود، به‌ویژه فرزندان دارد. خانواده نخستین مکان جامعه‌پذیری است. خانوادۀ سالم متضمن کارکردهای گوناگونی همچون: حمایت عاطفی و روانی، حمایت مالی و اقتصادی، و کمک به شکل‌گیری و پرورش شخصیت فرزندان است. خانوادۀ سالم جایگاهی است که افراد در آن به آرامش می‌رسند؛ تجدید قوا می‌کنند و برای شروع یک روزِ جدید آماده می‌شوند. بیشتر سارقان موردبررسی اظهار می‌کردند که در خانواده‌هایی رشد و نمو یافته‌اند که مصداقِ خانوادۀ نامتعادل و گسسته است. خانواده‌های نامتعادل و ازهم‌پاشیده مستعد تجربة انواع انحرافات و جرائم هستند. نمونه‌هایی از این اظهارات چنین است.
داریوش که در کودکی مادرش را از دست داده است، می‌گوید:
«تو خونه همیشه ازطرف زن‌بابام موردسرزنش بودم. نکوهش می‌شدم؛ یعنی خوب باهام رفتار نمی‌کردن.»
یدالله وضعیت خانوادگی خود را چنین توضیح می‌دهد:
«بابام پیرمرد سال‌خورده‌ای بود. من از زنِ دوم هستم؛ بچۀ آخر. بابام تو خونه آدم بددهنی بود. به‌خاطر چیزای کوچک، موضوعای بی‌اهمیت دنبال جَر می‌گشت و ما را کتک می‌زد.»
امیرحسین این‌گونه بیان می‌کند:
«بابا و مامانم از هم جدا شدند. طلاق گرفتن. من اصلاً بابام رو ندیده‌ام. بابام رو اصلاً نمی‌شناسمش.»
استراتژی
برنامه‌ریزی
«سرقت» اساساً یک «کنش» است که آگاهانه، هدفدار، معنادار و متناسب با زمان و مکان صورت می‌گیرد. «برنامه‌ریزی» بهعنوان یکی از استراتژی‌های اصلی سرقت، نقش تعیین‌کننده‌ای در درک منطقِ کنشگران دارد. بسیاری از سارقان، به‌ویژه در سرقت‌های گروهی، فرایندی آگاهانه و مرحله‌بندی‌شده را پیش از انجامِ عمل طی می‌کنند. «برنامه‌ریزی» در این پژوهش برساختِ سه مفهوم «مکانبندی»، «زمان‌بندی» و «تقسیم کار» است. این سه مفهوم در کنار یکدیگر نشان می‌دهد که سرقت، به‌ویژه در نوع گروهی آن، نتیجۀ تصمیم‌گیری، محاسبه‌گری و برنامه‌ریزی است، نه صرفاً واکنشی ناگهانی و بدون برنامه. خوانش گفته‌های سارقان بیانگر این است که آنها در انجام سرقت دارای برنامه‌ریزی هستند.
داریوش چنین شرح می‌دهد:
«سرقت ما معمولاً گروهی و چندنفره بود. بیشتر توی کوچه‌های خلوت و تاریک سرقت می‌کردیم. کوچه‌هایی که امکان فرار وجود داشت و می‌شد سریع محل رو ترک کرد. اکثر اوقات حدود ساعت 2 تا 3 شب سرقت می‌کردیم.»
مهران تجربیات خود را چنین بازگو می‌کند:
«تو اطراف شهر می‌گشتم. هرجا که مشغول ساخت‌وساز بودند، شناسایی می‌کردم. شب می‌رفتم. بیشتر اوقات من رانندۀ موتور بودم و رفیقم می‌رفت بالای تیر برق.»
شاهین می‌گوید:
«من موتور داشتم و راننده بودم. شب‌ها صبر می‌کردیم تا مردم بخوابند و شهر خلوت بشه، با برنامه قبلی در اواخر شب. قبل از اذان صبح سرقت می‌کردیم.»
اسفندیار این‌گونه تشریح می‌کند:
«روزای پایان هفته یا موقعی که تو شهر مراسم و برنامه‌ای بود و کوچه‌ها خلوت می‌شد، منازلی که معمولاً از قبل شناسایی کرده بودیم، تو فرصت مناسب که صاحب خانه منزل رو ترک می‌کرد، می‌رفتیم و سرقت می‌کردیم.»
مهارت‌ورزی
برخلاف این باور عام که «سرقت» کنشی فرصت‌طلبانه یا واکنشی لحظه‌ای است، در بسیاری موارد، سرقت کنشی حرفه‌ای و نیازمند مهارت‌ورزی است. مهارت‌ورزی فرایندی است که در آن فرد با یادگیری فنون، روش‌ها و شناخت دقیق ابزارها، توانمندی‌های خود را برای پیشبرد اهداف و مدیریت ریسک‌های مرتبط با آن ارتقا می‌دهد. «مهارت‌ورزی» بهعنوان برساخت مفاهیم «ابزار» و «تکنیک»، نقشی مهم و مؤثر در موفقیت یا ناکامی سرقت دارد. در بسیاری از سرقت‌ها انتخاب نوع ابزار، میزان تسلط بر استفاده از آن و توانایی تطبیق آن با شرایط خاص محیطی نشان می‌دهد که سرقت عملی ساده و فاقد منطق و مهارت نیست. «مهارت‌ورزی» سبب می‌شود که سرقت از سطح رفتاری ساده فراتر رفته و به نوعی رفتار «فنی» و «حرفه‌ای» بدل شود.
امیرحسین دراینباره چنین اظهار می‌کند:
«اطراف بازار و بیمارستان، موتورهایی که قفلِ گردنشون ضعیف بود را شناسایی می‌کردم و در فاصلۀ کوتاهی با دسته‌کلیدی که داشتم، قفل را باز می‌کردم و بلندش می‌کردم.»
مهران می‌گوید:
«رفیقم می‌رفت بالای تیر برق و کابل‌های برق را با انبردستی قوی و عایق‌دار می‌برید. من جمع‌وجور می‌کردم، می‌ذاشتم توی گونی و سریع فرار می‌کردیم.»
شاهین نیز تجربیاتش را چنین بیان می‌دارد:
«کلید اصلی ترانس برق را با یک میلۀ عایق‌دار نسبتاً بلند و قوی یا چوب حدود یک‌ونیم تا دومتری قطع می‌کردیم، تا خطر برق گرفتگی هنگام بریدن سیم‌ها وجود نداشته باشد و بتونیم سریع فرار کنیم.»
هادی این‌گونه توضیح می‌دهد:
«به افغانی گفتم توی ماشین بشین و مراقب کوچه باش. حواست باشه تا من برگردم. با یک دِیلَم تونستم در ساختمون را باز کنم.»
پیامدها
بیماری روان‌تنی
پدیدۀ سرقت بهعنوان کنشی اجتماعی دارای پیامدها و نتایج متعددی است. سرقت فراتر از فقدان مادی، تجربه‌ای آسیب‌زا است که می‌تواند آثار عمیقی بر روح و روان افراد بگذارد. «بیماری‌های روان‌تنی» بهعنوان پیامد سرقت، مجموعه‌ای از آسیب‌های دوگانه است که از پیوند آسیب‌های روانی و آسیب‌های جسمانی حاصل می‌شود. این مفهوم شامل آسیب‌های روانی همچون: ترس، استرس، اضطراب شدید و فشار عصبی و آسیب‌های جسمانی مانند شکستگی‌ها، جراحات و آسیب‌های ناشی از تصادف، سقوط از ارتفاع یا درگیری فیزیکی حین ارتکاب سرقت است.
داریوش دراینباره اظهار می‌دارد:
«احساس ترس و لرز شدید و فراوان در حد مرگ داشتم. بعد از بریدن سیم‌ها، به‌خاطر داشتن ترس از دستگیری و عجله‌کردن، از ارتفاع دو سه متری افتادم پایین. کاسۀ زانوم به‌شدت آسیب دید.»
مهران این‌گونه توضیح می‌دهد:
«موقع فرار تصادف کردیم. انگشت دستم شکست و صورتم هم عمیق خراشیده شد. رفیقم هم از ناحیۀ پا آسیب دید و سر و صورتش زخمی شد.»
امیرحسین دراین‌خصوص بیان می‌کند:
«الآن حس‌وحال بدی دارم، خیلی. عذاب‌وجدان دارم. از کارام ناراحت هستم. ای بابا!»
مهدی تجربیاتش را چنین ارائه می‌کند:
«به‌طور صدرصد احساس ترس داشتم که دستگیر بشم. این‌قدر ترس داشتم. به حدی ترسیده بودم که نمی‌تونستم رو پای خودم بمونم. پاهام می‌لرزید.»
مجازات
سرقت در تصور عمومی و اذهان اجتماعی اساساً بهعنوان عملی زشت و ناپسند تلقی می‌شود و مردم دربرابر افراد سارق واکنش‌های منفی نشان می‌دهند و حاضر به پذیرش آنان نیستند؛ علاوه‌براین، در قوانین و احکام حقوقی نیز سرقت بهعنوان جرم در نظر گرفته شده و قانونگذار به‌منظور بازدارندگی و تنبیه سارق، متناسب با نوع جرمِ سرقت، مجازات‌هایی برای او تصریح کرده است. «مجازات» در پژوهش حاضر مستخرج از مفاهیم «طرد اجتماعی» و «تنبیه قانونی» است که ناظر به واکنش جامعه و نظام عدالت جنایی به سرقت است. واکاوی تجربۀ زیستۀ مشارکت‌کنندگان در پژوهش به‌روشنی دلالت بر این امر دارد که سارقان با «طرد اجتماعی» و نیز با «تنبیه قانونی» بهعنوان «مجازات» روبه‌رو شده‌اند.
اسفندیار دراین‌خصوص بیان می‌کند:
«پدرم مرتب «تُف و لعنتم» می‌کرد که با آبروم داری بازی می‌کنی. مادرم هم می‌گفت اگر تکرار کنی شیرم رو حلالت نمی‌کنم. می‌گفت نمی‌بخشمت تا قیامت.»
حجت چنین توضیح می‌دهد:
«خواهرم بهم فحش و نفرین داد که ما فقیریم، اما دزد نیستیم. آبرومون رو تو دَرو‌همسایه می‌بری. زیاد داد و قال کرد و بدوبیراه گفت.»
مسلم می‌گوید:
«سرقت و زندانی‌شدن یعنی باختن زندگی. من همه‌چی رو باختم؛ همه‌چی رو.»
مهدی تجربیاتش را این‌گونه ارائه می‌کند:
«حدود 6 سال هست که زندان هستم. توی این مدت هیچ‌کدام از اعضای خانواده نیومدن اینجا. فقط مادرم به ملاقاتیم میاد. چی‌کار میشه کرد؟ انتظار چی دارم؟ همینه، منم بودم همین‌گونه شاید عمل می‌کردم.»
اختلال اجتماعی
«اختلال اجتماعی» یکی دیگر از ابعاد مهم پیامدهای «سرقت» است. منظور از اختلال اجتماعی فروپاشی یا گسست در روابط و نقش‌های فرد در شبکۀ نهادهای اجتماعی، طردشدگی و پذیرش نقش‌ها و هنجارهای ناسازگار با فرهنگ عمومی است. این مفهوم نشان می‌دهد که سرقت تنها یک عمل غیرقانونی با مجازات‌های ازپیش‌تعیین‌شده نیست، بلکه پدیده‌ای است که می‌تواند گستره‌ای از ابعاد و جهات زندگی سارقان را تحت‌تأثیر قرار دهد. «اختلال اجتماعی» که برساختِ مفاهیم «جامعه‌پذیری مجرمانۀ» سارقان و «ازهمپاشیدگی خانوادۀ» سارقان است، دقیقاً به همین امر اشاره دارد که عواقب و پیامدهای سرقت فراتر از مجازات‌های قانونی است. «جامعه‌پذیری مجرمانه» بیان می‌کند که سارقان در بستری از تعاملات انحرافی با یکدیگر، هنجارها، شیوه‌ها و شگردهای سرقت را از هم می‌آموزند؛ علاوه براین، «ازهمپاشیدگی خانواده» به این نکته اشاره دارد که دستگیری و زندان، فشارهایی مداوم بر ساختار و کارکرد خانوادۀ سارق تحمیل می‌کند؛ به‌گونه‌ای که کارکردهای آن را مخدوش می‌نماید؛ بنابراین، پیامد سرقت تنها به فرد سارق محدود نمی‌شود، بلکه کل شبکۀ خانوادگی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. مواردی از اظهارات سارقان دراینزمینه بدین صورت است:
داریوش تجربیات خود را این‌گونه می‌گوید:
«با چند تا از افرادی که تو زندان با آنها بودم بعداً رفیق شدم. با هم سرقت می‌کردیم. چندبار سابقۀ سرقت و چندبار هم سابقۀ زندان پیدا کردم. به همین‌خاطر زنم طلاق گرفت و خونواده‌ام از هم پاشید.»
مهران چنین اظهار می‌کند:
«تو زندان که بودم با یک معتاد دوست شدم. دوستی‌مون بعد از آزادی از زندان هم ادامه پیدا کرد. خانمم تصمیم به جدایی و طلاق گرفته. دخترم رو رها کرده پیش خونوادۀ پدرم و خودش رفته خونۀ باباش.»
حامد در همین زمینه اظهار می‌دارد:
«زنم طلاق گرفته. یک فرزند پسر دارم که اونو برداشته با خودش برده. الآن 3 ساله که تو زندان هستم. تو این مدت بچه‌ام را اصلاً ندیده‌ام.»
رضا نیز چنین اظهار می‌دارد:
«زنم به‌خاطر اعتیاد و سرقت طلاق گرفته. تمام تلاشم اینه که بعد از زندان بتونم دوباره زندگی‌ام را سروسامون بدهم تا دوباره زنم برگرده خونه.»
شکل 1- الگوی پارادایمی پژوهش
Fig 1- Research paradigm model
بحث و نتیجه
این پژوهش تلاش کرد با رویکرد تفسیرگرایی و با نگاهی از درون و از دیدِ سارقان به واکاوی «سرقت» بپردازد. با واکاوی اظهارات مشارکت‌کنندگان، یازده مقوله شاملِ فقر اقتصادی، فقدان حمایت اجتماعی، نابسامانی اجتماعی، انحرافات اجتماعی، گمشدگی عقلانیت، گسست درخانواده، برنامه‌ریزی، مهارت‌ورزی، بیماری‌های روان‌تنی، مجازات و اختلال اجتماعی استخراج شد که در ذیل تشریح می‌شود.
طبق روایت‌های مشارکت‌کنندگان، «فقراقتصادی» و «فقدان حمایت اجتماعی» «شرایط علّیِ» بروز «سرقت» است. «شرایط علّی» اساساً مجموعه‌ای از حوادث و اتفاقات است که به‌طورمستقیم بر وقوع «سرقت» تأثیر می‌گذارد. مقولۀ «فقر مالی» برآمده از «اشتغال ناقص» و «محرومیت اقتصادی» است. «فقر مالی» از عوامل مهم در تبیین جرم است. فلچر[22] (2013) با بررسی نقش درآمد در اقدام به جرم معتقد است کم‌بودن درآمد موجب افزایش هزینۀ نسبی اختصاص زمان به کارهای قانونی می‌شود. همچنین، هزینۀ احتمالی ناشی از دستگیری نسبتاً کم است؛ زیرا افراد با درآمد کم، درآمد درخورتوجهی را برای دوران زندگی خود در زمان اشتغال متّصور نیستند و هزینۀ زمان اختصاص‌یافته به جرم و جنایت با صرف مدت‌زمانی از زندگی در زندان چندان زیاد نیست. درجوامعی که نظام تأمین اجتماعی و نهادهای حمایتی نتواند فقر را کنترل کند و نیازمندان را تحتپوشش قرار دهد، فقرا گروه پرخطری هستند که توسل به مسیر غیرقانونیِ سرقت را بهعنوان راه‌حل کاهش و مبارزه با فقر انتخاب می‌کنند (احمدی، 1387: 198). نتایج این تحقیق با نتایج تحقیقات آیینی و ذوالفقاری (1404)، مهدی‌پور و حکیمی‌نیا (1399)، رجبی و رضایی (1398)، محمدی‌مقدم و همکاران (1398)، حیدرنژاد و همکاران (1398)، برقاوی و اسماعیل (2025)، اس‌اِی (2023)، سوگیهارتی و همکاران (2023) و فومبا و مگادزه (2022) همسو و هماهنگ است که نشان می‌دهند فقر گرایش به سرقت را تشدید می‌کند.
براساس تجربیات مصاحبه‌شوندگان یکی دیگر از شرایط علّی سرقت در این پژوهش، «فقدان حمایت اجتماعی» است که خود برآمده از «احساس بی‌یاوری» و «داغ‌دیدگی» است. حمایت اجتماعی نقش تعیین‌کننده‌ای در بهبود سلامتِ روان افراد دارد (احمدی و همکاران، 1403: 35). افرادی که دچار«داغ‌دیدگی» ناشی از فوت والدین در دوران کودکی و نوجوانی شده‌اند و یتیمی، نامادری و ناپدری را تجربه کرده‌اند، احساس می‌کنند در جامعه فاقد تکیه‌گاه و پشیتبانی هستند که در مواقع نیاز تسکین‌دهندۀ مشکلاتشان باشد. این افراد با فقدان حمایت اجتماعی روبه‌رو هستند و همین موضوع به‌صورت مستقیم موجب گرایش آنها به سرقت می‌شود. گوتفردسون و هیرشی (1995) با طرح نظریۀ کنترل اجتماعی معتقدند هرچه وابستگی، درگیری، تعهد و باور در فرد بیشتر باشد، کمترمرتکب جرم می‌شود؛ به‌عبارت‌بهتر جرم زمانی اتفاق می‌افتد که پیوندهای عاطفی فرد با خانواده و جامعه گسسته می‌شود و از اطرافیان فاصله می‌گیرد؛ در چنین شرایطی حمایت اجتماعی تضعیف می‌شود و گرایش به رفتارهای انحرافی مانند سرقت افزایش می‌یابد. این نتیجه همسو و هماهنگ با نتایج پژوهش شقاقی شهری و واحد رسولی (1403)، وطنی و همکاران (1396) و عباسی اسفجیر و همکاران (1395) است.
براساس روایت مشارکت‌کنندگان در پژوهش حاضر، «نابسامانی اجتماعی» و «انحرافات اجتماعی» شرایط زمینه‌ای گرایش به سرقت است. شرایط زمینه‌ای مجموعه‌ای از عوامل است که در محیط وجود دارد و بستر وقوع پدیده را فراهم می‌آورد. «نابسامانی اجتماعی» براساس تجربۀ زیستۀ مشارکت کنندگان برآمده از «تورم» و «نابرابری اجتماعی» است. تورم صرفاً افزایش سادۀ قیمت‌ها نیست، بلکه نااطمینانی پایدار و ناتوانی را در پیش‌بینی و مدیریت زندگی روزمره به دنبال دارد. تورم قدرت خرید خانوارها را کم می‌کند و درمقابل، هزینه‌های زندگی را افزایش می‌دهد؛ درنتیجه، محتمل است میزان جرم را افزایش دهد؛ زیرا فرد مانند گذشته، قادر به حفظ سطح زندگی خود نیست و برای جبران آن، به سمت فعالیتهای مجرمانه گرایش پیدا می‌کند؛ بااین‌حال، این پدیده بلافاصله اتفاق نمی‌افتد؛ زیرا زمان لازم است تا تورم، قدرت خرید را به‌تدریج کاهش دهد (Shieh, 2004: 4). این واکاوی همچنین نقش «نابرابری اجتماعی» را در بروز سرقت برجسته می‌سازد. به‌زعم کولی و کریستفر[23] (2002) هرگاه افرادی با سطح زندگی ضعیف در مجاورت افرادی با سطح زندگی بهتر و فرصت‌های بیشتر قرار گیرند، بازدهیِ انتظاریِ جرم افزایش می‌یابد. دراینزمینه، مرتون معتقد است زمانی که جامعه نتواند فرصت‌ها و راه‌های مشروع تحقق اهداف فرهنگی را به‌گونه‌ای عادلانه و برابر ارائه کند، افرادِ محروم متوسل به «نوآوری» می‌شوند و از روش‌های غیرقانونی و مجرمانه مانند سرقت استفاده می‌کنند؛ بنابراین، گسترش تورم و نابرابری در جامعه باعث مسدودشدن فرصت‌های مشروع دستیابی به تحصیل، اشتغال مناسب و شکل‌گیری خرده‌فرهنگ بزهکاری برای دسترسی به فرصت‌ها از مسیرهای غیرمشروع توسط محرومین از فرصت‌های مشروع می‌شود و می‌تواند زمینه‌ساز سرقت باشد. این یافته با نتایج تحقیقات شکری (1403)، زارع و سدیدپور (1400) و فومبا و مگادزه (2022) هماهنگ و همسو است.
دیگر عامل زمینه‌ای سرقت در پژوهش حاضر، «انحراف اجتماعی» است که برآمده از دو مفهوم «اعتیاد به مواد مخدر» و «معاشران بزهکار» است. اعتیاد به مواد مخدر و معاشرت با افراد ناباب، دو روی یک سکه در گرایش به سرقت است. این دو عامل به‌صورت تجمعی و هم‌افزا عمل می‌کنند. «اعتیاد به مواد مخدر» باعث تضعیف سلامت عقلی، کاهش قدرت تفکر و افزایش انرژی‌های کاذب می‌شود و در همان حال، به تضعیف پیوندهای اجتماعی مثبت و طرد از خانواده منجر می‌شود که زمینه را برای رفتار مجرمانۀ سرقت مهیا می‌کند. ساترلند در نظریۀ پیوند افتراقی نشان می‌دهد که رفتار مجرمانه و رفتار معمول ماحصل تعامل با کسانی است که به این رفتارها باور دارند. هرچه تعامل با افراد منحرف بیشتر باشد، به همان میزان احتمال انجام رفتار منحرفانه افزایش می‌یابد. براساس نظریۀ خرده‌فرهنگ بزهکار کلوارد و اوهلین (2002) جرم به این دلیل پدید می‌آید که فرصت‌های انجام آن به‌آسانی دردسترس برخی افراد قرار دارد. افرادی که در محله‌های زندگی‌شان در معرض «مواد مخدر» و «معاشران منحرف» هستند، نمی‌توانند سرنوشت بهتری جز اقدام به جرم و انحراف داشته باشند. این یافته با نتایج تحقیق خانی و همکاران (1402)، رجبی و رضایی ( 1398)، محمدی‌مقدم و همکاران (1398)، حیدرنژاد و عامری (1398) و فومبا و مگادزه (2022) همسو است که نشان می‌دهند ارتباط معناداری بین اعتیاد و گرایش به سرقت وجود دارد؛ به‌علاوه، با نتایج تحقیق فتحی و همکاران (1400)، رفعتی‌اصل و همکاران (1398) و احمد (2025) منطبق است که بر رابطۀ معنادار بین معاشران بزهکار و گرایش به سرقت تأکید می‌کنند.
براساس واکاوی روایت‌های مشارکت‌کنندگان، «گمشدگی عقلانیت» بهعنوان وضعیتی روانی _ اجتماعی که برساخت مفاهیم «هیجان‌طلبی کاذب» و«بی‌بنیگی آموزشی» است، از شرایطِ مداخله‌گرِ بروز «سرقت» است. شرایط مداخله‌گر وضعیتی است که می‌تواند ازطریق تأثیر بر دیگر شرایط به تسریع وقوع سرقت کمک کند. در شرایط هیجان‌طلبی کاذب، افراد به دنبال جست‌وجوی مداوم تجربه‌های هیجانی پرخطر، بدون ارزیابی عقلانی و اخلاقی پیامدهای رفتار خود هستند. در چنین وضعیتی افراد به دنبال تحریک‌های لحظه‌ای و زودگذر ناشی از ارتکاب عمل خلاف و بزهکارانۀ خود هستند؛ بنابراین در چنین شرایطی، سرقت نه فقط وسیله‌ای برای کسب منافع مادی و رفع نیازهای حیاتی است، مسیری غیرمشروع و مجرمانه برای تخلیۀ هیجانی، بروز احساسات و جلب توجه دیگران است. بی‌بنیگی آموزشی در قالب بی‌سوادی، تحصیلات ناقص و ترک تحصیل زودهنگام نقشی اساسی در شکل‌گیری «گمشدگی عقلانیت» و درنهایت، گرایش به سرقت دارد. ازنظر بوردیو (1400) مدارک و مدارج تحصیلی، متضمن سرمایۀ فرهنگی است (بوردیو، 1400: 216). درشرایط عدم‌برخورداری از سرمایۀ فرهنگی مطلوب، مهار هیجانات، برنامه‌ریزی و کنترل رفتارهای مطابق با هنجارهای جامعه تضعیف و زمینه برای «گمشدگی عقلانیت» و ارتکاب سرقت تشدید می‌شود. براساس نظریۀ پیوند اجتماعی هیرشی و گوتفردسون (1995) وقتی فردی به تعهدات خود پایبندی دارد و در قبال آنها هزینه می‌کند، کمتر مرتکب جرم می‌شود؛ مانند سرمایه‌گذاری در تحصیلات. هرچه این عوامل در فرد کمتر باشد، احتمال بزهکاری فرد افزایش می‌یابد. میلر در نظریۀ خرده‌فرهنگ بزهکار معتقد است که رفتار بزهکارانه نوعی سازگاری با فرهنگ متمایز طبقۀ پایین است و با ویژگی‌هایی چون «دردسر»، «قلدری»، «هوشمندی»، «هیجان»، «اعتقاد به سرنوشت» و «خودمختاری» مشخص می‌شود (Macionis, 2017). ویژگی‌هایی که می‌توان مشابه و هم‌سنگ عناصر تشکیل‌دهندۀ مقولۀ «گمشدگی عقلانیت» دانست. این نتیجۀ تحقیق با نتایج تحقیقات شقاقی شهری و واحد رسولی (1403)، رجبی و رضایی (1398)، محمدی‌مقدم و همکاران (1398)، حیدرنژاد و همکاران (1398)، اوزلم (2022) و یگزاو و همکاران (2023) هماهنگ و همسو است.
«گسست در خانواده» منتج از مفاهیم «خانوادۀ نامتعادل» و«بی‌ثباتی خانوادگی» از دیگر شرایطِ مداخله‌گرِ بروز دراین‌زمینۀ پژوهشی است. بی‌تردید، شرایط خانوادگی از مؤثرترین عوامل در ازدیاد یا کاهش میزان جرائم است. طلاق و ایجاد گسستگی بین زوجین از عوامل مؤثر در پرورش افراد بزهکار است. در این‌گونه خانواده‌ها، کودکان به خشونت گرایش می‌یابند و تمایل‌ها و رفتار مجرمانه یا بزهکاری در آنها بروز می‌کند (لطفی و همکاران، 1395: 422- 421). به نظر گوتفردسون و هیرشی (1995) داشتن تعلقخاطر بـه اعضای خانواده یکی از شیوه‌هایی است که فرد خود را ازطریق آن به جامعه پیوند می‌زند. ضعف چنین تمایلات و پیوندهایی موجب می‌شود که فرد خود را در ارتکاب کج‌رفتاری آزاد بداند. به اعتقاد آنها روابط درونى میان عناصر پیوند اجتماعى بر احتمال اینکه فرد فعالیت‌هاى بزهکارانه را دنبال کند یا اینکه به فعالیت‌هاى متعارف بپردازد، تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین، گسست خانوادگی ازطریق تضعیف نظارت، کاهش حمایت روانی و عدم‌ثبات در نقش‌های والدینی با عوامل زمینه‌ایِ اعتیاد به مواد مخدر و معاشران ناباب در تعامل قرار می‌گیرد و نقش تسهیل‌گر را در بروزِ «سرقت» می‌یابد. این یافته همسو با نتایج تحقیقات رجبی و رضایی (1398)، رفعتی‌اصل و همکاران (1398)، محمدی‌مقدم و همکاران (1398)، حیدرنژاد و عامری (1398)، وطنی وهمکاران (1398)، اوزلم (2022)، برقاوی وهمکاران (2025) و احمد (2025) است که نشان می‌دهند، بین گسست خانوادگی و گرایش به سرقت رابطۀ معناداری وجود دارد.
براساس واکاوی مصاحبه‌ها، «برنامه‌ریزی» و «مهارت‌ورزی» استراتژی سارقان در انجام سرقت است. استراتژی به کنش‌ها، تعاملات و روش‌هایی گفته می‌شود که کنشگران برای پاسخ‌گویی، سازگاری یا مواجهه با پدیدۀ موردمطالعه به کار می‌گیرند. یافته‌ها نشان می‌دهد که «برنامه‌ریزی» برآمده از مفاهیم «تقسیم کار»، «مکانبندی» و«زمان‌بندی» است. مهارت‌ورزی برساختِ دو مفهوم «ابزار» و «تکنیک» است. سرقت اساساً عمل مجرمانۀ پرریسک است و انجام آن مستلزم طرح، نقشه و چیره‌دستی است. «تاریکی» از عواملی است که می‌تواند امکان سرقت را افزایش دهد. در مقایسه با ویژگی تاریکی، خلوتی محل وقوع جرائم از اهمیت نسبتاً بیشتری برخوردار است. برخی انواع سرقت بیش از آنکه متکی به تاریکی باشد، به خلوتی محل نیازمند است. اصولاً برنامه‌ریزی و مهارت‌ورزی با هدف دسترسی حداکثری به هدف، افزایش کارایی و موفقیت عملیات با تحمل حداقل ریسک است. توجه سارقان به زمان، مکان مناسب، تقسیم کار، تدارک ابزار لازم و توانایی استفاده از ابزار از فرایندهای اساسی برای سرقت موفقیت‌آمیز است. دراینزمینه می‌توان به نظریۀ فرصت بزهکاری اشاره کرد. براساس این نظریه که به زمان و مکان وقوع جرم توجه می‌کند، برخى موقعیت‌ها براى جرم مساعدتر از سایر موقعیت‌ها اس (Plass & Carmody, 2005 ؛ یاری‌حصار، 1398؛ رضوانی و همکاران، 1390). براساس نظریۀ انتخاب عقلانی کورنیش و کلارک (1986)، افراد بعد از ارزیابی هزینه‌ها و فوایدِ جرم تصمیم به اقدام می‌کنند. این عقلانیت توسط عوامل زمان، میزان مهارت، تخصص، توانایی و دسترسی به اطلاعات مربوط محدود می‌شود. توجه به عامل برنامه‌ریزی در سرقت با یافته‌های پژوهش یاری‌حصار (1398) و هاردینگ و همکاران (2019) هماهنگ و همسو است.
براساس روایت‌های مشارکت‌کنندگان، «بیماری‌های روان‌تنی»، «مجازات» و «اختلال اجتماعی» پیامدهای سرقت است. پیامد بیانگر نتیجۀ اعمال و عواقب انجام عمل است. سرقت اگرچه با برنامه‌ریزی و مهارت برای به چنگ آوردن اموال دیگران انجام می‌شود، با ترس، استرس و اضطراب همراه است (صالح‌پور و همکاران، 1396). افراد سارق همچنین با مشکلات پزشکی درخورتوجهی درگیر هستند (Sarasalo et al., 1997). خطرآفرین بودن سرقت و قرارگرفتن سارقان در وضعیتی استرس‌زا و تهدیدآمیز به آسیب‌های جسمانی به آنها منجر می‌شود. محتمل است که سارقان در فرایند سرقت یا فرار پس از سرقت دچار تصادف شوند؛ از ارتفاع سقوط کنند؛ دچار برق‌گرفتگی شوند و غیره. پیامدهای سرقت تنها محدود به ناراحتی‌های روانی و جسمانی نیست و به حیات اجتماعی سارقان نیز تعمیم می‌یابد. باتوجه‌به مذموم‌بودن سرقت در تمام جوامع و فرهنگ‌های معاصر، جامعه دربرابر این عمل مجرمانه بی‌تفاوت نیست و مجازات‌های قانونی مانند زندان، شکنجه و مجازات‌های اجتماعی مانند طرد و سرزنش برای آن در نظر می‌گیرد. برهمین مبناست که سرقت را نباید صرفاً برداشتن و تضییع اموال دیگران دانست، بلکه فشار قدرتمندی است که به فرسایش روانی، آسیب‌های جسمانی و سرشکستگی اجتماعی منجر می‌شود.
تجزیه‌وتحلیل داده‌ها به ظهور «هسته» با عنوان «محدودیت‌گریزی با چرخۀ عواقب بی‌پایان» منجر شد. منظور از محدودیت‌گریزی مکانیزم دفاعی و کنشی است که ازطریق آن، افراد نظارت‌های رسمی، کنترل اجتماعی و محدودیت‌های اخلاقی را دور می‌زنند تا بتوانند حوزۀ عمل خود را حفظ کنند. سال‌هاست ساختار اقتصادی کشور گرفتار چرخۀ معیوبی است که به گسترش فقر در زندگی مردم منجر شده است. استان بوشهر باوجود ظرفیت‌های فراوان ناشی از صنایع پتروشیمی، گاز و نفت در پارس جنوبی، جم و خارک، مردمانی فقیر دارد. همزیستی مردمان فقیر با افراد مرفه مرتبط با صنایع بزرگ باعث می‌شود که احساس محرومیت در بین آنان برجسته شود. وجود نابسامانی‌های اجتماعی مانند تورم به فشار مضاعف منجر می‌شود. در همان حال، شیوع گستردۀ مواد مخدر باعث می‌شود افرادی که با احساس محرومیت دست به گریبان هستند، به‌طورآگاهانه یا ناآگاهانه گرفتار این بلای ویرانگر شوند. فقر اقتصادی، نابسامانی اجتماعی، مواد مخدر و احساس محرومیت باعث می‌شود که محدودیت‌های فراگیری بر آنها تحمیل شود. برای رهایی از محدودیت‌های اقتصادی و اجتماعی تحمیل‌شده، دست به سرقت می‌زنند تا تعادل را به زندگی‌شان برگردانند؛ اما به‌سرعت گرفتار چرخه‌ای گسترده و بازتولیدشونده از تبعات و پیامدهای تحمل‌ناپذیر سرقت می‌شوند. افراد سارق روانشان آسیب دیده، خانواده‌شان ازهم گسسته است و ناگزیر از تحمل انگ وحشت‌انگیز «سرقت» هستند. چرخه‌ای بی‌پایان که برای رهایی از محدودیت‌ها آغاز می‌شود؛ اما با تبعاتی بی‌پایان تداوم می‌یابد و بازتولید می‌شود.
پیشنهادها
براساس یافته‌های تحقیق، برخی راهکارها و پیشنهادها برای کاهش سرقت ارائه می‌شود. حسب یافته‌ها، فقر اقتصادی از شرایط علّی سرقت است و تقلیل فقر اقتصادی باید مطمح نظر مدیران و برنامهریزان باشد. آنچه فقراقتصادی را تشدید می‌کند، ناهمخوانی بین ظرفیت‌های کلان اقتصادی استان بوشهر و شرایط اشتغال موجود است. الزام شرکت‌های نفت و گاز مستقر دراستان به جذب 50درصدی نیرو‌های بومی، افزایش سرمایه‌گذاری در شیلات و کشاورزی با تأکید بر ماهی، میگو و خرما، توسعۀ اقتصاد دریامحور ازطریق تسهیل‌سازی قوانین تجارت و بازرگانی و همچنین توسعۀ گردشگری دریایی می‌تواند به کاهش فقر اقتصادی و کاهش سرقت کمک کند. باتوجه‌به نتایج، «فقدان حمایت اجتماعی» از دیگر شرایط علّی «سرقت» است؛ برهمین مبنا، پیشنهاد می‌شود، ایجاد و توسعۀ صندوق‌های حمایتی کوتاه‌مدتِ محله‌محور همچون صندوق‌های حمایت‌های اضطراری پرداخت اجاره‌بها و پرداخت هزینه‌های درمانی زیرنظر نخبگان اجتماعی محله، خیّرین و معتمدین محله مطمح نظر قرار گیرد. ازآنجاکه «نابسامانی اجتماعی» و «انحرافات اجتماعی» شرایط زمینه‌ای سرقت است، ضرورت دارد سیاست‌گذاران به کنترل و سامان‌دهی تورم و تدوین برنامه‌های پیشگیری از مواد مخدر در استان بوشهر اهتمام ویژه داشته باشند. براساس یافته‌ها، «گمشدگی عقلانیت» و «گسست در خانواده» از شرایط مداخله‌گر ارتکاب سرقت است؛ بنابراین، پیشنهاد می‌شود به آموزش مهارت‌های زندگی به نوجوانان و جوانان در مدارس از یک‌سو و تقویت بنیان خانواده ازطریق آموزش مواجهه با مسئله و مدیریت آن به خانواده‌ها ازسوی دیگر تلاش‌های جدی‌تری پدید آید. باتوجه‌به «استراتژی» سارقان در انجام سرقت، ضرورت دارد به روشنایی معابر توسط دستگاه‌های متولی و استفاده از امکانات و تجهیزات کنترل نامحسوس مانند نصب دوربین توسط شهروندان به‌طورجدی‌تر توجه شود و بالأخره، باتوجه‌به «پیامدهای» گستردۀ سرقت برای سارقان، پیشنهاد می‌شود قبیح‌بودن سرقت در فرهنگ عمومی همچنان تقویت شود؛ به‌علاوه، دستگاه قضایی به‌جای حبسِ سارق که به جدایی او از جامعه منجر می‌شود، با سپردن سارق به نهادهای مدنی، خیریه‌ها و شهرداری‌ها برای انجام کارهای عمومی و خدمات عام‌المنفعه حس مفیدبودن را در سارقان ایجاد کند و موجب ترمیم پیوندهای اجتماعی سارقان شود. همچنین، در راستای پیشنهادهای پژوهشی توصیه می‌شود، مطالعات آتی بر مقایسۀ انواع سرقت، مقایسۀ مناطق شهری و روستایی، مقایسۀ سارقان مرد و زن، و مقایسۀ گروه‌های سنی تمرکز کند.
محدودیت‌ها
پژوهش حاضر در فرایند انجام، با برخی مشکلات مواجه بوده است. فرایند پیچیدۀ اداری و طولانی‌مدت برای کسب مجوز از دستگاه‌های مسئول مانند نیروی انتظامی و سازمان زندان‌ها، ورود به محوطۀ زندان و غیره از مهم‌ترین مشکلات این پژوهش بوده است؛ به‌علاوه، پژوهش حاضر با برخی محدودیت‌ها نیز همراه بوده است. باوجود رضایت قلبی مشارکت‌کنندگان برای انجام مصاحبه و اطمینان لازم به آنها درخصوص ماهیت این پژوهش، احتمال میزانی از خودسانسوری و پاسخ مصلحتی دور از ذهن نیست؛ افزون بر این، در مصاحبه‌هایی که در محوطۀ زندان انجام شده است، پژوهشگران ملزم به استفاده از تکنیک یادداشت‌برداری سریع بوده‌اند که این نیز می‌تواند میزانی از خطا را درپی داشته باشد.
حامی مالی
پژوهش حاضر بدون حمایت مالی انجام شده است.
مشارکت نویسندگان
نویسنده اول: مشارکت در طراحی پژوهش، نظارت بر پژوهش، مطالعه و بازبینی مقاله، مسئول مکاتبه و انجام اصلاحات مورد نظر داوران
نویسنده دوم: مشارکت در طراحی پژوهش، نظارت بر پژوهش، مطالعه و بازبینی مقاله
نویسنده سوم: گردآوری داده ها، تجزیه و تحلیل داده ها، تحلیل و تفسیر اطلاعات و نتایج، تهیه پیش نویس مقاله
تعارض منافع:
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
پیروی از اصول اخلاق پژوهش:
نویسندگان اصول اخلاقی را در انجام و انتشار این پژوهش علمی رعایت نموده اند و این موضوع مورد تایید همه آنها است.
بیانیه دسترسی به داده ها:
داده های پژوهش حاضر در صورت درخواست از نویسندگان قابل دسترسی است.
سپاسگزاری:
نویسندگان مقاله از کلیه عواملی که به انجام این تحقیق کمک کردند، همچنین از داوران که با نقطه نظرات خود بر کیفیت مقاله افزودند صمیمانه تشکر و قدردانی می‌کنند.
خوداظهاری استفاده از هوش مصنوعی
در تهیه این مقاله، از هوش مصنوعی استفاده نشده است.
[1] Ahmed
[2] Barqawi & Ismail
[3] Yagzav
[4] Sugiharti
[5] Ozlem
[6] Harding
[7] Lombroso
[8] Sheldon
[9] Gluck & Gluck
[10] Durkheim
[11] Merton
[12] Cloward & Ohlin
[14] Miler
[15] Anderson
[18] Sutherland
[21] Strauss & Corbin
[22] Fletcher
[23] Kole & Christopher
)